Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Украинаның Херсон облысындағы қала, қазіргі заманғы қала.
City in Kherson Oblast, Ukraine
the modern city
Этимология
Екатерина патшайым мен оның сүйіктісі Григорий Потемкиннің "грек жобасындағы" алғашқы жаңа елді мекені ретінде, ол Қырым түбегінде орналасқан Херсонес (Χερσόνησος (Khersónēsos)) Понтиялық колониясының құрметіне аталған, бұл "жарым аралдың жағасы" деген мағынаны білдіреді.
As the first new settlement in the "Greek project" of Empress Catherine and her favourite Grigory Potemkin, it was named after the Heraclea Pontic colony of Chersonesus, (Χερσόνησος (Khersónēsos) ) which was located on the Crimean Peninsula, meaning 'peninsular shore'.
Алғашқы күндер және Ресей империясы дәуірі (1917 жылға дейін)
1774 жылға дейін Херсон қаласы орналасқан жер Қырым хандығына қарасты. 1736 жылғы неміс тіліндегі картада (қосымша) қазіргі Херсон орнында Бильшовскей деген елді мекен көрсетілген. 1769 жылғы француз тіліндегі картада (қосымша) Санкт-Александр деп аталған, орыстар салған бекініс немесе сканце бейнеленген. Бұл бекініс 1737 жылы орыс-түрік соғысы кезінде салынды және Запорожье Сішінің әкімшілік орталығы ретінде, жергілікті казактар басқаруында болды. Ресей империясы 1774 жылы бұл аумақты аннексиялады, ал Екатерина Ұлының 18 маусымдағы 1778 жылғы жарлығымен Херсон қаласы Днепрдің жоғары жағасында Қара теңіз флотының орталық бекінісі ретінде құрылды. 1783 жылы қалаға аудандық қала мәртебесі берілді және Ресейдің Қара теңіз флотының кемелерінің қаңқасы салынған жергілікті кеме жасау шебі ашылды. Бір жылдың ішінде Херсон кеме компаниясы қызметін бастады. 18 ғасырдың соңына қарай порт Франция, Италия, Испания және басқа да еуропалық елдермен сауда байланыстарын орнатты. 1783 және 1793 жылдар аралығында Польшаның Қара теңіз арқылы жүзеге асырылатын теңіз саудасы Херсон арқылы Kompania Handlowa Polska компаниясымен жүргізілді. 1791 жылы Потемкин жаңа салынған Әулие Екатерина соборында жерленді. 1803 жылы қала Херсон облысының орталығы болды. 1850 жылдардан бастап сыра қайнату, тері өңдеу және басқа да азық-түлік және ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеумен байланысты өнеркәсіп дами бастады. 1897 жылы қала халқы 59 076 адамды құрады, олардың ішінде ана тілі бойынша жазылғандардың жартысы орыс, 30% еврей, ал 20% украин болып тіркелді. 1905 жылғы революция кезінде қалада жұмысшылардың наразылықтары мен әскерлік бүлік (10-шы тәртіптік батальон сарбаздарының қарулы демонстрациясы) болды.
Before 1774, the area where Kherson is situated today belonged to the Crimean Khanate. A German language map in 1736 (inset) shows a settlement of Bilschowscei at the site of today's Kherson. A French language map of the site in 1769 (inset) shows a Russian built fort or sconce named St. Alexandre. This had been built in 1737 during the Russo Turkish War and served the Zaporizhian Sich as an administrative center, run by local Cossacks. The Russian Empire annexed the territory in 1774, and a decree of Catherine the Great on 18 June 1778 founded Kherson on the high bank of the Dnieper as a central fortress of the Black Sea Fleet. 1783 saw the city granted the rights of a district town and the opening of a local shipyard where the hulls of the Russian Black Sea fleet were laid. Within a year the Kherson Shipping Company began operations. By the end of the 18th century, the port had established trade with France, Italy, Spain and other European countries. Between 1783 and 1793 Poland's maritime trade via the Black Sea was conducted through Kherson by the Kompania Handlowa Polska. In 1791, Potemkin was buried in the newly built St. Catherine's Cathedral. In 1803 the city became the capital of the Kherson Governorate. Industry, beginning with breweries, tanneries and other food and agricultural processing, developed from the 1850s. In 1897 the population of the city was 59,076 of which, on the basis of their first language, almost half were recorded as Great Russian, 30% as Jewish, and 20% Ukrainian. During the revolution of 1905 there were workers' strikes and an army mutiny (an armed demonstration by soldiers of the 10th Disciplinary Battalion) in the city.
