Кіріспе

Украинаның Херсон облысындағы қала, қазіргі заманғы қала.

Этимология

Екатерина патшайым мен оның сүйіктісі Григорий Потемкиннің "грек жобасындағы" алғашқы жаңа елді мекені ретінде, ол Қырым түбегінде орналасқан Херсонес (Χερσόνησος (Khersónēsos)) Понтиялық колониясының құрметіне аталған, бұл "жарым аралдың жағасы" деген мағынаны білдіреді.

Алғашқы күндер және Ресей империясы дәуірі (1917 жылға дейін)

1774 жылға дейін Херсон қаласы орналасқан жер Қырым хандығына қарасты. 1736 жылғы неміс тіліндегі картада (қосымша) қазіргі Херсон орнында Бильшовскей деген елді мекен көрсетілген. 1769 жылғы француз тіліндегі картада (қосымша) Санкт-Александр деп аталған, орыстар салған бекініс немесе сканце бейнеленген. Бұл бекініс 1737 жылы орыс-түрік соғысы кезінде салынды және Запорожье Сішінің әкімшілік орталығы ретінде, жергілікті казактар басқаруында болды. Ресей империясы 1774 жылы бұл аумақты аннексиялады, ал Екатерина Ұлының 18 маусымдағы 1778 жылғы жарлығымен Херсон қаласы Днепрдің жоғары жағасында Қара теңіз флотының орталық бекінісі ретінде құрылды. 1783 жылы қалаға аудандық қала мәртебесі берілді және Ресейдің Қара теңіз флотының кемелерінің қаңқасы салынған жергілікті кеме жасау шебі ашылды. Бір жылдың ішінде Херсон кеме компаниясы қызметін бастады. 18 ғасырдың соңына қарай порт Франция, Италия, Испания және басқа да еуропалық елдермен сауда байланыстарын орнатты. 1783 және 1793 жылдар аралығында Польшаның Қара теңіз арқылы жүзеге асырылатын теңіз саудасы Херсон арқылы Kompania Handlowa Polska компаниясымен жүргізілді. 1791 жылы Потемкин жаңа салынған Әулие Екатерина соборында жерленді. 1803 жылы қала Херсон облысының орталығы болды. 1850 жылдардан бастап сыра қайнату, тері өңдеу және басқа да азық-түлік және ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеумен байланысты өнеркәсіп дами бастады. 1897 жылы қала халқы 59 076 адамды құрады, олардың ішінде ана тілі бойынша жазылғандардың жартысы орыс, 30% еврей, ал 20% украин болып тіркелді. 1905 жылғы революция кезінде қалада жұмысшылардың наразылықтары мен әскерлік бүлік (10-шы тәртіптік батальон сарбаздарының қарулы демонстрациясы) болды.

Большевиктердің алғашқы кезеңдері

1917 жылы қарашада өткен Ресей Конституциялық жиналысына сайлауда – Херсон үшін 70 жыл ішіндегі алғашқы және соңғы бос сайлауда, Петроград пен Мәскеуде билікті басып алған большевиктер губернаторлықта тек 13,2 пайыз дауыс алды. Ауданның ең ірі сайлау блогы, дауыс берудің 43 пайызымен, Украина Социалистік-революционерлері (СР), Ресей Социалистік-революционерлері және Біріккен еврей социалистік жұмысшылар партиясының одағы болды. Большевиктер алғашқы отырыстан кейін СР үстемдігіндегі жиналысты таратып, Лениннің төңкерілісіне Украинаның Орталық Радасының (Центральна Рада) жауабы – Украина Халық Республикасының (УНР) тәуелсіздігін жариялау болғандықтан, оларды Киевтен шығарып қууға кірісті. Бірақ, большевиктер Херсонды бағындыра алмас бұрын, 1918 жылғы наурыздағы Брест-Литовск келісімі шарттары бойынша аймақты неміс және австриялық бақылаудағы Украина мемлекетіне беруге мәжбүр болды. 1918 жылғы қарашада неміс және австриялық әскерлері шығарылғаннан кейін, УНР (Петлюралықтар) билікті орнатуға жасаған әрекеттері 1919 жылғы қаңтарда Херсонды басып алған француз басшылығындағы одақтастардың араласуымен тоқырады. 1919 жылғы наурызда жергілікті соғыс басшысы Отаман Никифор Григоровтың Жасыл Армиясы француз және грек гарнизонын құлатып, Одессадан одақтастардың эвакуациясын жеделдетті. Шілдеде большевиктер Григоровты жеңіп, ол украин халқын "коммунистік алдамшыларға" және олардың "еврей комиссарларына" қарсы көтерілуге шақырған, сондай-ақ погромдар ұйымдастырған болатын. Херсон контрреволюциялық Ақтардың бақылауына өткенше, 1920 жылғы ақпанда большевиктердің Қызыл Армиясымен басылып алынды.

Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс оккупациясының салдарынан одан әрі қиратулар мен халық санының азаюы болды. 1941 жылдың тамызынан 1944 жылдың наурызына дейін созылған неміс оккупациясы Кеңес және украин ұлтшылдарының (ОУН) жер асты ұяларымен күресті. ОУН-ның Херсон аудандық басшылығын Бандера Богдан Андрійович (ОУН жетекшісі Степан Бандераның інісі) басқарды. Немістер қалада нацистік түрме мен Сталаг 370 әскери тұтқын лагерін ұстады. Соғыстан кейінгі онжылдықтарда өнеркәсіптік өсім едәуір болды, халық саны екі еседен астам өсті, 1970 жылға қарай 261 000-ға жетті. Жаңа зауыттар, соның ішінде Коминтерн кеме құрылысы және жөндеу кешені, Куйбышев кеме жөндеу кешені және Херсон мақта тоқыма өндірісі кешені (Кеңес Одағындағы ең ірі тоқыма зауыттарының бірі), сондай-ақ Херсонның өсіп келе жатқан астық экспорттау порты Украинаның ауылдық аймақтарынан жұмыс күшін тартты. Бұл қаланың этникалық құрамын өзгертті, украиндықтардың үлесі 1926 жылғы 36%-дан 1959 жылы 63%-ға дейін өсті, ал орыстардың үлесі 36%-дан 29%-ға дейін төмендеді. Немістер келтірген Холокосттан еврей халқы ешқашан қалпына келмеді: 1926 жылы тұрғындардың 26%-ын құраған еврейлердің саны 1959 жылы бар болғаны 6%-ға дейін азайды. Кеңес Одағының ыдырауымен Херсон және оның өнеркәсіптері ауыр дағдарысқа ұшырады. Келесі үш онжылдықта қала мен аймақтың халқы азайды, бұл тірі туғандарға қарағанда өлім-жітімнің көп болуын және аймақтан тұрақты эмиграцияны көрсетті. 2014 жылы Украинаның шығысы мен оңтүстігіндегі Ресейге жақтас наразылықтар Херсон қаласында 400-ге жуық адам қатысқан шағын демонстрациямен белгіленді. 2014 жылы Ресейдің Қырымды басып алуынан кейін Херсон қаласында Украина Президентінің Қырымдағы өкілі орналасты. 2020 жылдың шілдесінде Украинаның жалпы әкімшілік реформасы аясында Херсон муниципалитеті жаңадан құрылған Херсон ауданына Херсон қалалық громадасы ретінде біріктірілді, бұл Херсон облысының бес ауданының бірі болды, ал қала әкімшілік орталығы болып қала берді. USAID, БҰҰ Даму бағдарламасы (UNDP) және Еуропалық Одақ қаржылаған SCORE (Әлеуметтік үйлесім және келісім) Украина 2021 жобасының бөлігі ретінде дайындалған "Қала профилі" есебінде "Херсон қаласының 80%-дан астамы өздерінің жерін өмір сүруге, жұмыс істеуге және отбасын өсіруге қолайлы орын деп санайды" деген қорытынды жасалды. Бұл жергілікті билікке сенімсіздік деңгейі жоғары болғанымен, оларда жемқорлықтың көп екені қабылданатындықтан осылай болды. Сондай-ақ, "Херсон азаматтары өздерінің украиндық ұлттық ерекшеліктеріне байланысты екенін сезінеді" деп атап өтілді.

Ұлты

2001 жылғы Украинаның ұлттық санағы мәліметтері бойынша, Херсон қаласының көп бөлігі украиндықтарды (76,6%) құрады, сондай-ақ ресейліктердің үлкен азшылығы (20,0%) және басқа ұлт өкілдері 3,4% болды.

Тілдер

Тілдер 1897 2001Украин тілі 19,6% 73,2%Орыс тілі 47,2% 24,9%Идиш тілі 29,1%Поляк тілі 1,7%Неміс тілі 0,7%

Климат

Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Херсон ылғалды континенттік климатқа (Dfa) жатады.

Порттар

Херсонның теңіз порты және Херсон өзен порты бар.

Темір жол

Херсон Украинаның ұлттық теміржол желісімен байланысты. Күн сайын Киевке, Львовқа және басқа қалаларға қашықтықтан жүйтіп тасымалдау қызметтері іске асырылады.

Ауа

Херсон қаласын Херсон халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді. Әуежайда 2500 x 42 метрлік бетонды ұшу-қону жолағы бар, ол Boeing 737, Airbus 319/320 және барлық түрдегі тікұшақтарды қабылдауға мүмкіндік береді.