Кіріспе

Польша археологы және египтологы Казимеж Йозеф Мариан Михаловски (14 желтоқсан 1901, Тарнополь – 1 қаңтар 1981, Варшава) – поляк археологы және египтологы, өнер тарихшысы, Польша ғылым академиясының мүшесі, Варшава университетінің профессор-обыкновенник және Польшаның Жерорта теңізі археология орталығының негізін қалаушы. Ол ежелгі Нубияны зерттеу ғылымына "Нубиология" терминін енгізді.

Жастық шағы және ғылыми мансабының басталуы

Казимеж Михаловски Тарнопольдегі гимназияны бітіріп, Львовтағы Ян Казимеж университетінің философия факультетінде классикалық археология және өнер тарихын оқыды; сонымен қатар профессор Казимеж Твардовскидің философиялық лекцияларына қатысты. Ол білімін Берлин, Гейдельберг, Париж, Рим және Афина университеттерінде кеңейтті. Жас ғалым ретінде ол Дельфи, Тасос және Делос қалаларында École Française d’Athènes басқаратын қазба жұмыстарына қатысты. 1926 жылы грек өнеріндегі Ниобидтерге арналған докторлық диссертациясын қорғады, оны Львов университетінде Эдмунд Буланданың ғылыми жетекшілігімен дайындады және бір жылдан кейін француз тілінде жариялады. 1931 жылы ол Делос қаласындағы эллиндік және римдік портреттер туралы диссертация негізінде ғылым кандидаты ғылыми дәрежесін алды, ол келесі жылы Парижде жарық көрді. Ғлым кандидаты ғылыми дәрежесін алғаннан кейін ол Варшава университетіне жіберілді, онда 1931 жылы классикалық археология кафедрасын құрды, 1953 жылы Жерорта теңізі археология кафедрасына айналдырды, оны 1972 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін басқарды. 1936 жылы оның бастамасымен Варшава университетінің поляк археологтары Египеттегі Эдфуда археологиялық жұмыстарды бастады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Соғыс кезінде ол неміс әскери тұтқындары лагерінде, Oflag II C Woldenburg-та қамалды, онда ол резервтегі офицер және қыркүйек науқанының әскері ретінде жіберілді. Лагерьде Михаловский тұтқындар үшін білім беру шараларын ұйымдастырды, семинарлар өткізді және египтология мен археология салалары бойынша лекциялар оқыды. 1978 жылы ол тұтқын лагерінде египтологияны оқыған ешкімнің соғыстан кейін оны мамандық ретінде таңдамағанын мәлімдеді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қызмет

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Михаловский поляк мәдениеті мен ғылымын қайта құруға белсенді қатысты. 1939 жылдан бастап ол Варшавадағы Ұлттық мұражайдың директорының орынбасары болды, бастапқыда 1949 жылы көпшілікке ашылған Ежелгі өнер галереясын ұйымдастыруға жауапты болды, ал кейін 1972 жылы ашылған Фарас галереясын басқарды. Ол өзі басқарған қазба жұмыстарынан алынған тарихи заттарды көрсететін көптеген көрмелер ұйымдастырды. 1945-1947 жылдары Варшава университетінің гуманитарлық факультетінің деканы, кейін осы университеттің проректоры (1947-1948) болды. Ол Александрияда (1957-1958) және Абердинде (1971) қонақ профессор болып жұмыс істеді. 1956 жылы Польша ғылым академиясының Жерорта теңізі археологиясы ғылыми-зерттеу орталығын құрып, оны басқарды. 1960 жылы ол Каирде орналасқан Варшава университетінің Польшаның Жерорта теңізі археологиясы орталығын ашуды ұйымдастырды және өмірінің соңына дейін оны басқарды. Ол осы орталықтың ашылуын өзінің ең үлкен жетістігі деп есептеді. Ол ЮНЕСКО-ның Абу-Симбел ғибадатханаларын сақтау жөніндегі халықаралық сарапшылар комитетінің (1961-1970) және ICOM Археология және тарих мұражайлары жөніндегі халықаралық комитетінің (1965-1971) төрағасы болды. Сондай-ақ ол 1966 жылы ЮНЕСКО-ның Алжир мұражайлары мен археологиялық қазбалары жөніндегі сарапшысы, ал 1969 жылы ЮНЕСКО-ның Мохенджо-Даро жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Михаловский Подкова Леснаның негізін қалаушылардың бірі Тадеуш Баниевичтің қызы Кристина Баниевичке үйленді. Кристина Михаловска күйеуінің қызметіне белсенді қатысты, ал кейінірек Подкова Леснадағы Баниевичтер вилласы Польша ғылым академиясының Жерорта теңізі археологиясы ғылыми-зерттеу орталығының орталығына айналды. Профессор Михаловскийдің қабірі Брунов қаласындағы жақын маңдағы зиратта орналасқан.

Қазба жұмыстары

Профессор Михаловский 1930-шы жылдардан бері Мысырда қазба жұмыстарын жүргізіп келді, ал 1959 жылдан бастап Варшава университетінің Польшаның Жерорта теңізі археологиясы орталығының тапсыруымен, оның негізін қалаушы және алғашқы директоры болды.

