Кіріспе

Франциядағы префектура және коммуна – француз коммунасы Орлеан.

Орлеан (/UK//ɔːr/'/l//iː//ə//n//z//, /'/ɔːr//l//i//ə//n//z/; /US/, /ɔːr//l//eɪ/'/ɑ̃//, /, /ɔːr//l//i/'/ɑː//n//, //ɔːr/'/l//eɪ//ə//n//z/, ɔʁleɑ̃) – Францияның солтүстік-орталық бөлігінде, Парижден оңтүстік-батысқа қарай 120 шақырым жерде орналасқан қала. Ол Лоир департаментінің және Центр-Валь-де-Луар аймағының префектурасы болып табылады. Орлеан Луара өзенінің жағасында, Луара аңғарында, ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген жерде орналасқан. Өзен осы жерде оңтүстікке қарай бұрылып, Массив Центральға қарай бағыт алады. 2020 жылы қаланың халқы 117 026 адамды құрады. Ірі қалалық аймақтың халқы 454 208 адамды құрайды, бұл Франциядағы 20-шы ең ірі аймақ. Қаланың дамуы ежелгі заманнан бастап өзен арқылы жүзеге асырылған сауда-саттық байланыстарымен тікелей байланысты. Маңызды өзен сауда порты болғандықтан, ол Луарамен сауда жасаған саудагерлер қауымының бас кеңсесіне айналды. Орлеан Меровингтер кезеңінде Франция Корольдігінің астанасы болды және Жүз жылдық соғыста маңызды рөл атқарды, әсіресе Орлеанды қоршау кезінде Жанна д'Арк атқарған рөлімен танымал. 1432 жылдан бері мамыр айының әрбір бірінші аптасында қала "Орлеанның бойжеткен қызына" құрмет көрсетіп, Жанна мерекесін тойлайды, ол Францияның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілген. Еуропаның ең көне университеттерінің бірі 1306 жылы Папа Климент V құрылысын бастады және 1966 жылы Орлеан университеті ретінде қайта құрылды, 2019 жылы 20 000-нан астам студентті қабылдады. Орлеан аты Канаданың Квебек провинциясындағы Ореан аралына, Онтарио провинциясындағы Ореан қаласына және АҚШ-тың Луизиана штатындағы Жаңа Орлеан қаласына берілген.

География

Орлеан Луара өзенінің солтүстік жағында, өзеннің шығыстан батысқа қарай иіліп өтетін жерінде орналасқан. Орлеан 2000 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілген Сули-сюр-Луар мен Шалонн-сюр-Луар арасындағы Валле-де-ла-Луар аймағына жатады. Парижден оңтүстік-батысқа қарай 120 шақырым қашықтықта орналасқан Орлеанас астанасы солтүстікте Бос аймағымен, нақтырақ айтқанда Орлеан орманымен (француз тілінде: forêt d'Orléans) және Орлеан-ла-Сурс ауданымен, ал оңтүстікте Солонь аймағымен шектеседі. Қалада Луара өзенінен бес көпір өтеді: Пон-де-л’Европ, Марешал Жоффр көпірі (сондай-ақ Пон-Нёф деп те аталады), Жорж V көпірі (коммуналық трамвай жүретін Пон-Рояль деп те аталады), Рене Тинат көпірі және Верзон көпірі (теміржол көпірі). Луараның сол жағында (rive droite) Пон-Жорж V және Мартру алаңында шағын төбешік бар, ол бірте-бірте Круа-Флёриге қарай көтеріледі, Флёри-ле-Обрей шекарасына дейін. Керісінше, оңтүстік жағында (rive gauche) Луара мен Луаре арасындағы, теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан, «су тасқынына ұшырайтын аймақ» деп белгіленген жұмсақ төмендік бар (Сен-Марсода). 1960 жылдардың соңында, бастапқы коммунаның оңтүстігінде, Валь-д’Орлеан және Луаре өзенімен (атауы Parc Floral de la Source паркінде басталады) бөлінген fr ауданы құрылды. Бұл ауданның биіктігі шамамен құрайды.

Климат

Орлеанда мұхиттық климат (Кёппен климаттық жіктелуі Cfb) басылады, ол Францияның орталық бөлігінің көп бөлігіне ұқсас. Ең жылы ай – шілдеде орташа температура және ең жоғары температурасы, ал ең суық ай – қаңтарда орташа температура және орташа ең төменгі температурасы. Бірақ ақпан айында қаңтардан ең төменгі орташа температура төмендеу болады. Абсолюттік ең жоғары температура шілдеде тіркелсе, ал абсолюттік ең төменгі температура қаңтарда тіркелген. Жауын-шашын жыл бойы тең бөлінеді, Орлеанда жыл сайын жауын-шашын мөлшері түседі. Дегенмен, кейбір айлар басқаларына қарағанда сәл ылғалдырақ, ең құрғақ айда жаңбыр мөлшері ал ең ылғалды айда жауын-шашын мөлшері орташа есеппен түседі. Жауын-шашын күндерінің саны маусымдар бойынша өзгереді, жаз айларында басқа маусымдарға қарағанда азырақ болады. Жыл бойы ылғалдылық жоғары, бірақ жаз айларында сәл төмендейді. Шілде мен тамызда ылғалдылық 72%-ды құрайды, ал желтоқсанда орташа ылғалдылық 90%-ды құрайды. Орлеанда жылына 1767,3 сағат күн сәулесі түседі, жазғы маусымда күн сәулесі ең көп, ал қысқы маусымда ең аз болады. Тамыз айында орташа есеппен 224,6 сағат күн сәулесі түседі, бұл ең күн сәулесі мол ай, ал желтоқсан айында орташа есеппен 56,6 сағат күн сәулесі түседі, бұл ең аз күн сәулесі.

Лоара және теңіз қатынасы

Орлеанда Луара «дуи» деп аталатын су астындағы бөгет арқасында солтүстіктегі, енді кеме жүруге жарамсыз «Гранд-Луар» және оңтүстіктегі «Пети-Луар» деп екіге бөлінеді. Бұл бөгет – Луараның бұл жерге дейін кеме жүзе алатындай болуын қамтамасыз еткен кең құрылыс жүйесінің бір бөлігі ғана. Бұрын Луара маңызды кеме қатынасы және сауда жолы болған, ал қаланың негізі қаланған б.з.д. II ғасырында сауда орталығы ретінде танымал болған. Жақында, 17 ғасырда, өзен Орлеанның қант тазартудың ірі орталығына айналуына мүмкіндік берді. Қант Кариб теңізінен Нант арқылы әкелінетін, ал оның саудасы жергілікті экономиканың басқа да салаларын – тәттілер, шоколад өндірісі және орама қағазын дамытты. 18 ғасырда Орлеан жергілікті жүзімдіктерден және Луара арқылы келген шараптан сірке су шығарумен де танымал болды. Теңізге жүретін кемелердің көлемі артқандықтан, қазір үлкен кемелер тек Нантқа дейін ғана сағада жүзе алады. Өзендегі қайықтар дәстүрлі түрде жазық түбі және иілгіш мачталары бар болған, осылай желкендер өзен жағалауынан желді жинай алатын, ал мачталарын көпірлердің астынан өту үшін төмендетуге болатын. Бұл кемелер «габарр», «фютрео» және тағы да басқа атаулармен белгілі, оларды туристер Понт-Рояль маңынан көруге болады. Өзеннің құбылмалы ағысы, әсіресе көтерілген кезде, көлік қозғалысын шектейді, бірақ қайықтарды сүйреу арқылы бұл қиындықтан жеңілуге болады. 2007 жылдың тамызында қала әкімшілігіне тиесілі бірпалуандық пароход Луара алаңына қарап орнатылды, онда бар да бар. Екі жылда бір рет «Луара фестивалі» коммуна тарихында өзеннің атқарған рөлін еске түсіреді. Өзеннің солтүстік жағалауында, қала орталығына жақын жерде Орлеан каналы орналасқан, ол Монтаргиске жақын Бугедегі Луа каналы және Бриар каналымен жалғасады. Қазіргі уақытта канал толық ұзындығы бойынша пайдаланылмайды. Орлеандағы оның жолы өзенге параллель, оны қабырға немесе мурет бөліп тұрады, ал үстінде серуендеуге арналған жол бар. Соңғы бөлігі 1960 жылдары ашық ауада жүзу бассейніне айналдырылып, кейін толтырылды. Ол 2007 жылы «Луара мерекесі» үшін қайта ашылды. Сондай-ақ, каналды демалыс үшін қайта жаңғырту және демалыс қайықтары үшін порт құру жоспарлануда.

Тарихқа дейінгі кезең және Рим империясы

Сондай-ақ, Cenabum және Аврелиана Цивитас қараңыз. Кенабум – галлдық бекініс, карнуттар тайпасының маңызды қалаларының бірі, онда друидтер жыл сайынғы құрылтайын өткізетін. Карнуттарды Юлий Цезарь б.з.б. 52 жылы қырғынға ұшыратып, қаланы қиратты. Біздің заманымыздың 3-ші ғасырының соңында рим императоры Аврелиан қаланы қайта жаңартып, өзінің құрметіне civitas Aurelianorum ("Аврелиан қаласы") деп атады. Бұл атау кейін Орлеанға айналды. 442 жылы Галлиядағы римдік қолбасшы Флавий Этий, аймақтағы ирандық алан тайпасының басшысы Гоардан Орлеанға келіп, бүлікші жергілікті тұрғындар мен вестготтарды бақылауға алуын сұрады. Вандалдармен бірге аландар 408 жылы Луара өзенін кешіп өтті. Гоар бастаған олардың бір тобы, 451 жылы Галлияға шабуыл жасаған Атиллаға қарсы күресу үшін Флавий Этийдің рим әскерлеріне қосылып, патшасы Сангибан басшылығымен Халлон шайқасына қатысты. Гоар Орлеанды өз астанасы етіп белгіледі. Оның ізбасарлары кейін Орлеан мен Париж арасындағы жерлерді иеленді. Орлеан мен Луара бойында орналасқан олар тәртіпсіздік тудырды (қала сенаторларын өте баяу немесе аз төленгенін сезгенде өлтірді) және жергілікті халықтың наразылығын тудырды. Қазіргі қаланың маңындағы көптеген тұрғындардың есімдері аландықтардың болғанын көрсетеді – Allaines. Сондай-ақ, аймақтағы көптеген жерлер аландық текті аттарды алып жүр.

Ерте орта ғасырлар

Меровинг дәуірінде қала Клодвиг I патшалықты бөлуінен кейін Орлеан корольдігінің астанасы болды, ал Капетиялықтар тұсында Валуа Орлеан үйінің иелігіндегі графтық, кейін герцогтықтың астанасы болды. Валуа Орлеан отбасы кейінірек Людовик XII, содан кейін Франциск I арқылы Франция тағына көтерілді. 1108 жылы Франция королі Людовик VI, Реймсте тақ кимеген аз ғана француз монархтарының бірі болды және Сен архиепискобы Даймберт Орлеан соборында оны таққа отырғызды.

Орта ғасырдың аяғы

Қала әрқашан Луарадағы стратегиялық маңызға ие болған, себебі ол өзеннің ең солтүстік нүктесінде орналасқандықтан, Парижге ең жақын нүкте еді. Қауіпті Луара өзенінің үстінен көп көпірлер салынбаған, бірақ Орлеанда біреуі болды, осылайша Руан мен Париж қалаларымен бірге орта ғасырлық Францияның ең бай үш қаласының біріне айналды. Оң жағалауда "Шатель де Турэльс" көпірге жол ашты. Осы жерде 1429 жылдың 8 мамырында болған шайқас Жанна д'Аркқа жүз жылдық соғыс кезінде патшаның әскери қолбасшылары Дюнуа мен фр. көмегімен қаланы қоршаудан босатуға мүмкіндік берді. Қала тұрғындары оған бүгінге дейін адал және алғыспен қарасты, оны "la pucelle d'Orléans" (Орлеанның бойжеткені) деп атайды, қаладағы орта тапқа арналған үйді сыйға тартады және ол тұтқынға алынғанда оның құнына үлес қосады.

