Кіріспе
Әскери көлік тікұшақтары сериясы
Боинг Чинук – Корольдік әуе күштерінің (RAF) пайдаланатын ірі, тандемді роторлы тікұшақ. АҚШ армиясының Boeing CH-47 Chinook-іне негізделген түрлердің сериясы, RAF Чинук паркі АҚШ-тан тыс ең үлкені болып табылады. 2015 жылғы мәлімет бойынша RAF-тің қаруланудағы Чинук тікұшақтарының саны алпысқа жетеді. 2018 жылы Ұлыбритания АҚШ-қа қосымша он алты ұшақ сатып алу туралы өтініш жолдады. Чинук тікұшағы 2040 жылдарға дейін RAF қызметінде қалуы күтілуде.
Чинук HC1
1967 жылғы наурыз айында Ұлыбритания 15 Boeing Vertol CH 47B Chinook тікұшағына тапсырыс берді, ол Корольдік Әуе Күштерінің Bristol Belvedere HC.1 паркін ауыстыру үшін арналған еді. Британдық қызметте жаңа ұшақ Chinook HC Mk 1 (сондай-ақ HC.1 немесе HC1 форматтарында да) деп белгіленді, бұл "Helicopter, Cargo Mark 1" дегенді білдірді. Алайда, сол жылдың қараша айында қорғаныс шығыстарын қайта қарау барысында бұл тапсырыс жойылды. Ұлыбританияның Chinook сатып алу ниеттері 1978 жылы Westland Wessex тікұшағын ауыстыруға арналған жаңа ауыр көтергіш тікұшақ қажеттілігі туралы хабарламамен қайта жанданды. 30 Chinook тікұшағы 200 миллион АҚШ долларына тапсырыс берілді. Lycoming T55 L 11E қозғалтқыштарымен жабдықталған CH 47C тікұшағымен салыстырылатын бұл тікұшақтар қайтадан Chinook HC1 деп аталды және 1980 жылдың желтоқсанында пайдалануға берілді. 1984-1986 жылдары тағы сегіз HC1 жеткізілді, олар CH 47D тікұшағының Lycoming T55 L 712 турбовалдық қозғалтқыштарымен жабдықталған. HC1 тікұшақтарының металл роторларын алюминий және шыны талшықтан жасалған роторлармен алмастырғаннан кейін бұл ұшақтар Chinook HC1B деп аталды. Барлық сақталған тікұшақтар кейін Боингке қайтарылып, RAF-те одан әрі қызмет ету үшін Chinook HC2 стандартына жаңартылды.
Чинук HC3
1995 жылы сегіз Chinook HC3 тікұшағы арнайы күштерге арналған ретінде тапсырыс берілді, олар АҚШ армиясының MH-47E-сінің бюджеттік нұсқалары болуы тиіс еді. Тәуекелдерді дұрыс талдамағандықтан және сатып алу шартына қажетті талаптар енгізілмегендіктен, авионикалық жүйелерге қанағаттанбады. The Times газеті Қорғаныс министрлігінің (MOD) шығындарды азайту мақсатында Boeing-тің қатысуынсыз бағдарламалық жасақтаманы өздері интеграциялауды жоспарлап отырғанын жазды. Сертификаты болмағандықтан, тікұшақтарға жақсы көрінетін ауа-райы жағдайында ғана ұшуға рұқсат берілді және олар климатты бақылайтын ангарларда сақталды. Air Forces Monthly 2006 жылдың қараша айында ұзақ келіссөздерден кейін, қорғаныс авиациясын жөндеу агенттігі Chinook HC3 тікұшақтарына Thales "TopDeck" авионикалық жүйесін орнатуға келісімшарт алатынын хабарлады. Алайда, 2007 жылдың наурыз айында MOD бұл "Fix to Field" бағдарламасын тоқтатып, тікұшақтардың авионикасын Chinook HC2/2A стандартына қайтаруды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бағдарламаның құны 50-60 миллион фунт стерлингке бағаланды. 2008 жылдың маусым айында Ұлттық аудит кеңсесі MOD-дың осы мәселені шешу жолын сынап, бағдарламаның тікұшақтар пайдалануға кіріскен кезде 500 миллион фунт стерлингке дейін шығынға түсуі мүмкін екенін көрсеткен жағымсыз есеп жариялады. 2009 жылдың 6 шілдесінде алғашқы модификацияланған Chinook HC3 тікұшағы HC3 "қайта жаңарту" бағдарламасының ұшу сынақтары мен бағалау кезеңінің аясында MOD Boscombe Down-да алғашқы сынақ ұшуын жасады.
