Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшада туған британдық математик және тарихшы (1908–1974)
Polish born British mathematician and historian (1908–1974)
Якоб Броновский (18 қаңтар 1908 – 22 тамыз 1974) – поляк британдық математик және философ. Достары мен кәсіби әріптестері оны Бруно деп лақап атайтын. Ол ғылымға гуманистік көзқарас ұсынғаны үшін және 1973 жылы BBC телеарнасында көрсетілген «Адамның қалыптасуы» атты он үш бөлімді деректі фильмдер сериясының авторы және жүргізушісі ретінде кеңінен танылды. Ол «жаһандық аренадағы ең құрметті зиялылардың бірі» деп есептелді. Броновскийдің отбасы Польшадан Германияға, содан кейін 1920 жылы Англияға көшіп келді. Ол Кембридж университетінде математиканы оқуға стипендия жеңіп алды. Оның қызығушылықтары «биологиядан поэзияға, шахматтан гуманизмге» дейін кең ауқымды болды. 1934–1942 жылдары Халл университетінде математикадан сабақ берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол операциялық зерттеулер саласын басқарды және одақтастардың бомбалау тиімділігін арттыру үшін жұмыс істеді. Соғыстан кейін ол ЮНЕСКО-ның жобалар бөлімін басқарды. Броновский өлеңдер жазды және Уильям Блейкке жоғары құрметпен қарады. 1950–1963 жылдары Ұлыбританияның Ұлттық көмір басқармасында жұмыс істеді. 1963 жылдан бастап Сан-Диегодағы Биологиялық зерттеулер жөніндегі Салк институтының тұрақты қызметкері болды, 1974 жылы Нью-Йорктің Ист-Хэмптон қаласында қайтыс болғанға дейін. Өмірінің соңғы күндерінде «Адамның қалыптасуы» көрсетілгеннен бір жыл өткен соң дүние салды.
Jacob Bronowski (18 January 1908 – 22 August 1974) was a Polish British mathematician and philosopher. He was known to friends and professional colleagues alike by the nickname Bruno. He is best known for developing a humanistic approach to science, and as the presenter and writer of the thirteen part 1973 BBC television documentary series, and accompanying book, The Ascent of Man. He was widely regarded as "one of the most revered intellectuals on the global stage." Bronowski's family moved from Congress Poland to Germany and then to England in 1920 while he was a child. He won a scholarship to study mathematics at the University of Cambridge. His interests have been described as ranging "widely, from biology to poetry and from chess to Humanism". He taught mathematics at University College Hull between 1934 and 1942. During World War II he led the field of operations research and worked to increase the effectiveness of Allied bombing. After the war he headed the projects division of UNESCO. Bronowski wrote poetry and had a deep affinity for William Blake. From 1950 to 1963 he worked for the National Coal Board in the UK. From 1963 he was a resident fellow of the Salk Institute for Biological Studies in San Diego, until his death in 1974 in East Hampton, New York, just a year after the airing of his Ascent of Man.
Ерте өмір және білім
Якоб Броновский 1908 жылы Польшаның Конгресс Польшасының Лодзь қаласында поляк еврей отбасында дүниеге келді. Оның отбасы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияға, ал 1920 жылы Ұлыбританияға көшті. Броновскийдің ата-анасы 1907 жылы Лондондағы анасының әкесінің үйінде үйленді. Броновскийдің өзінің айтуынша, ол Ұлыбританияға келген кезде ағылшын тілінің тек екі сөзін ғана білген, бірақ Лондондағы Орталық Ұйымдық Балалар Мектебіне (Central Foundation Boys' School) қабылданды және Кембридж университетінде математиканы оқыды, 1930 жылы үздік студент-математик (Senior Wrangler) атағын алды. Кембридждегі Иисус колледжінде оқыған кезінде Броновский Уильям Эмпсонмен бірге 1928 жылы тұңғыш рет жарық көрген «Эксперимент» (Experiment) әдеби журналын редакциялады. Броновский өмірі бойы математика және әдебиет саласында осындай екі қызметпен айналысып өтті. Ол сонымен қатар күшті шахматшы болды, Кембридж кезінде «жартылай көк» (half blue) белгісін алды және 1926 мен 1970 жылдар аралығында Ұлыбританиялық Шахмат Журналына (British Chess Magazine) көптеген шахмат есептерін жазды. 1935 жылы Кембридж университетінде математика ғылымының докторы ғылымын қорғады, диссертациясы алгебралық геометрияға арналған. 1930 жылдары ол Майоркада Лора Ридинг пен Роберт Грейвспен бірге тұрды. 1934 жылдан 1942 жылға дейін Халл университетінде математикадан сабақ берді. Осы кезеңнен бастап Ұлыбританияның құпия қызметі MI5 оны қауіпсіздікке қатер деп санай отырып, бақылауға алды, бұл оның Ұлыбританиядағы жоғары лауазымдарға тағайындалуына кедерес болуы мүмкін.
Jacob Bronowski was born to a Polish Jewish family in Łódź, Congress Poland, in 1908. His family moved to Germany during the First World War, and to Britain in 1920, Bronowski's parents having been married in Britain in the London house of his maternal grandfather in 1907. Although, according to Bronowski, he knew only two English words on arriving in Britain, he gained admission to the Central Foundation Boys' School in London and went on to study mathematics at the University of Cambridge, graduating as Senior Wrangler (best student mathematician) in 1930. As a mathematics student at Jesus College, Cambridge, Bronowski co edited – with William Empson – the literary periodical Experiment, which first appeared in 1928. Bronowski would pursue this sort of dual activity, in both the mathematical and literary worlds, throughout his professional life. He was also a strong chess player, earning a half blue while at Cambridge and composing numerous chess problems for the British Chess Magazine between 1926 and 1970. He received a PhD in mathematics at Cambridge in 1935, writing a dissertation in algebraic geometry. For a time in the 1930s he lived near Laura Riding and Robert Graves in Majorca. From 1934 to 1942, he taught mathematics at the University College of Hull. Beginning in this period, the British secret service MI5 placed him under surveillance, believing he was a security risk, which may have restricted his access to senior posts in the UK.
Соғыс уақытындағы әскери талдау жұмыстары
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Броновски Ұлыбританияның Ішкі қауіпсіздік министрлігі үшін операциялық зерттеулер жүргізді, онда ол RAF бомбалау әскері үшін бомбалау стратегиясына математикалық көзқарастарды әзірледі. Соғыс аяқталғаннан кейін Броновски Хиросима мен Нагасакидегі атом бомбалаудың салдары мен оның болашақ Ұлыбритания азаматтық қорғанысына тигізер әсерін зерттеу мақсатында Жапонияға барған ғалымдар мен азаматтық инженерлерден тұратын британдық топқа қатысты. Броновски Кардифф университетінің профессоры В. Н. Томаспен бірлесіп, кейіннен «Жапониядағы британдық миссияның есебі: Хиросима мен Нагасакиге тасталған атом бомбаларының салдары» деген құпия есепті жасады, ол түрлі мемлекеттік органдарға жіберілді және болашақ Ұлыбританияның қоғамдық ғимараттарын жобалауда кеңес беру үшін пайдаланылды. Ол сол уақытта АҚШ-та да жарияланды.
During the Second World War, Bronowski worked in operations research for the UK's Ministry of Home Security, where he developed mathematical approaches to bombing strategy for RAF Bomber Command. At the end of the war, Bronowski was part of a British team of scientists and civil engineers who visited Japan to document the effects of the atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki for the purpose of studying the effects of the atomic bomb and its implications for future UK civil defence. Bronowski, in conjunction with Professor W. N. Thomas of Cardiff University, subsequently produced the secret Report of the British Mission to Japan: the Effects of the Atomic Bombs Dropped at Hiroshima and Nagasaki, which was passed to various government departments and consulted in the design of future UK public buildings. It was simultaneously published in the US.
Соғыстан кейінгі биологиялық талдау
Нагасаки мен Хиросима бомбалауларының салдарынан алған тәжірибесінен кейін ол британдық әскери зерттеулер жұмысын тоқтатып, зорлықтың мәнін жақсырақ түсіну үшін, оның досы Лео Силард сияқты, көптеген физиктермен бірге биологияға бет бұрды. Соңынан Броновски Ұлыбританиядағы Ұлттық көмір кеңесінің ғылыми-зерттеу жұмыстарының директоры болды және 1964 жылдан бастап Солк институтының директорының орынбасары қызметін атқарды. 1950 жылы Броновскиге Таунг баласының тасқа айналған бас сүйегі тапсырылып, оның статистикалық білімін пайдаланып, бас сүйегі тістерінің мөлшерін олардың пішінімен үйлестіріп, маймылдардың тістерінен ажыратуға тырысу сұралды. Осы жұмыс оның қызығушылығын адамзаттың зихи өнімдерінің биологиясына бұрды.
Following his experiences of the after effects of the Nagasaki and Hiroshima bombings, he discontinued his work for British military research and turned to biology, as did his friend Leo Szilard, and many other physicists of that time, to better understand the nature of violence. Subsequently, Bronowski became Director of Research for the National Coal Board in the UK, and an associate director of the Salk Institute from 1964. In 1950, Bronowski was given the Taung Child's fossilised skull and asked to try, using his statistical skills, to combine a measure of the size of the skull's teeth with their shape in order to discriminate them from the teeth of apes. Work on this turned his interests towards the biology of humanity's intellectual products.
Қоғамдық ғылым білім беру
1967 жылы Броновски Йель университетінде алты Силлиман еске алу лекцияларын оқыды және ғылыми білімнің дамуында қиял мен символдық тілдің рөлін таңдады. Лекциялардың түсірілімдері 1978 жылы "Білім мен қиялдың бастаулары" деген атпен жарық көрді және бүгінге дейін басылып келеді. Ол британдық көрермендерге алғаш рет 1950-ші жылдардың аяғында BBC телеарнасының "The Brains Trust" бағдарламасында қатысып, таныс болды.
In 1967 Bronowski delivered the six Silliman Memorial Lectures at Yale University and chose as his subject the role of imagination and symbolic language in the progress of scientific knowledge. Transcripts of the lectures were published posthumously in 1978 as The Origins of Knowledge and Imagination and remain in print. He first became familiar to the British public through appearances on the BBC television version of The Brains Trust in the late 1950s.
Адамның көтерілуі (1973); BBC теледидар деректі фильмі
Броновский адам өмірінің тарихы және ғылыми ізденістер туралы 13 бөлімнен тұратын телесериясы арқылы ең жақсы есте қалады. Бұл жобаны сол кездегі BBC2 жетекшісі Дэвид Аттенборо тапсырыс берді, және ол бұрынғы екі телесерияны толықтыру мақсатында жасалған: өнер тарихшысы Кеннет Кларктың "жеке көзқарас" сериясы – "Цивилизация" (1969), ол мәдени тарихты қамтыды, және Алистер Куктың "Америка: АҚШ-тың жеке тарихы" (алғаш рет 1972 жылы көрсетілді). Бұл деректі фильм "телевизия тарихындағы маңызды оқиға" деп сипатталды, сондай-ақ "көркемдікпен жасалған және визуалды тұрғыдан әсерлі, көрермендерді оның түсініктілігімен және жүргізушінің жеке басының күшімен таң қалдырды". "Адамзаттың өрлеуі" фильмін жасағаннан кейін, Броновский Паркинсон ток-шоуына қатысты. Шоу жүргізушісі Майкл Паркинсон кейіннен Броновскийдің Аушвицке сапары туралы айтқан сөздерінің өзі жүргізген барлық сұхбаттардың ең есте қаларлық бөлігі болғанын мәлімдеді. Шоуының соңғы бөлімін аяқтағаннан кейін Паркинсон: "Егер мен мыңдаған сұхбаттарымның біреуін сақтап қала алсам, ол профессор Джейкоб Броновскимен болған жеке сұхбат болар еді" деді.
