Кіріспе

Чарльз Фрэнсис Холл (шамамен 1821 – 8 қараша 1871) – американдық Арктика зерттеушісі, 1845 жылғы Франклин экспедициясы туралы инуиттердің куәліктерін жинауымен және оның өліміне байланысты күмәнді жағдайлармен ең көп танымал. Ол Американың қаржылаған «Полярис» экспедициясын басқарды, мақсаты Солтүстік полюске бірінші болып жету болған. Экспедиция бағынбаушылыққа, тиімсіздікке және нашар басшылыққа толы болды. Холл зерттеу сапарынан оралғаннан кейін дереу ауыр сырқатқа шалдықты. Өлімі алдында ол экипаж мүшелерін – әсіресе экспедицияның жетекші ғалымы Эмиль Бесселсті – оны улауда айыптады. 1968 жылы оның денесін эксгумациялау кезінде, өмірінің соңғы екі аптасында ол көп мөлшерде мырыш ішкені анықталды.

Ерте өмір

Холлдың ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Ол Рочестер қаласында, Нью-Гэмпшир штатында немесе Вермонт штатында дүниеге келген. Ол жас кезінде Рочестерге көшіп келді, онда темір ұстаның шәкірті болды. 1840 жылдары ол үйленіп, батысқа қарай жылжыды, 1849 жылы Цинциннатиге жетіп, мөрлер жасау және гравировка табақтарын ойып жасаумен айналысты. Кейіннен ол өзінің газетін шығарды; Cincinnati Occasional, кейін Daily Press деп аталды.

Бірінші экспедиция (1860-1862)

1857 жылы Холл Арктикаға қызығушылық танытып, келесі бірнеше жылды бұрынғы саяхатшылардың есептерін зерттеумен және экспедицияға қаржы жинаумен өткізді. Бұл экспедицияның басты мақсаты – Франклиннің жоғалған экспедициясының тағдырын анықтау болатын. Холл өзінің алғашқы экспедициясына Нью-Бедфордтан капитан Сидни О. Будингтон басқарған «Джордж Генри» кит аулау кемесімен жолдама алып қатысты. Олар Баффин аралына дейін жетті, бірақ «Джордж Генри» қыстауға мәжбүр болды. Жергілікті инуиттер Холлға Мартин Фробишердің Фробишер шығанағындағы кен өндіру жобасы туралы айтты, содан Холл осы жәдігерлерді тексеру үшін сол жерге сапарлады. Оған жаңадан тағайындалған инуиттік жетекшілер, күйеуі мен әйелі Ипирвик және Такулиттук көмектесті. Холл сондай-ақ Франклиннің жоғалған экспедициясының бірнеше мүшесі әлі де тірі болуы мүмкін екенін көрсететін дәлелдер тапты. Нью-Йоркке оралғаннан кейін Холл Харпер ағайындыларымен экспедициясы туралы «Арктикалық зерттеулер және эскимостар арасындағы өмір» атты кітабын жариялауға келісті. Кітапты Уильям Паркер Сноу редакциялады, ол да Франклиннің тағдырымен қатты қызығушылық танытқан. Екеуінің арасында, көбінесе Сноудың баяу жұмыс істеуіне байланысты келіспеушіліктер туды. Кейін Сноу Холл Франклинді іздеу үшін оның идеяларын оған лайықты құрмет көрсетпестен пайдаланғанын мәлімдеді.

Екінші экспедиция (1863-1869)

1863 жылы Холл Франклиннің тағдыры туралы толыққанды мәліметтерді іздеу үшін екінші экспедиция жоспарлады, соның ішінде тірі қалғандарды немесе олардың жазбаларын табуға тырысты. 95 тонналық шхунаны пайдаланған алғашқы әрекет, Америка Азамат соғысы мен жоспарлы екінші қолбасшысы Уильям Паркер Сноумен арадағы шиеленіс салдарынан қаржы тапшылығына байланысты тоқтатылды. Соңында 1864 жылдың шілдесінде «Монтичелло» кит аулау кемесімен анағұрлым кішкентай экспедиция аттанды. Осы екінші экспедиция барысында Холл Франклин экспедициясынан қалған заттар мен артефакттарды тауып, сол жерде тұратын жергілікті тұрғындардан олардың тағдыры туралы қосымша ақпарат алды. Холл ақырында тірі қалғандардың айтқандарына сенбеді, себебі бұл мәліметтер инуиттердің сөздерінен туындаған немесе оларға тым оптимистік баға беруге дайындығынан болды. 1868 жылдың 31 шілдесінде Холл Репульс шығанағындағы өзінің серіктесі, кит аулаушы Патрик Коулманды атып өлтірді, Коулманның қарусыз бола тұрып, бүлік көтергенін мәлімдеді. Серіктес кит аулаушылардың айтуынша, шабуыл Холлдың Коулманның оның рұқсатынсыз жергілікті инуиттермен сұхбаттасқанына ашуланғандықтан болған. Коулман атылғаннан кейін екі аптадан соң қайтыс болды, ол кезде Холл өкініш білдіріп, оны емдеуге тырысты. Холл Коулманды өлтіргені үшін ешқашан сотталған жоқ: Канада үкіметі бұл істі американдық құзыретке бағыну керек деп санайды, ал американдық үкімет бұл мәселеге мүлдем назар аудармады. Коулманның қазасынан екі күн өткен соң, «Ansel Gibbs» және «Concordia» кит аулау кемелері Репульс шығанағына жетті. Қалған төрт кит аулаушы осы кемелерге қашып кетті, ал Холл инуиттермен бірге қалды.