Chinook HC4, HC5, HC6 және HC6A
2008 жылдың желтоқсанында қырық алты Chinook HC2/2A және HC3 тікұшақтарын жаңарту бағдарламасы басталды. «Жулиус» жобасы деп аталатын бұл бағдарламаға Thales TopDeck авиациялық жиынтығына негізделген жаңа цифрлық ұшу палубасының авиациялық құралдары кірді, оған жаңа көп функциялы дисплейлер, цифрлық жылжымалы карта дисплейі және электрондық ұшу сөмкесі, алдыңғы қаралы инфрақызыл (FLIR) детекторының орнатылуы және қозғалтқыштарды қуаттырақ T55 714 стандартына жаңарту кірді. Жаңартылған HC2/2A және HC3 тікұшақтары тиісінше HC4 және HC5 деп қайта тағайындалды. Жеткізілімдер 2011 жылы басталуы күтілді. Бірінші түрлендірілген, Chinook HC4 тікұшағы 2010 жылдың 9 желтоқсанында алғашқы ұшысын жасады. 2012 жылдың маусым айында жеті тікұшақ жеткізіліп, бастапқы операциялық қабілетке қол жеткізілді. 2009 жылы тапсырыс берілген CH-47F негізіндегі жиырма төрт (кейін он төртке дейін азайтылған) тікұшаққа Chinook HC6 атауы берілді. 2015 жылдың желтоқсанында он төртінші және соңғы HC6 тікұшағы Корольдік Әуе күштеріне жеткізілді. 2017 жылдың шілдесінде отыз сегіз Chinook HC4 тікұшақтарының HC6A стандартына жаңартылатыны, оның ішінде аналогтық ұшуды басқару жүйелерінің Boeing Digital Automatic Flight Control System (DAFCS) жүйесімен алмастырылатыны туралы хабарланды. 2022 жылдың ақпанына қарай HC4 түрлері қалмады, паркте HC5, HC6 және HC6A түрлері болды.
Чинук жедел жәрдем бөлімі
2024 жылдың наурыз айында Қорғаныс министрлігі 14 Chinook Extended Range (ER) үлгісін сатып алу ниетін жариялады, бұл үлгілер ауыстыратын 14 ең көне RAF Chinook-тарынан екі есе ұзаққа ұша алады.
Пайдалану тарихы
RAF Чинук британдық әскери операцияларды қолдауда кеңінен пайдаланылды, алғашқы соғысқа қатысуы 1982 жылы Фолкленд соғысында болды. Чинук 1991 жылғы Перс шығанағы соғысында "Гранби" операциясында қолданылды. Чинук соғыс кезінде маңызды көлік құралына айналды. Олар соғыстың басында аймаққа әскерлерді тасымалдау үшін пайдаланылды; 1991 жылдың 22 қаңтарында бір Чинук арнайы әуе күштерінің (SAS) патрулін танымал "Bravo Two Zero" миссиясына жеткізді. Соғыстан кейін 9 британдық Чинук Ирактан келген мыңдаған күрд босқындарына азық-түлік және жабдықтар жеткізді. 1999 жылдың 10 тамызында британдық тікұшақтың қону шассисінде жарықтар табылуына байланысты, әлем бойынша жүздеген Чинук, оның ішінде британдық қарулы күштері қолданатындары да, жерге отырғызылды. Атап айтарлықтай, бастапқы эскадрилья коды "Bravo November" болған бір Чинук, өзінің қызмет тарихымен танымал және көп марапатталған ұшақ; ол Фолкленд аралдары, Ливан, Германия, Солтүстік Ирландия, Ирак және Ауғанстанды қоса алғанда, RAF-тың тікұшақпен қатысқан барлық маңызды операцияларында болды, оның қызмет ету мерзімі шамамен 40 жылды құрайды.
Фолкленд соғысы
Фолкленд соғысы кезінде Чинуктарды британдық және аргентиналық әскерлер екеуі де қолданды. 1982 жылдың сәуір айында төрт Чинук тікұшағы британдық операцияларды қолдау үшін Фолкленд аралдарына бағытталған MV Atlantic Conveyor контейнерлік кемесіне тиелінді. 1982 жылдың 25 мамырында "Чинук Браво Ноябрь" HMS Glasgow кемесінен жүк алу үшін жіберілді. Тікұшақ әуеде ұшқанда, Аргентина теңіз күштерінің Dassault Super Étendard ұшағы Atlantic Conveyor кемесіне Exocet теңіз бетімен сырғанап өтетін зымырамен шабуыл жасады. "Bravo November" кеменің қирауынан құтылып, кемені эвакуациялауға көмектесті, содан кейін әуе кемесіне қонды және "Аман қалған" деген лақап атын алды. Exocet зымырасынан кейін Atlantic Conveyor кемесінде өрт пен түтін жылдам тарағандықтан, кеме палубасында қалған тікұшақтарды ұшыру мүмкін болмады. Аргентина армиясына тиесілі бір Чинук тікұшағы британдық армия тарапынан бас тартудан кейін қолға түсті. RAF Чинук тікұшақтары британдық топтың құрамындағы шамамен қырық тікұшақтың бір бөлігі болды, сондай-ақ Westland Sea King және Westland Wessex тікұшақтары да болды. Соғыстан кейін төрт Чинук тікұшағы "ЧинДет" (Чинук бөлімшесі) атымен жұмыс істеді, ол 1983 жылы No.1310 ұшу тобына айналды. