Автокинетикалық иллюзия және оның себептері

Кіріспе

Оптикалық иллюзия

Автокинетикалық эффект (сонымен қатар автокинез және автокинетикалық иллюзия деп те аталады) – бұл көру қабылдауының бір құбылысы, онда қараңғы немесе ерекше белгілері жоқ ортадағы тұрақты, кішкентай жарық нүктесі қозғалып жатқандай көрінеді. Оны алғаш рет 1799 жылы Александр фон Гумбольдт сипаттаған, ол қараңғы аспанда жұлдыздың қимылын байқаған, бірақ бұл қимылдың нақты екеніне сенген. Бұл құбылыс солай болуы мүмкін, себебі қимыл қабылдауы әрқашан бір нүктеге қатысты болады, ал қараңғыда немесе ерекше белгілері жоқ ортада анықтамалық нүкте болмайды, сондықтан жалғыз нүктенің орны белгісіз болып қалады. Қимыл бағыты көздің қасақана емес қимылымен байланысты емес, бірақ көздің орны мен көзге жіберілетін қимыл сигналдарының шығу көшірмесі арасындағы қателіктермен анықталуы мүмкін. Ричард Грегори перифериялық ақпараттың жетіспеуінен, бұлшықет шаршағандықтан туындаған қимылды түзетуге арналған көз қимылдары, көрінетін жарықтың қимылы ретінде қате түсіндіріледі деп болжады. Қимылдың амплитудасы да белгісіз. Әрбір бақылаушы амплитуданы (немесе бағытты) бағалау үшін өзінің анықтамалық шеңберін құрады. Бұл құбылыс өзгергіш болғандықтан, ол әлеуметтік ықпалдың немесе ұсыныстың шешімдерге тигізетін әсерін көрсету үшін қолданылды. Мысалы, егер жарық бір фут қозғалады дегісі келген бақылаушы, басқа бақылаушының жарық бір ярд қозғалады дегенін естісе, онда бірінші бақылаушы жарық бір ярд қозғалды деп хабарлайды. Автокинетикалық эффектке ұсыныстың тигізетін әсерін табу жиі Шерифке (1935) байланыстырылады, бірақ Адамс (1912) оны бұрын жазған, мүмкін басқалар да. Александр фон Гумбольдт 1799 жылы жұлдыздарды қалың көзбен қарап тұрғанда бұл құбылысты байқаған, бірақ оны жұлдыздардың нақты қимылы деп ойлаған. Сондықтан ол оларды "Штерншванкен" деп атады, яғни "қалқып тұрған жұлдыздар" деген мағынаны білдіреді. 1857 жылға дейін ғана Г. Швайцер оның субъективті құбылыс екенін көрсетті: бірнеше бақылаушылар бір жұлдызды бір уақытта қарағанда, қимылдың әртүрлі бағыттарын хабарлады. Көптеген НЛО көру оқиғалары жұлдыздар мен планеталарды қарағанда туындаған автокинетикалық эффектке байланыстырылған. АҚШ Әскери-теңіз күштері 1945 жылы ұшқыштардың басы ауру сезіміне түсіндіру үшін автокинезді зерттеуді бастады, бірақ бұл "кинетикалық иллюзия" қазір вестибулярлық иллюзия ретінде жіктеледі: вестибулярлық жүйеге қараңыз.

