Кіріспе

Пауль Вацлавик (25 шілде 1921 – 31 наурыз 2007) – австриялық-американдық психолог және философ. Ол отбасылық терапевт, психолог, коммуникация теориясының маманы және философ болған. Коммуникация теориясы және радикалдық конструктивизм саласындағы теоретик Вацлавик отбасылық терапия және жалпы психотерапия салаларындағы мәселелерге түсініктеме берген. Вацлавик адамдардың өздерінің эмоционалдық проблемаларын шешуге тырысып, осының нәтижесінде өздеріне азап сыйлап алады деп сенді. Ол Психикалық зерттеулер институтының ең беделді тұлғаларының бірі болды және Калифорния штатының Пало-Альто қаласында тұрып жұмыс істеді.

Ерте өмір және білім

Пауль Вацлавик 1921 жылы Австрияның Вилах қаласында банк директорының ұлы болып дүниеге келген. 1939 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Вацлавик Венециядағы Ка’ Фоскари университетінде философия және филологияны оқыды, дегенмен Философия факультеті 1969 жылға дейін құрылмаған. 1949 жылы ол философия докторы (PhD) дәрежесін алды. Содан кейін ол Цюрихтегі Карл Юнг институтында оқып, 1954 жылы аналитикалық психология саласында білім алды. 1957 жылы ол Эль-Сальвадор университетінде ғылыми зерттеу жұмысын жалғастырды.

Мансап

1960 жылы Дональд де Авила Джексон оны Пало-Альто қаласына Психикалық зерттеулер институтында (МРИ) зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін жіберді. 1967 жылдан бастап Стэнфорд университетінде психиатрия пәнінен сабақ берді. МРИ-да Уотцлавик Грегори Бейтсонның және шизофренияның "қос байланыс" теориясы деп белгілі болған теорияны ұсынған зерттеу тобының (Джексон, Джон Вейкленд, Джей Хейли) жолын жалғады. Қос байланыс – бұл өзара қарама-қайшы талаптарға түсіп, шығу мүмкіншілігі жоқ жағдайға тап болған адам деп түсіндіріледі. Ватцлавик 1967 жылы Дон Джексон мен Джанет Бивинмен бірлесе жазған, Бейтсонның ой-пікірлеріне негізделген "Адамдық қарым-қатынастың прагматикасы" атты еңбегі қарым-қатынас теориясының негізгі туындысына айналды. Оның басқа ғылыми еңбектері радикалды конструктивизм және, ең бастысы, қарым-қатынас теориясы туралы зерттеулерді қамтиды. Ол отбасылық терапия саласында белсенді түрде жұмыс істеді. Уотцлавик МРИ-дағы Ұзақ емес терапия орталығының үш негіздеуші мүшесінің бірі болды. 1974 жылы Орталық мүшелері өздерінің ұзақ емес терапиялық тәсілдері туралы "Өзгеріс, проблеманың қалыптасуы және оны шешу принциптері" (Watzlawick, Weakland, Fisch) атты маңызды еңбегін жариялады. Ол 1969 жылдан 1998 жылға дейін Калифорния штатында психолог ретінде лицензия алған, содан кейін пациенттерді қабылдауды тоқтатты.

Жеке өмір

Уотцлауик (Вера) әйеліне үйленген және екі өгей қызы болған (Ивонн мен Джоанн). Пало-Альтодағы үйінде жүрек тоқтауынан 85 жасында дүние салды.

Интерактивті көрініс

Уотцлавик отбасы ішіндегі қарым-қатынастың қалай жүзеге асырылатыны туралы ауқымды зерттеулер жүргізді. Уотцлавик өзінің "Интеракциялық көзқарас" деп аталатын қарым-қатынас теориясында бес негізгі аксиоманы анықтады. Интеракциялық көзқарас – кибернетикалық дәстүрден туындаған түсіндіру теориясы. Уотцлавик бес аксиоманы екі адам немесе бүкіл отбасы арасындағы қарым-қатынас процесінің және қабілеттіліктің қажетті шарты ретінде қарастырды. Оның пікірінше, қарым-қатынас бұзылуының себебі – қарым-қатынасқа түсетін адамдардың бәрі бірдей "бір тілде сөйлемейді". Бұл, адамдардың сөйлеуге қатысты әртүрлі көзқарастарынан туындайды. Кибернетикалық құрылымға негізделген Уотцлавик себеп-салдар байланысын айналмалы, кері байланыс сипатында қарастырды, ал ақпаратты – негізгі элемент ретінде. Ол ең кең мағынадағы жүйелердегі қарым-қатынас процестерімен, демек, адам жүйелерімен – мысалы, отбасылармен, ірі ұйымдармен және халықаралық қатынастармен айналысты. "Интеракциялық көзқарас" шеңберінде қарым-қатынас болып жатқан оқиғаға негізделеді, бірақ міндетті түрде кіммен, қашан, қайда немесе неге болатынымен байланысты емес. Ол "қалыпты" және "бұзылған" отбасыларды зерттеу арқылы өзара әрекеттесуге бағытталған жағдайларға ықпал ететін факторларды анықтауға тырысты. Ол жеке тұлғаның ерекшелігі, мінезі және ауытқулары жеке адамның өзгелермен қарым-қатынасы арқылы қалыптасады деп сенді. Ол симптомдарды, қорғаныс механизмдерін, мінез құрылымын және тұлғаны жеке адамның белгілі бір тұлғааралық жағдайдағы әрекеттеріне жауап ретінде көрінетін типтік өзара әрекеттесуін сипаттайтын терминдер ретінде қарастырды.

Бес негізгі аксиома

Интеракциялық көзқарас отбасылық гомеостазды басқаратын коммуникация ережелерінің желісін қажет етеді, яғни отбасы мүшелерінің қолданыстағы жағдайды сақтауға бағытталған жасырын бірігіп әрекет етуі. Қолданыстағы жағдай жағымсыз болса да, оны өзгерту қиын болуы мүмкін. Интеракциялық теориялықтар адам Ватцлавик аксиомаларын түсінбесе, бұл құрылысқа қарсы бұзушылыққа қанағаттандырмайтынын сезбейтініне сендіреді. Келесі аксиомалар барлық қатысушылардың бір пікірде болмаған жағдайда қалай қарым-қатынас бұзылуы мүмкін екенін түсіндіруге көмектеседі. Егер осы аксиомалардың бірі бұзылса, коммуникация сәтсіз аяқталуы мүмкін. Бұл аксиомалардың барлығы Грегори Бейтсонның еңбектерінен алынған, олардың көп бөлігі "Ақыл-ойының экологиясына қадамдар" (1972) жинағында топтастырылған. Коммуникация процесінде бір нәрсе болса, міндетті түрде екінші нәрсе де болады. Мысалы, әйел еркекпен қарым-қатынаста депрессияға ұшырайды. Ал еркек әйелмен қарым-қатынаста кінәлі сезінеді. Сырттан бақылаушы адам: "Оның депрессиясы оның кінәлі сезімінен туындады ма, әлде оның кінәлі сезімі оның депрессиясына себеп болды ма?" – деп сұрауы мүмкін.