1453 жылдан 1699 жылға дейін

Жүз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін қала бұрынғы гүлденуіне қайта қол жеткізді. Көпірден, қала арқылы өтетін саудагерлерден де, жол ақысы мен салықтар түсті. Король Людовик XI қаланың гүлденуіне зор үлес қосты, айналасындағы ауыл шаруашылығын жандандырды (әсіресе Боусе аймағындағы ерекше құнарлы жерлерді) және Питивьерде шафран өндірісін қайта іске қосты. Кейін, Ренессанс дәуірінде, қала Луара аңғары бойымен саяхаттауға бай шателиндердің әуес болуынан пайда тапты (бұл сән патшаның өзінен бастау алды, оның патшалық иеліктеріне жақын Шамбор, Амбоаз, Блу және Шенонсо қалалары кірді). Орлеан университеті де қаланың мәртебесін арттырды. Заңға маманданғандықтан, ол Еуропа бойынша жоғары бағаланды. Джон Кальвин қабылданып, орналастырылды (және ол онда болған кезінде реформалық тезистерінің бір бөлігін жазды), ал Англияның Генрих VIII (Римнен бөлінуіне Кальвиннің еңбегін пайдаланған) университетте стипендияны қаржыландыруды ұсынды. Көптеген протестанттар қалада пана тапты. Жан Батист Покелен, кеңірек танымал Мольер, университетте заң оқыды, бірақ университет ережелерін бұзғандықтан, карнавалға қатысқандығы үшін шығарылды. 1560 жылдың 13 желтоқсанынан 1561 жылдың 31 қаңтарына дейін Францияның Генералдық Штаты, Екатерина Медичи мен Генрих II-нің үлкен ұлы Франциск II қайтыс болғаннан кейін Орлеандағы Грослот қонақ үйінде жиналды. Ол патшайым Марияның қасында қайтыс болды. Собор бірнеше рет қайта салынды. Қазіргі құрылыстың негізі Генрих IV салған, ал оның құрылысы бір ғасырға созылды. Осылайша, ол кешкі Ренессанс және ерте Людовик XIV стильдерінің қосындысы болып табылады және Францияда салынған соңғы соборлардың бірі.

17001900

Франция Американы отарлаған кезде, ол бағындырған аумақ зор болды, оның ішінде бүкіл Миссисипи өзені (еуропалықтардың алғашқы атауы Колберт өзені болған), оның құйылысынан бастап Канада шекарасындағы бастауына дейін. Оның астанасы XV Людовик регенті, Орлеан герцогының құрметіне Жаңа Орлеан деп аталды және солтүстік-шығыстан британ әскерлерінің қаупіне қарсы француз халқымен қоныстандырылды. Орлеан герцогтары өз қалаларына сирек баратын, себебі корольдің бауырлары немесе туыстары ретінде сарай өмірінде маңызды рөл атқарғандықтан, олар қаладан көп уақытқа шыға алмады. Орлеан герцогтігі француз герцогтіктерінің ең ірісі болды, Арпажоннан басталып, Шартр, Вендом, Блуа, Виерзон және Монтаргис қалаларына дейін созылды. Герцогтың ұлы Шартр герцогы титулын алды. Көрнекті әулеттерден алған мұралар мен неке арқылы олар зор байлық жинады, олардың бірі, Филипп Эгалите, сол кезде әлемдегі ең бай адам болған деседі. Оның ұлы, король Людовик Филипп I, Пентиевр және Конде әулеттерінің мүлкін мұралады. 1852 жылы Париж-Орлеан теміржол компаниялары құрылды және Париждегі әйгілі Орсей вокзалы салынды. 1870 жылғы Франко-прусс соғысында қала географиялық орнының арқасында қайтадан стратегиялық маңызға ие болды және сол жылдың 13 қазанында пруссиялықтар тарапынан басылып алынды. Армия де ла Луар генерал д'Орель де Паладиннің бұйрығымен құрылды және Орлеаннан шалқары орналасқан Боуседе орналасты.