Большевиктердің алғашқы кезеңдері
1917 жылы қарашада өткен Ресей Конституциялық жиналысына сайлауда – Херсон үшін 70 жыл ішіндегі алғашқы және соңғы бос сайлауда, Петроград пен Мәскеуде билікті басып алған большевиктер губернаторлықта тек 13,2 пайыз дауыс алды. Ауданның ең ірі сайлау блогы, дауыс берудің 43 пайызымен, Украина Социалистік-революционерлері (СР), Ресей Социалистік-революционерлері және Біріккен еврей социалистік жұмысшылар партиясының одағы болды. Большевиктер алғашқы отырыстан кейін СР үстемдігіндегі жиналысты таратып, Лениннің төңкерілісіне Украинаның Орталық Радасының (Центральна Рада) жауабы – Украина Халық Республикасының (УНР) тәуелсіздігін жариялау болғандықтан, оларды Киевтен шығарып қууға кірісті. Бірақ, большевиктер Херсонды бағындыра алмас бұрын, 1918 жылғы наурыздағы Брест-Литовск келісімі шарттары бойынша аймақты неміс және австриялық бақылаудағы Украина мемлекетіне беруге мәжбүр болды. 1918 жылғы қарашада неміс және австриялық әскерлері шығарылғаннан кейін, УНР (Петлюралықтар) билікті орнатуға жасаған әрекеттері 1919 жылғы қаңтарда Херсонды басып алған француз басшылығындағы одақтастардың араласуымен тоқырады. 1919 жылғы наурызда жергілікті соғыс басшысы Отаман Никифор Григоровтың Жасыл Армиясы француз және грек гарнизонын құлатып, Одессадан одақтастардың эвакуациясын жеделдетті. Шілдеде большевиктер Григоровты жеңіп, ол украин халқын "коммунистік алдамшыларға" және олардың "еврей комиссарларына" қарсы көтерілуге шақырған, сондай-ақ погромдар ұйымдастырған болатын. Херсон контрреволюциялық Ақтардың бақылауына өткенше, 1920 жылғы ақпанда большевиктердің Қызыл Армиясымен басылып алынды.
In the Russian Constituent Assembly election held in November 1917—the first and last free election in Kherson for 70 years—Bolsheviks who had seized power in Petrograd and Moscow received just 13.2 percent of the vote in the Governorate. The largest electoral bloc in the district, with 43 percent of the vote, was an alliance of Ukrainian Socialist Revolutionaries (SRs), Russian Socialist Revolutionaries and the United Jewish Socialist Workers Party. The Bolsheviks dissolved SR dominated Assembly after its first sitting, and proceeded to force from Kiev the Central Council of Ukraine (Tsentralna Rada) whose response to the Leninist coup had been to proclaim the independence of the Ukrainian People's Republic (UPR). But, before the Bolsheviks could secure Kherson, they were obliged to cede the region under the terms of the March 1918 Treaty of Brest Litovsk to the German and Austrian controlled Ukrainian State. After the withdrawal of German and Austrian forces in November 1918, the efforts of the UPR (the Petluirites) to assert authority were frustrated by a French led Allied intervention which occupied Kherson in January 1919. In March 1919, the Green Army of local warlord Otaman Nykyfor Hryhoriv ousted the French and Greek garrison and precipitated the Allied evacuation from Odesa. In July, the Bolsheviks defeated Hryhoriv who had called upon the Ukrainian people to rise against the "Communist impostors" and their "Jewish commissars", and had perpetrated pogroms, Kherson itself was occupied by the counter revolutionary Whites before finally falling to the Bolshevik Red Army in February 1920.
Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кезең
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс оккупациясының салдарынан одан әрі қиратулар мен халық санының азаюы болды. 1941 жылдың тамызынан 1944 жылдың наурызына дейін созылған неміс оккупациясы Кеңес және украин ұлтшылдарының (ОУН) жер асты ұяларымен күресті. ОУН-ның Херсон аудандық басшылығын Бандера Богдан Андрійович (ОУН жетекшісі Степан Бандераның інісі) басқарды. Немістер қалада нацистік түрме мен Сталаг 370 әскери тұтқын лагерін ұстады. Соғыстан кейінгі онжылдықтарда өнеркәсіптік өсім едәуір болды, халық саны екі еседен астам өсті, 1970 жылға қарай 261 000-ға жетті. Жаңа зауыттар, соның ішінде Коминтерн кеме құрылысы және жөндеу кешені, Куйбышев кеме жөндеу кешені және Херсон мақта тоқыма өндірісі кешені (Кеңес Одағындағы ең ірі тоқыма зауыттарының бірі), сондай-ақ Херсонның өсіп келе жатқан астық экспорттау порты Украинаның ауылдық аймақтарынан жұмыс күшін тартты. Бұл қаланың этникалық құрамын өзгертті, украиндықтардың үлесі 1926 жылғы 36%-дан 1959 жылы 63%-ға дейін өсті, ал орыстардың үлесі 36%-дан 29%-ға дейін төмендеді. Немістер келтірген Холокосттан еврей халқы ешқашан қалпына келмеді: 1926 жылы тұрғындардың 26%-ын құраған еврейлердің саны 1959 жылы бар болғаны 6%-ға дейін азайды. Кеңес Одағының ыдырауымен Херсон және оның өнеркәсіптері ауыр дағдарысқа ұшырады. Келесі үш онжылдықта қала мен аймақтың халқы азайды, бұл тірі туғандарға қарағанда өлім-жітімнің көп болуын және аймақтан тұрақты эмиграцияны көрсетті. 2014 жылы Украинаның шығысы мен оңтүстігіндегі Ресейге жақтас наразылықтар Херсон қаласында 400-ге жуық адам қатысқан шағын демонстрациямен белгіленді. 2014 жылы Ресейдің Қырымды басып алуынан кейін Херсон қаласында Украина Президентінің Қырымдағы өкілі орналасты. 2020 жылдың шілдесінде Украинаның жалпы әкімшілік реформасы аясында Херсон муниципалитеті жаңадан құрылған Херсон ауданына Херсон қалалық громадасы ретінде біріктірілді, бұл Херсон облысының бес ауданының бірі болды, ал қала әкімшілік орталығы болып қала берді. USAID, БҰҰ Даму бағдарламасы (UNDP) және Еуропалық Одақ қаржылаған SCORE (Әлеуметтік үйлесім және келісім) Украина 2021 жобасының бөлігі ретінде дайындалған "Қала профилі" есебінде "Херсон қаласының 80%-дан астамы өздерінің жерін өмір сүруге, жұмыс істеуге және отбасын өсіруге қолайлы орын деп санайды" деген қорытынды жасалды. Бұл жергілікті билікке сенімсіздік деңгейі жоғары болғанымен, оларда жемқорлықтың көп екені қабылданатындықтан осылай болды. Сондай-ақ, "Херсон азаматтары өздерінің украиндық ұлттық ерекшеліктеріне байланысты екенін сезінеді" деп атап өтілді.
Further devastation and population loss resulted from the German occupation during the Second World War. The German occupation, which lasted from August 1941 to March 1944, contended with both Soviet and Ukrainian nationalist (OUN) underground cells. The Kherson district leadership of the OUN was headed by Бандера Богдан Андрійович (brother of OUN leader Stepan Bandera). The Germans operated a Nazi prison and the Stalag 370 prisoner of war camp in the city. In the post war decades, which saw substantial industrial growth, the population more than doubled, reaching 261,000 by 1970. The new factories, including the Comintern Shipbuilding and Repairs Complex, the Kuibyshev Ship Repair Complex, and the Kherson Cotton Textile Manufacturing Complex (one of the largest textile plants in the Soviet Union), and Kherson's growing grain exporting port, drew in labour from the Ukrainian countryside. This changed the city's ethnic composition, increasing the Ukrainian share from 36% in 1926 to 63% in 1959, while reducing the Russian share from 36 to 29%. The Jewish population never recovered from the Holocaust visited by the Germans: accounting for 26% of residents in 1926, their number had fallen to just 6% in 1959. With the collapse of the Soviet Union, Kherson and its industries experienced severe dislocation. Over the following three decades, the population of both the city and the region declined, reflecting both a significant excess of deaths over live births and persistent net emigration from the area. The 2014 pro Russian unrest in eastern and southern Ukraine was marked in Kherson by a small demonstration of some 400 persons. Following Russian occupation of Crimea in 2014, Kherson housed the office of the Ukrainian President's representative in Crimea. In July 2020, as part of the general administrative reform of Ukraine, the Kherson Municipality was merged as Kherson urban hromada into newly established Kherson Raion, one of five raions in the Kherson Oblast of which the city remained the administrative centre. A "City Profile", part of the SCORE (Social Cohesion and Reconciliation) Ukraine 2021 project funded by USAID, the United Nations Development Programme (UNDP), and the European Union, concluded that "more than 80% of citizens in Kherson city feel their locality is a good place to live, work, and raise a family". This was despite a low level of trust in the local authorities in whom corruption was perceived to be high. It also found that, while more inclined to express support for co operation with Russia than for membership of the EU, "citizens in Kherson feel attached to their Ukrainian identity".
Ұлты
2001 жылғы Украинаның ұлттық санағы мәліметтері бойынша, Херсон қаласының көп бөлігі украиндықтарды (76,6%) құрады, сондай-ақ ресейліктердің үлкен азшылығы (20,0%) және басқа ұлт өкілдері 3,4% болды.
According to the Ukrainian National Census in 2001, Kherson had a majority population of Ukrainians (76.6%), with a large minority of Russians (20.0%) and 3.4% others.
Тілдер
Тілдер 1897 2001Украин тілі 19,6% 73,2%Орыс тілі 47,2% 24,9%Идиш тілі 29,1%Поляк тілі 1,7%Неміс тілі 0,7%
Languages 1897 2001Ukrainian 19.6% 73.2%Russian 47.2% 24.9%Yiddish 29.1% Polish 1.7% German 0.7%
Климат
Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Херсон ылғалды континенттік климатқа (Dfa) жатады.
Under the Köppen climate classification, Kherson has a humid continental climate (Dfa).
Порттар
Херсонның теңіз порты және Херсон өзен порты бар.
Kherson has both a seaport, Port of Kherson and a river port, Kherson River Port.
Темір жол
Херсон Украинаның ұлттық теміржол желісімен байланысты. Күн сайын Киевке, Львовқа және басқа қалаларға қашықтықтан жүйтіп тасымалдау қызметтері іске асырылады.
Kherson is connected to the national railroad network of Ukraine. There are daily long distance services to Kyiv, Lviv and other cities.
Ауа
Херсон қаласын Херсон халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді. Әуежайда 2500 x 42 метрлік бетонды ұшу-қону жолағы бар, ол Boeing 737, Airbus 319/320 және барлық түрдегі тікұшақтарды қабылдауға мүмкіндік береді.
Kherson is served by Kherson International Airport. It operates a 2,500 x 42 meter concrete runway, accommodating Boeing 737, Airbus 319/320 aircraft, and helicopters of all series.