Кіріспе
Брок аймағы мен Верник аймағын байланыстыратын нейрондық жол. Нейроанатомияда, доға тәрізді шоғыр (AF;) – мида Брок аймағы мен Верник аймағын байланыстыратын аксондардың жиынтығы. Бұл – қаудальдық шөкей қабығы мен төменгі маңдай бөлігін байланыстыратын ассоциациялық талшықты жол.
In neuroanatomy, the arcuate fasciculus (AF; ) is a bundle of axons that generally connects the Broca's area and the Wernicke's area in the brain. It is an association fiber tract connecting caudal temporal cortex and inferior frontal lobe.
Құрылымы
Аркуатты фасцикулус – жоғары бойлық фасцикулға параллель жүретін ақ зат жолы. Олардың жақын орналасуына байланысты, кейбір зерттеушілер оларды бір-бірінің орнына қолданады. Оларды алдыңғы ми қабығындағы соңғы нүктелерінің орналасуы және атқаратын қызметі арқылы ажыратуға болады. Аркуатты фасцикулус Брок аймағында (нақтырақ айтқанда BA 44) аяқталады, ол күрделі синтаксисті өңдеумен байланысты. Дегенмен, жоғары бойлық фасцикулус акустикалық-моторлық картаға қатысы бар премоторлық қабықта аяқталады.
Байланыс
Тарихи тұрғыдан алғанда, доға тәрізді фасцикул тілді пайдалану үшін екі маңызды аймақты байланыстырады: төменгі маңдай сүйек гирусындағы Брока аймағы және артқы үстіңгі уақытша гирустағы Вернике аймағы. Ғалымдардың көпшілігі мұны артық қарапайымдау деп санайды; алайда, қанағаттанарлық жаңа балама әзірленбегендіктен бұл модель әлі де қолданылып келеді. Ақ зат және сұр заттың тұтастығын өлшеудің тәуелсіз көрсеткіштері арасындағы топографиялық байланыстар ми құрылымы мен функциясына бай даму немесе ортаның әсері бар екенін көрсетеді. Мұндай байланыстардың болуы мен күші тіл және қозғалыс жоспарлау сияқты жүйелерге әсер ететін патофизиологиялық процестерді түсіндіруге көмектеседі. Диффузиялық МРТ техникасы жетілдірілген сайын, бұл тексеруге болатын гипотезаға айналды. Зерттеулер доға тәрізді талшықтардың бұрынғыдан күміс таралғанын көрсетіп тұр. Талшықтық жолдың негізгі қаудальдық бастауы артқы үстіңгі ми қабығында болса, ростральдық аяқталулар көбінесе Бродман аймағының 44-ші бөлігі болып табылатын премоторлық қабықта орналасқан.
Дамудағы айырмашылықтар
Миелиндеу – аксондарды миелин деп аталатын қорғаныш затпен қаптау арқылы нейронның сигнал беру тиімділігін күрт арттыратын процесс. Денелі ересектердің миында доға тәрізді фасцикулдар көп миелинмен қапталған. Осы миелиннің тығыздығы адамның сөйлемдерді түсіну жылдамдығы мен дәлдігін болжауға мүмкіндік береді. Дегенмен, жаңа туған нәрестелердің доға тәрізді фасцикулдары миелинсіз болады. Миелиндеу процесі балалық шақта біртіндеп жүреді; миелин тығыздығы 3 және 10 жас аралығында артатыны дәлелденген. 6 жастағы балалар тобын 3 жастағы балалар тобымен салыстырған зерттеуде 6 жастағы балалардың доға тәрізді фасцикулының функционалдық байланысы күштірек екені анықталды. Доға тәрізді фасцикул шимпанзелер мен макакалар сияқты адам емес приматтарда да жетілмеген. Бұл доға тәрізді фасцикулдың тіл үшін маңызды компонент екенін көрсететін теорияны қолдайды. Дорсальды жол бірнеше талшықты жолдардан тұрады, олардың бірі – доға тәрізді фасцикул. Дорсальды жолдың жалпы алғанда сенсорлық-моторлық картаға түсіру және күрделі синтаксисті өңдеуге қатысы бар. Тағы да зерттеулер оң жақ доға тәрізді фасцикулдың адамның адам бет-әлпетінен эмоцияны оқу қабілетімен байланысты екенін көрсетеді.
Кондукциялық афазия
Тарихи тұрғысынан алғанда, доға тәрізді шоғыр өткізгіш афазиямен байланысты, ол көбінесе төменгі париеталдық бөліктің зақымдануынан туындайды, бұл зақым қабық асты ақ затқа таралып, доға тәрізді шоғырдың жұмысын бұзады. Осы афазия түрі қайталауда қиындықтармен және жиі фонемалық парафазиялармен сипатталады. Басқа жағдайларда пациенттердің тілдік қабілеттері салыстырмалы түрде қалыпты болып қалады. Өткізгіш афазияның белгілері, артқы оқипқы бөлігі мен фронталдық қабық арасындағы байланыс жаңа немесе жақында естілген сөздер мен сөйлеу дыбыстарын қысқа мерзімді жадқа сақтауда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Доға тәрізді шоғыр осы екі аймақ арасындағы негізгі байланыс болып табылады. Доға тәрізді шоғырдың қайталау үшін жауапты екендігі туралы пікірге қарсы тұратын зерттеулерде кейбір жағдайларда доға тәрізді шоғырдың зақымдануы немесе толық дамымауы (агенез) өткізгіш афазияны тудырмайды.
Қияқ жеу
Кекештің салдарынан сөйлеу бұзылысы бар адамдарда қас қаптамасы екі жақты кемшіліктерге ие болып көрінеді, бұл оны кекеш емес адамдармен салыстырғанда үштен бір бөлігіне немесе одан да көпке дейін азайтады. Дегенмен, әрбір ми жарты шарының қосқан үлесі туралы пікірталас әлі де жалғасуда. Кекештер мен бақылау тобы арасындағы айырмашылықтарды диффузиялық түрде анықтау қас қаптамасымен ғана шектелмейді.
Тілдің ерекше бұзылуы
Тілдің ерекше бұзылуы – балалардың тілді қалыпты дамытуына тосқауыл қоятын жағдай. Бұл балалар тілдің синтаксистік және иерархиялық құрылымдарымен ерекше қиындықтарға тап болады. Аркуатты шоғырдың зақымдануы тілдің ерекше бұзылуының себебі болуы мүмкін деп саналады, бірақ бұл пікірді нақтылау үшін қосымша мәліметтер қажет.
Дислексия
Дислексия – негізінен оқудағы қиындықтармен сипатталатын бұзылыс. Зерттеулер көрсеткендей, доға тәрізді тіндікше (arcuate fasciculus) тұтастығының төмендеуі дислексиясы бар адамдардың оқу қабілетінің нашарлауымен байланысты.