1900 жылдан бүгінгі күнге дейін

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс әскері Орлеан Флери-ле-Обрай теміржол стансасын өзінің маңызды логистикалық орталығына айналдырды. Жорж V көпірі "Пон-де-Турель" деп атау өзгертілді. Боун-ла-Роландта депортацияланғандар үшін транзиттік лагерь салынды. Соғыс жылдары американдық әуе күштері қала мен теміржол стансасын ауыр бомбалау салдарынан көптеген қиратулар болды. Қала соғыстан кейін жаңғырту жұмыстарын бастаған алғашқы қалалардың бірі болды: Жан Керисель және Жан Ройер бастаған қаланы қайта құру және дамыту жоспары 1943 жылы қабылданды, ал жұмыстар 1945 жылдың басында басталды. Жаңғырту барысында Рояль және оның галереялары сияқты жоғалған нысандар толыққанды қайта жаңғыртылды, сонымен қатар архитектор Поль Абрахам басшылығымен "4-ші блок" сияқты жаңа құрылыс технологиялары қолданылды. Бұрынғы ірі қала бүгінде 250 мың тұрғыны бар орташа қалаға айналды. Ол француз астанасынан бір сағаттан кем қашықтықта орналасқан стратегиялық жағдайын көлік шығындарын азайтуды көздейтін кәсіпорындарды тарту үшін пайдаланады.

Геральдика

Виктор Адольф Мальте Брунның 1882 жылғы "Франция иллюстрациясында" жазғанына сәйкес, Орлеан қаласының гербі "қызыл түсті, күміс түсті үш "cœurs de lys" (қызғалдақ жүрегі), ал көк түсті басқада үш алтын "fleurs de lys" бейнеленген". Шарль Гранмейзон 1861 жылғы "Dictionnaire Héraldique" еңбегінде оны "үш қызыл жүрекпен" Францияның бас жағынсыз деп сипаттайды. Кейде дұрыс емес суреттерде "қызыл түсті, күміс түсті үш "fleurs de lys", ал көк түсті басқада үш алтын "fleurs de lys" деп көрсетіледі. "Cœurs de lys", яғни қызғалдақ жүрегі, 6 торабы бар нағыз қызғалдақ емес, оның орнына стильдеуленген немесе символдық бейнесі. Кейбір авторлар бұл мәселені "tiercefeuille" (үш жапырақты ұсақ жапырақ) деп атап шешеді, ол сабақсыз, жоғарыда бір және төменде екі жапырағы бар, осылайша бұл герб "қызыл түсті, күміс түсті үш кері "tiercefeuille" және т.б." болып табылады.

Девизі

"Hoc vernant lilia corde" (Людовик XII, кейін Орлеан герцогы тапсырған), "Осы жүрек лилияларды гүлдендіреді" немесе "Бұл жүрек лилиялардың гүлдеуіне себеп болады", бұл француз патшалық отбасының символы – fleur de lys-қа сілтеме жасайды.

Қоғамдық көлік

TAO Орлеан қаласындағы автобус және трамвай желілерін басқарады. Бірінші трамвай желісі 2000 жылдың 20 қарашасында, ал екінші желі 2012 жылдың 30 маусымында қолданысқа енгізілді. Желінің ұзындығы 29,3 шақырымды құрайды. 2022 жылы жылдық жолаушылар ағыны 18,46 миллион адамды құрады.

Теміржол

Орлеан қаласын екі негізгі теміржол станциясы қамтамасыз етеді: орталық Gare d'Orléans және солтүстік қала шетінде орналасқан Gare des Aubrais Orléans. Көптеген қашықтықтан жүретін пойыздар Париж, Лилль, Тур, Брив-ла-Гейлард, Невер және бірнеше өңірлік бағыттарға қатынас ұсынатын Les Aubrais Orléans станциясында ғана тоқтайды.

Спорт

Орлеанда баскетбол командасы бар: Орлеан Лоир баскетбол клубы француз бірінші лигасына қатысады. Клуб 2009-2010 маусымында баскетболдан "Франция кубогын" жеңіп алды, бұл олардың алғашқы маңызды жеңісі болды. Орлеанда Чемпионат Ұлттық лигасында ойнайтын US Orléans футбол клубы да бар. Сонымен қатар, RC Orléans жартылай кәсіби регби командасы бар. Қала каратэ, фехтование және дзюдо спортында да кең танымал клубтарға ие. 2012 жылы Орлеан Париж-Ницца веложарысының бір кезеңінің мәресін қабылдады.