Эдфу

Профессор Михаловскидің айтуынша, "ғылыми әлемнің ғана емес, сонымен қатар өркениетті қоғамның жалпы пікірінше, бір елдің мәдени деңгейі оның Египетте өз қазбаларын жүргізуіне байланысты бағаланады". Бірінші экспедицияда (1936) алынған тарихи ескерткіштердің саны мен көркемдік сапасы Варшавадағы Ұлттық мұражайдағы Ежелгі өнер галереясында көрме ұйымдастыруға мүмкіндік берді, ол 1937 жылдың маусым айында ашылды.

Мирмакион

Эдфудағы қазба жұмыстарына поляк археологтарының қатысуы ғылым әлемінің назарын поляк ғалымдарына аударды және шетелдегі қазба жұмыстарын жалғастыруға мүмкіндік берді. Михаловский Қырымда кеңестік археологтармен ынтымақтастыққа кірісті. 1956 жылдың шілдесінде поляк археологтары ежелгі грек колониясы – Мюрмекионда зерттеу жұмыстарын бастады, ол 1958 жылға дейін жалғасты. Бұл жұмыс Эдфудағы поляк-француз экспедициясындағыдай бірлесіп атқарылмады. Зерттеушілер екі жеке топқа бөлініп, екі аймақты зерттеді. Польшалық топты профессор Михаловский, ал кеңестік топты Ленинград мемлекеттік университетінің профессоры В. Ф. Гаждукевич басқарды. Эллинистік кезеңге жататын толық жабдықталған шарап сығу қондырғысы және тұрғын үйлердің фрагменттері табылды. Польша археологтары Александрияны зерттеуге рұқсат алған алғашқы шетелдік миссия болды. Италиялық, ағылшын және неміс ғалымдары Александриядағы грек-рим мұражайында жұмыс істеді немесе оны өкілдік етті. Бұл аймақта жұмыс істеу қиын, себебі 1740 жылдары Мұхаммед Әли осы жерде қала салуға бұйрық берген. Өткеннің іздері қазіргі заманғы құрылыстардың астында қалған. Мұнда көптеген бассейндері мен резервуарлары бар монументалды рим ванналары және рим вилласы табылды. Польша археологтары Мысырда алғаш рет ежелгі театрды тапты. Бұл жаңалық соншалықты сенсациялық болды, профессор Михаловский қала әкімшілігінен қосымша қаржы алып, жұмысты жалғастыруға мүмкіндік алды. Ежелгі театр толыққанды қазылып, қайта жаңартылды. Бүгінде ол Александрияның ең танымал көрікті жерлерінің бірі және қойылымдар өткізу үшін пайдаланылады. Осылайша ежелгі құрылыс заманауи даму аясында сәтті сақталды. Польша археологтары Ком-эль-Дикка аумағындағы екі араб зираттарын да зерттеді.

Дейр-эль-Бахари

Бұл жұмыстар 1961 жылы патшайым Хатшепсут ғибадатханасын қайта құруға ниеттенген Мысыр мәдениет министрінің өтінішімен басталды. 1968 жылы мәдени мұраны сақтау жөніндегі мемлекеттік студияның инженерлері археологтармен бірігіп, осы ғибадатханада құрылыс-қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді. Осы тапсырма аясында профессор Михаловский бұрын белгісіз болған Тутмос III-нің жерлеу ғибадатханасын (алғашқы экспедиция кезінде) ашты. Осының салдарынан барлық зерттеу жұмыстары осы жерге көшірілді. Ғибадатхана өзінің орналасқан жері мен құрылымымен ерекшеленді, ол Жаңа Мемлекет кезеңінің басқа қасиетті ғимараттарынан өзгеше болды. Жұмыстар қазірге дейін жалғасуда.

Фарс

Фарас, ежелгі Пахора, Солтүстік Нубия патшалығының астанасы болды. 1961–1964 жылдары профессор Михаловский басқаратын құтқару қазба жұмыстары жүргізілді. Зерттеулер ЮНЕСКО-ның басқаруымен жүзеге асырылған, «Нубия науқаны» деп аталатын ірі жобаның бір бөлігі болды. Жобаның мақсаты – Асуан жоғары бөгетінің салынуына байланысты Нилдің тасқынынан тарихи артефакттарды құтқару еді. Пахора епископтарының ортағасырлық кафедралық соборының қираған қалдықтары, сонымен қатар 7–13 ғасырларға жататын діни суреттер табылған. 150-ден астам суреттен тұратын «Фарас фрескалары» (шын мәнінде, бұл фреска емес, құрғақ жабынға темпера бояуымен салынған суреттер) Нубия науқанының ең маңызды және қызықты жаңалығының біріне айналды. Собордан, сондай-ақ Фарас қаласындағы басқа шіркеулер мен ғимараттардан алынған 67 сурет және тас өрнектерінің фрагменттері, жергілікті епископтар мен шаплоштардың эпитафиялары, сонымен қатар жергілікті қолөнер туындылары, оның ішінде керамикалық бұйымдар Варшавадағы Ұлттық мұражайда профессор Казимеж Михаловский атындағы Фарас галереясында сақталады. Фараста табылған қалған тарихи заттар Хартумдағы Судан Ұлттық мұражайының қорында сақталған.