The autokinetic effect (also referred to as autokinesis and the autokinetic illusion) is a phenomenon of visual perception in which a stationary, small point of light in an otherwise dark or featureless environment appears to move. It was first recorded in 1799 by Alexander von Humboldt who observed illusory movement of a star in a dark sky, although he believed the movement was real. It is presumed to occur because motion perception is always relative to some reference point, and in darkness or in a featureless environment there is no reference point, so the position of the single point is undefined. The direction of the movements does not appear to be correlated with involuntary eye movements, but may be determined by errors between eye position and that specified by efference copy of the movement signals sent to the extraocular muscles. Richard Gregory suggested that, with lack of peripheral information, eye movements which correct movements due to muscle fatigue are wrongly interpreted as movement of the perceived light. The amplitude of the movements is also undefined. Individual observers set their own frames of reference to judge amplitude (and possibly direction). Because the phenomenon is labile, it has been used to show the effects of social influence or suggestion on judgements. For example, if an observer who would otherwise say the light is moving one foot overhears another observer say the light is moving one yard, then the first observer will report that the light moved one yard. Discovery of the influence of suggestion on the autokinetic effect is often attributed to Sherif (1935), but it was recorded by Adams (1912), if not others. Alexander von Humboldt observed the phenomenon in 1799 while looking at stars with the naked eye, but thought it was a real movement of the stars. Thus, he named them "Sternschwanken", meaning "swinging stars". It was not until 1857 that G. Schweitzer showed that it was a subjective phenomenon: several observers all simultaneously viewing the same star reported different directions of the movement. Many sightings of UFOs have been attributed to the autokinetic effect when looking at stars or planets. The US Navy started studying autokinesis in 1945 in an attempt to explain vertigo experiences reported by pilots, but this "kinetic illusion" is now categorized as a vestibular induced illusion: see vestibular system.

Әдебиетте

Х.Г. Уэллстің "Әлемдер соғысы" романында әсерлі бір үзінді кездеседі. Уэллс планетаның көзге көрінетін "қозғалысын" телескоптың діріліне және көздің шаршауына байланысты деп түсіндіргенімен, автокинетикалық эффекттің де сипатталғаны мүмкін:

Әуе қатынасында

Бұл әсер түнде ұшатын ұшқыштарды шатастыратын иллюзия ретінде жақсы белгілі. Ұшқыштар үшін, әсіресе түнгі уақытта формацияда ұшқанда немесе жанармай құю танкеріне қайта қосылғанда, бұл ерекше қауіпті. Осы құбылыстың алдын алу немесе оны жеңу үшін мынадай шаралар қолдануға болады:
Жарық көздеріне ұзақ қарап тұрмау үшін көзді жиі ауыстырып отыру. Нысананы тұрақты құрылымдар немесе жергілікті белгілермен салыстыра отырып қарауға тырысу. Иллюзияны жою үшін көз, бас және дене қозғалыстарын жасау. Кез келген қабылдау қақтығысын болдырмау немесе оны шешу үшін ұшу аспаптарын бақылау.

Жарыс кезінде

Эван Райт өзінің кітабында, екінші шығанақ соғысының бастапқы кезеңдерін 1-ші теңізшілер барлау батальонымен бірге болғандағы тәжірибесін сипаттайды. Онда түнде Ирак шөлінде теңізшілер шамамен 40 шақырым қашықтықтағы қаланың жарығын байқаған оқиға жазылған. Бұл жарықтар қозғалып тұрғандай сезім тудырды және олардың жауынгерлерге шабуыл жасауға дайындалып жатқан үлкен күшке тиесілі болуы мүмкін деген күдік болды. Жарықтардың болжамды орналасқан жеріне – шамамен 15 шақырым қашықтықта – әуе шабуылы сұралды, бірақ нәтижесінде жаудың ешқандай құрал-жарағы жойылмады. Кейін батальон майоры Шоуп бұл жаңылысудың себебі автокинез болуы мүмкін деген пікірді айтты. Кітап негізінде түсірілген HBO мини-сериалында бұл ақпаратты сержант Брэд Колберт кейіпкері жеткізді, ол екі жағдайда да бұл жарықтардың қалаға тиесілі екенін дұрыс анықтаған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде түнгі ұшқыштар мен бомбалаушылар экипаждары «фоу-ұшқыштар» деп аталған түсініксіз әуе құбылыстарымен кездескендерін хабарлады, бұл құбылыстар автокинез немесе осыған ұқсас әсердің салдары болуы мүмкін.

Автостаз

Автокинездің қарама-қарсы әсері – автостаз. Қараңғы аспанда қозғалатын жарқын жарық қозғалмайтын сияқты көрінеді.