Станислав Сакс: Польшалық математик және қайғылы тағдыр

Кіріспе

Польша математигі (1897–1942)

Станислав Сакс (30 желтоқсан 1897 – 23 қараша 1942) – поляк математигі және университет оқытушысы, Львов математикалық мектебінің мүшесі. Ол негізінен Шотланд кафесі тобындағы қатысуымен, интегралдар теориясы бойынша жазған ауқымды монографиясымен, өлшемдер теориясы және Витали–Хан–Сакс теоремасы бойынша еңбектерімен танымал.

Өмір және жұмыс

Станислав Сакс 1897 жылғы 30 желтоқсанда Польшаның Конгресс Польшасының Калиш қаласында поляк еврей отбасында дүниеге келген. 1915 жылы жергілікті гимназияны бітіріп, жаңа құрылған Варшава университетіне түсті. 1922 жылы ол өз альма-матерінен докторлық дәрежесін ең жоғары наградамен алды. Ұзақ өтпей ол хабилитациясын да тапсырып, Рокфеллер стипендиясын иеленді, бұл оған АҚШ-қа саяхаттауға мүмкіндік берді. Ол шамамен сол кезде әртүрлі математикалық журналдарда, көбінесе Fundamenta Mathematicae, сондай-ақ Америка математикалық қоғамының еңбектерінде мақалалар жариялай бастады. Ол Силезия көтерілісіне қатысып, ерлігі үшін Батырлар кресі және Тәуелсіздік медалімен марапатталды. Көтеріліс аяқталғаннан кейін ол Варшаваға оралып, академиялық қызметін жалғастырды. Оның қызметінің басым бөлігі функциялар және функционалдар теориясын зерттеуге арналды. 1930 жылы ол өзінің ең танымал кітабын – «Zarys teorii całki» (Интеграл теориясы бойынша эскиз) жариялады, кейіннен ол кеңейтіліп, ағылшын (Theory of the Integral), француз (Théorie de l'Intégrale) және орыс (Teoriya Integrala) тілдеріне аударылды. Сакс өзінің жетістіктеріне қарамастан, профессор атағын алған жоқ және бастапқыда өз альма-матерінде және Варшава политехникалық университетінде, кейіннен Львов және Вильно университеттерінде қарапайым оқытушы болып қалды. Ол сонымен қатар белсенді социалист және 1919–1926 жылдар аралығында «Robotnik» апталығының журналисі, ал кейін Социалистік жастар одағының өкілі болды. Сакс 1933 жылы Антони Зигмундпен бірлесіп «Аналитикалық функциялар» атты математикалық кітап жазды. Ол 1952 жылы Э. Дж. Скотт тарапынан ағылшын тіліне аударылды. Ағылшын басылымының алғы сөзінде Зигмунд былай деп жазады:
Станислав Сакс – моральдық және физикалық қайратқа, сирек кездесетін зиялылыққа және өткір ойға ие адам болды. Әріптестері мен шәкірттері үшін ол математик ретінде ғана емес, адам ретінде де үлгі болды. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында ол Варшава мен Львовтағы поляк математиктерінің бір буынына зор ықпал етті. 1942 жылдың қарашасында 45 жасында Сакс Варшава түрмесінде қайтыс болды, ол жою саясатының құрбаны болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін және Германияның Польшаны басып алуынан кейін Сакс Польшаның астыртын қозғалысына қосылды. 1942 жылдың қарашасында тұтқындалған ол 1942 жылдың 23 қарашасында Варшавада неміс гестапосы тарапынан жазаланды.

Stanisław Saks was born on 30 December 1897 in Kalisz, Congress Poland, to an assimilated Polish Jewish family. In 1915 he graduated from a local gymnasium and joined the newly recreated Warsaw University. In 1922 he received a doctorate of his alma mater with a prestigious distinction maxima cum laude. Soon afterwards he also passed his habilitation and received the Rockefeller fellowship, which allowed him to travel to the United States. Around that time he started publishing articles in various mathematical journals, mostly the Fundamenta Mathematicae, but also in the Transactions of the American Mathematical Society. He participated in the Silesian Uprisings and was awarded the Cross of the Valorous and the Medal of Independence for his bravery. Following the end of the uprising he returned to Warsaw and resumed his academic career. For most of it he studied the theories of functions and functionals in particular. In 1930 he published his most notable book, the Zarys teorii całki (Sketch on the Theory of the Integral), which later got expanded and translated into several languages, including English (Theory of the Integral), French (Théorie de l'Intégrale) and Russian (Teoriya Integrala). Despite his successes, Saks was never awarded the title of professor and remained an ordinary tutor, initially at his alma mater and the Warsaw University of Technology, and later at the Lwów University and Wilno University. He was also an active socialist and a journalist at the Robotnik weekly (1919–1926) and later a collaborator of the Association of Socialist Youth. Saks wrote a mathematics book with Antoni Zygmund, Analytic Functions, in 1933. It was translated into English in 1952 by E. J. Scott. In the preface to the English edition, Zygmund writes:
Stanislaw Saks was a man of moral as well as physical courage, of rare intelligence and wit. To his colleagues and pupils he was an inspiration not only as a mathematician but as a human being. In the period between the two world wars he exerted great influence upon a whole generation of Polish mathematicians in Warsaw and Lwów. In November 1942, at the age of 45, Saks died in a Warsaw prison, victim of a policy of extermination. After the outbreak of World War II and the occupation of Poland by Germany, Saks joined the Polish underground. Arrested in November 1942, he was executed on 23 November 1942 by the German Gestapo in Warsaw.

Жарияланымдар

. Ағылшын тілінен Лоренс Чишлом Янг аударған, Стефан Банахтың екі қосымша түсіндірмесімен.