Доңғала

Профессор Михаловский 1964 жылы Ескі Донголада қазба жұмыстарын бастады. 1966 жылдан бастап бұл жұмыстарды Стефан Якобиелский басқарды. Біріккен нубиялық патшалықтардың патшалары 8-ші ғасырдан 13-ші ғасырдың басына дейін Донголада тұрды. Жұмыстар басталғалы бері өткен алғашқы апталарда бағандары сақталған шіркеудің орталық бөлігі табылған. Ғылыми жазбаларда бұл жайт "бағандар шіркеуі" деп аталады. Шіркеуде табылған қабір жазулары оның 8-ші ғасырдың екінші жартысына қатысты екенін көрсетеді. 2001 жылы Польша поштасы профессор Михаловскийдің 100 жылдығына арналған 200 мың дана пошта карточкасын шығарды. Карточкада Фарас соборының орталық бөлігі мен профессор Михаловскийдің портреті бейнеленген. Профессор Михаловскийдің бюсті Каирдегі Египет ескерткіштері мұражайының бағында қойылған, ал профессорға қатысты көптеген естеліктер Варшава университеті мұражайында сақтаулы. Профессордың есімі Ченстохова, Мальборк және Слупск қалаларындағы көшелерге де берілген. 2015 жылы Подкова Леснадағы мемлекеттік орта мектепке профессор Михаловскийдің аты қойылды.

Мақалалар

"V ғасырдың екінші жартысындағы грек пластикалық өнеріндегі Ниобидтер", Eos, том XXX, 1927, 175–193-беттер. "Ньеборовтағы князь Радзивиллдің жинақтарынан алынған Ниобэ басы", AA, 1927, 58–70-беттер. "S. Constanza саркофагы туралы", RM, XLIII, 1928, 132–146-беттер. "Виргилий және бейнелеу өнері", Eos, XXXIII, 1930, 43–58-беттер. "Каир мұражайындағы Августтың египеттік портреті", Bull. de l'Inst. Français au Caire, 1935, 73–88-беттер. "Грек өнерінің аяқталуы", BCH, 1946, 385–392-беттер. "Польша мұражайларындағы көшпелі көрмелер", Museum, том III, № 4, 1950, 275–282-беттер. "1958 жылы Наби Даниял мешіті аумағындағы жерді зерттеу жөніндегі есеп", Bull. de la Fac. de Droit – Александрия университеті, том XIII, 1958, 37–43-беттер. "Kalos Limen", EAA IV, Рим, 1961, 304–305-беттер. "Варшава ұлттық мұражайындағы археологиялық қазбалар және көне өнер", Bull. Mus. Nat. de Varsovie, III, 1962, 62–63-беттер. "Faras-тағы VII ғасырдың христиандық суреттері", ibid., 3–8-беттер. "Пальмира", EAA, том V, Рим, 1963, 900–908-беттер. "Христиан Нубиясы", Africana Bulletin, 3, 1965, 9–26-беттер. "Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Польшадағы Жерорта теңізі археологиясы", Études et Travaux, том I, 1966, 5–22-беттер. "Алжир – Алжирдегі мұражайларды жаңғырту", Le Courrier de l'Unesco, 1966 жылғы мамыр, 1–45-беттер, қосымша, 34–45-беттер. "Неа Пафостағы екі Асклепий", RA, 1968, № 2, 355–358-беттер. "1964 жылғы Ескі Донголадағы польшалық қазбалар", Kush, том XIV, 1969, 289–299-беттер. "Faras-тағы жаңа жаңалыстардағы нубия өнері мен мәдениетінің ашық мәселелері", Kunst und Geschichte Nubiens in christlicher Zeit, Recklinghausen, 1970, 11–20-беттер. "Faras қабырғалық суреттерінің жалпы жіктелуі", Mélanges Devambez (RA 1972 z.2), 375–380-беттер. "Телл Атриб", EAA VIII Supplemento, Рим, 1973, 799–800-беттер. "Ежелгі Египеттік бейнелеу өнері", Encyclopædia Britannica, том XV, 1974, 248–258-беттер. "Пальмира топографиясы бойынша жаңа зерттеулер", Mélanges d'histoire ancienne et d'archéologie offerts à Paul Collart (Cahiers d'Archéologie Romande 5), 1975, 305–306-беттер. "Африкадағы польшалық археологиялық зерттеулер", Africana Bulletin, том 25, 1976 (1978), 13–26-беттер. "Археологиялық қазбаларды жүргізудегі қазіргі үрдістер туралы зерттеулер. "Музейлік алаңдарды құруға арналған жалпы ұсыныстар мен идеялар"", Rocznik MNW, том XXIV, 1980, 345–355-беттер.