Поляр экспедициясы (1871-1873)

Холлдың үшінші экспедициясы толығымен басқаша болды. Ол АҚШ Конгресінен «Полярис» кемесімен Солтүстік полюске экспедиция басқару үшін 50 000 долларлық грант алды. 25 адамнан тұратын топқа Холлдың ескі досы Будингтонды теңіз саяхатының шебері, Джордж Тайсонды навигатор, ал Эмиль Бесселсті дәрігер және ғылыми қызметкерлер тобының басшысы ретінде қабылдады. Экспедиция басынан-ақ қиындықтарға тап болды, себебі топ бәсекелес топтарға бөлінді. Холлдың экспедициядағы билігіне топтың көп бөлігі наразылық білдірді және тәртіп сақталмады.

Өлім

Полярис 1871 жылдың 10 қыркүйегінде қазіргі Холл шығанағына (Hall Bay) келді және солтүстік Гренландия жағалауында қыстауға тоқтады. Сол күзде, инуит жетекшісімен бірге фьордқа, оны Ньюман шығанағы деп атаған, шанамен жасаған экспедициядан қайтып келгеннен кейін Холл бір кесе кофе ішкен соң күрт ауырып қалды. Ол есінен танып, құрышты. Келесі аптада ол құсу мен санасы шатырудан зардап шекті, содан кейін бірнеше күн жақсарғандай болды. Ол кеме экипажының бірнеше адамын, соның ішінде Бесселсті де, оны улаған деп айыптады. Біраз уақыттан кейін Холл да осындай белгілерді көрсетіп, 8 қарашада қайтыс болды. Ол жағаға шығарылып, ресми түрде жерленді. Экспедиция басшылығы Будингтонға жүктелді, ол 1872 жылдың маусым айында Солтүк полюске жету үшін қайта ұйымдастырды. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды және Полярис оңтүстікке бет бұрды. 12 қазанда кеме Смит шығанағында мұзға ілігіп, қирауға айналды. Экипаждың он тоғызы мен инуит жетекшілері айналадағы мұзға қашып кетті, ал он төрт адам кемеде қалды. Полярис 24 қазанда Этаның жанында құлап, қирады. Жағада қыстағаннан кейін экипаж екі қайықпен оңтүстікке қарай жүзіп, Шотландия арқылы үйлеріне қайтты, оларды кит аулаушылар құтқарып алды. Келесі жылы партияның қалған бөлігі Поляристі мұздан босатып, оңтүстікке қарай жылжуға тырысты. Тайсонды қоса алған топ 1872 жылдың күзінде мұздың күшті бөлінуі кезінде кемені қирату қаупі туғанда айырылып қалды. 19 адамнан тұратын топ келесі алты ай бойы мұздың үстінде 2414 километрдей иырып, 1873 жылдың 30 сәуірінде Ньюфаундленд жағалауында «Тигресс» (Tigress) түлен аулаушы кемесімен құтқарылды. Егер топта бірнеше инуит болмағанда, олардың барлығы қаза табар еді, себебі инуиттер аң аулап, топты азықпен қамтамасыз ете алды.

Тергеу

Кейінгі ресми тергеу Холлдың инсульттан қайтыс болғанын анықтады. Алайда, 1968 жылы Холлдың биографы, Дартмут колледжінің профессоры Чонси К. Лумис, Холлдың денесін эксгумациялау үшін Гренландияға экспедиция ұйымдастырды. Профессордың сәтіне орай, мәңгілік мұз денесін, туды, киімдерін және табутын сақтап қалды. Сүйек, тырнақ және шаш үлгілерінің тексерулері Холлдың өмірінің соңғы екі аптасында арсеникке уланып қайтыс болғанын көрсетті. Бұл диагноз экспедиция мүшелері баяндаған симптомдармен сәйкес келеді. Холл сол кездегі шарлатандық дәрілердің құрамына кіретін арсеникпен өзін-өзі емдеген болуы мүмкін. Лумис экспедицияның басқа мүшесі, мүмкін Бесселс, оны өлтірген болуы мүмкін деп санайды, бірақ ешқандай айыптау қойылған жоқ. Жақында Холл мен Бесселстің Нью-Йоркте "Полярис" кемесіне дайындалуды күтіп жүргенде танысқан жас мүсінші Винни Римге жазған құпия хаттарының жарыққа шығуы, Бесселстің Холлды жоюына себеп болуы мүмкін екенін көрсетеді.