Кіріспе
Әуесқойлар салған ұшақтар
Жеке адамдар кәсіби қызмет емес, хобби ретінде салатын ұшақтарға үй жасалған ұшақтар, немесе жинақталған ұшақтар да кіреді. Мұндай ұшақтар "қалыптан", жоба бойынша немесе жинау жиынтығынан құрастырылуы мүмкін.
Шолу
АҚШ, Бразилия, Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкада жеке жасалған ұшақтар FAA немесе ұқсас жергілікті ережелерге сәйкес эксперименталды лицензия алуы мүмкін. Белгілі бір шектеулермен, ұшақты жасаған адамдар оны пайда табу үшін емес, өз білімдерін арттыру және демалыс үшін жасауы керек. АҚШ-та негізгі құрылысшы сол ұшақтың жөндеушісінің сертификатына өтініш бере алады. Жөндеуші куәлігі иесіне техникалық қызмет көрсетудің, жөндеудің және тексерудің көп бөлігін өзі жүргізуге және оған қол қоюға рұқсат береді. Ұшақтың жоспар түрінде сатуға ұсынылған алғашқы үлгісі 1920 жылдардың соңында «Baby Ace» болды. Жеке жасалған ұшақтар АҚШ-та 1924 жылы Огайо штатының Дейтон қаласында өткен Ұлттық әуе жарыстарының басталуымен танымал бола бастады. Бұл жарыстарда 80 куб дюйм немесе одан аз көлемді қозғалтқыштары бар және пайдалы жүктемесі бар ұшақтар қажет болды, нәтижесінде көптеген ұшақтар әуесқойлар жасаған. Чарльз Линдбергтің Атлантика арқылы жасаған ұшуынан кейін 1929 және 1933 жылдар аралығында қызығушылықтың ең жоғары деңгейіне жетілді. Осы кезеңде көптеген ұшақ дизайнерлері, құрылысшылары және ұшқыштары өздері оқыды, ал жоғары апат деңгейі әуесқойлар жасаған ұшақтарға қатысты қоғамдық наразылыққа және қатаң реттеуге әкелді. Соның салдарынан, ұшақтардың жобалау, инженерлік есептеу, беріктік талдауы, авиациялық сападағы материалдарды қолдану және сынақтан өткізілуі бойынша федералды стандарттар әуесқойлар жасаған ұшақтарды тоқтатуға себеп болды, бірақ жарыс сияқты кейбір мамандандырылған салаларда бұл сақталып қалды. 1946 жылы Goodyear Ұлттық әуе жарыстарын қайта бастады, оның ішінде 200 куб дюйм және одан кіші қозғалтқыштармен жабдықталған ұшақтар класы да болды. Осындай кішкентай жарысқа қатысатын ұшақтар АҚШ-та кеңінен таралды, бұл әуесқойлар жасаған ұшақтарды демалыс мақсатында пайдалануға рұқсат беретін стандарттарды қабылдауға алып келді. 1950 жылдардың ортасына қарай АҚШ және Канада әуесқойлар жасаған ұшақтарды белгілі бір стандарттар мен шектеулермен қайтадан жасауға рұқсат берді.
Технология және инновациялар
1950 жылдардың соңына дейін құрылысшылар негізінен ағаш, мата, болат құбырлар және матадан жасалған конструкцияларды қолданды. Өндірістік ұшақтарды жасаушыларға қарағанда нормативтік шектеулерге тап болмаған үй салушылар инновациялық жобалар мен құрылыс әдістерін енгізді. Берт Рутан үй салу әлеміне канард дизайнын ұсынды және композиттік құрылыстың пионері атанды. Ричард ВанГрунсвен өзінің RV сериясында жинақталмалы ұшақтардағы металл конструкциясын жаңа деңгейге көтерді. Жинақтардың күрделілігі арта түскен сайын, автопилоттар және одан да жетілдірілген навигациялық құралдар кеңінен қолданыла бастады. 1970 жылдан бері бірнеше реактивті жинақталмалы ұшақтар салынды, олардың ішінде Bede Aircraft BD 5J ұшағы да бар.
Құрылыс материалдары
Жеке қолмен жасалған ұшақтар ұшу үшін жеңіл және жеткілікті түрде берік кез келген материалдан құрастырылуы мүмкін. Ең көп қолданылатын бірнеше құрылыс әдістері төменде егжей-тегжейлі сипатталған.
Ағаш және мата
Бұл ең көне конструкция, алғашқы ұшақтарда қолданылғандықтан ең танымал. Сондықтан, әуесқойлар құрастырған ұшақтар қауымдастықтарында осы типтегі ұшақтарға басқа түрлеріне қарағанда көбірек мамандар табылады. АҚШ-та өздігінен жасалған ұшақтардың апат деңгейі Федералдық авиация басқармасын ұзақ уақыт бойы алаңдатып келді. Sun 'n Fun 2010 көрмесінде FAA басшысы Рэнди Бэббит өздігінен жасалған ұшақтардың "жалпы авиация паркінің 10 пайызын құрап, апаттардың 27 пайызын құрайтынын" айтты. "Апатқа ұшырағандар – ұшақ жасаушылар емес, екінші иелері. Бізге жақсырақ өткізіп беру оқытуы қажет". АҚШ-та ұшу оқытуы, соның ішінде бастапқы ұшу оқытуы, иесінің өздігінен жасалған ұшағында осындай оқытуды жүргізуге дайын кез келген оқытушыдан алуға болады. 2012 жылы АҚШ Ұлттық қауіпсіздік бойынша кеңесі жүргізген зерттеуде АҚШ-та өздігінен жасалған ұшақтардың апат деңгейі жалпы авиация паркінің қалған бөлігіне қарағанда 3-4 есе жоғары екені анықталды. Өздігінен жасалған ұшақтарға қатысты апаттардың шамамен 10 пайызы ұшақтың алғашқы рейсі кезінде болған. Тағы 9 пайызы сатылғаннан кейінгі алғашқы рейсте болды, себебі жаңа иесі ұшақпен толыққандай таныс емес еді. Зерттеу сонымен қатар, ұшу апаттарындағы қозғалтқыш істен шығуы және басқаруды жоғалту көрсеткіштері сертификатталған ұшақтардағы көрсеткіштерден әлдеқайда жоғары екенін көрсетті. Көптеген елдердің авиациялық ережелері әуесқойлар жасаған ұшақтарды осылай деп физикалық түрде белгілеуді талап етеді (мысалы, Ұлыбританияда "Ескерту – Бұл ұшақ әуесқойлар жасаған" деген жазу орналастырылуы тиіс), және жолаушыларды (өздері ұшқыш емес) тасымалдауға дейін қосымша ұшу сынақтары жүргізілуі керек.
Мәдениет
Әлемдегі ең ірі авиашоу – эксперименталды ұшақтар қауымдастығының жыл сайынғы EAA AirVenture Oshkosh авиашоуы, Висконсин штатының Ошкош қаласында шілде айының соңы мен тамыз айының басында өтеді. Басқа жыл сайынғы іс-шараларға Флорида штатының Лейкленд қаласында көктемде өтетін Sun N' Fun Fly In және Вашингтон штатының Арлингтон қаласындағы Солтүстік-Батыс EAA Fly In жатады. Көптеген адамдар өздері жасаған және басқа ұшақтарымен шоу өткізілетін әуежайға ұшып келетіндіктен, бұл іс-шаралар "fly-in" деп аталады, көбінесе осы кезеңде сол жерде кемпинг жасап қонақтайды. Екі шара да бір аптаға созылады. Бұл шоулардағы ұшып-қонулардың саны әдетте мыңдағанға жетеді.