Bronowski is best remembered for this 13 part series about the history of human life and scientific endeavour. This project was commissioned by David Attenborough, then Head of BBC2, and was intended to complement two preceding series: art historian Kenneth Clark's "personal view" series Civilisation (1969), which had covered cultural history, and Alistair Cooke's series America: A Personal History of the United States (first broadcast in 1972). The documentary was described as "a landmark in television" and "lavishly produced and visually stunning, it impressed viewers with its lucidity and with the power of the presenter’s personality".</blockquote>Following the making of The Ascent of Man, Bronowski was interviewed on the chat show Parkinson. Host Michael Parkinson later recounted that Bronowski's description of his visit to Auschwitz was one of the most memorable parts of any interview he had done. After he had completed the last episode of his show, Parkinson stated: "If I could save one interview from the thousands I have done, it would be the one man show with Professor Jacob Bronowski."
Жеке өмір
1941 жылы Броновский Рита Кобленцке үйленді. Олардың төрт қызы болды, ең үлкені – академик Лиза Жардин, тағы бірі – кинорежиссер Джудит Броновски. Ол физик Лео Силардпен ғалымның өмірінің соңғы жылында шамамен бір жыл бойы сұхбаттасты. 1964 жылдың ортасында қайтыс болған Силард 1939 жылы Франклин Д. Рузвельтке жазған хатында нацистерді жеңу үшін ядролық қару жасау қажеттігін айтқан болатын. Броновски 1974 жылы Нью-Йорк штатының Ист-Хэмптон қаласында, "Адамның көтерілуі" телеарнада алғаш көрсетілгеннен кейін бір жыл өткен соң жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның күлі Лондонның Хайгейт зиратының батыс бөлігінде, кіреберіс жанына жерленді. Рита 2010 жылдың қыркүйек айында Калифорнияда 92 жасында қайтыс болды. Оның күлін 2016 жылдың 25 қазанында Highgate зиратында әкесінің қабіріне жақын жерге жерледі.
Bronowski married Rita Coblentz in 1941. The couple had four daughters, the eldest being the academic Lisa Jardine and another being the filmmaker Judith Bronowski. He spent time interviewing the physicist Leo Szilard for about the last year of the scientist's life. Szilard, who died in mid 1964, had authored the 1939 letter to Franklin D. Roosevelt arguing in favour of pursuing nuclear weapons to ensure victory over the Nazis. Bronowski died in 1974 of a heart attack in East Hampton, New York, a year after The Ascent of Man was first televised, and his ashes were buried in the western side of London's Highgate Cemetery, near the entrance. Rita died in California in September 2010, aged 92. were buried on 25 October 2016 next to her father's in Highgate Cemetery.
Мұра
1970 жылы Джон Клиз «Мен доктор Броновский емеспін!» дейді. «Монти Пайтон» скетчі «Теледидардағы жарылған пингвин» деген атпен белгілі. 2011 жылы Ричард Докинстің алғы сөзімен «Адамның қалыптасуы» кітабы қайта басылды, ал Тим Радфорд «The Guardian» газетінде оны «бұрынғыдан да әсерлі» деп сипаттады. 2012 жылы Якоб Броновскинің Халл қаласымен байланысы естелік тақтамен (Blue plaque) белгіленді. 2013 жылы Кембридж университетінің баспасы ғылым тарихшысы Ральф Десмарайс жазған «Якоб Броновски: атом заманындағы гуманист-интеллектуал, 1946–1956» деген сынды жариялады. Десмарайс былай деп жазды: «Хиросиманы көру оны таза математик-ақыннан ғылыми әкімшіге, BBC радиосында танымал тұлғаға, әдеби ойшылдан поэзия мен ақындардың шындығын жақтаған ғылыми гуманистке айналдырды, ғылым мен ғалымдардың шындықты жеткізуші екенін айтты», бірақ «атом энергиясы туралы сөз қозғалғанда Броновски бомбаның маңыздылығын азайтып қана қоймай, Ұлыбританияның атомдық қару жасау бағдарламасы туралы әдейі түсініксіздік танытты». 2015 жылы Британдық ғылым қауымдастығы Виктория және Альберт мұражайымен бірлесіп, өнер мен ғылымның тоғысқан жеріндегі жаңалықтарды атап өту үшін қыркүйек айында Британдық ғылым фестивалінде «Якоб Броновски сыйлығы» лекциясын ұйымдастырды. 2019 жылы Тимоти Сандефурдың «Якоб Броновскинің қалыптасуы: Популярлы ғылым иконының өмірі мен идеялары» атты өмірбаяны жарық көрді, онда Броновскиді тек ғалым ғана емес, сонымен қатар «20 ғасырдың барлық маңызды зияткерлік жобаларына қатысқан» және «әдемі деректі фильм түсірген» «нағыз философ» деп сипаттады. Сандефурдың өмірбаянын «Nature» журналында Дэвид Эджертон қарап, Броновскидің BBC деректі фильмі туралы былай деп жазды: «Керемет түсірілген және визуалды тұрғыдан таң қалдыратын фильм көрермендерді айқындығымен және алып барушының тартымдылығымен әсер етті. Оны көрген көптеген адамдар оны теледидар тарихындағы маңызды оқиға ретінде еске алады». Эджертон Броновскині жалпы алғанда сынға алып, «Оның ғылым, әскери және билік арасындағы қарым-қатынасты талдауы әрдайым адал болмады» деді.
In 1970, John Cleese says "I'm not Doctor bloody Bronowski!" in the Monty Python sketch, "Exploding Penguin on the TV Set". In 2011, on the reissue of The Ascent of Man with a foreword by Richard Dawkins, Tim Radford in The Guardian described it "as compelling as ever". In 2012 Bronowski's links to the City of Hull were honoured with a Blue plaque. In 2013 Cambridge University Press published a critique, Jacob Bronowski: a humanist intellectual for an atomic age, 1946–1956, by science historian Ralph Desmarais, who wrote: "Witnessing Hiroshima helped transform him from pure mathematician–poet to scientific administrator to fame on the BBC airwaves from literary intellectual who promoted the superior truthfulness of poetry and poets to scientific humanist insisting that science and scientists were the standard bearers of truth", but "discussing atomic energy Bronowski not only downplayed the bomb's significance but was deliberately vague regarding Britain's atomic weapon development programme." In 2015 the British Science Association launched The Jacob Bronowski Award Lecture at the British Science Festival in September, launched in partnership with the Victoria and Albert Museum, to celebrate cutting edge work at the interface between the arts and sciences. In 2019 Timothy Sandefur's biography The Ascent of Jacob Bronowski: The Life and Ideas of a Popular Science Icon, he describes Bronowski as more than a polymath, and that he "was involved with nearly every major intellectual undertaking of the twentieth century"; that he was a "serious philosopher" who made "probably the finest documentary film ever made". Sandefur's biography was reviewed in Nature by David Edgerton, who writes of Bronowski's BBC documentary: "Lavishly produced and visually stunning, it impressed viewers with its lucidity and with the power of the presenter’s personality. Many who saw it still remember it as a landmark in television." He is critical overall of Bronowski: "His analysis of the relationship between science, the military and power was persistently disingenuous.""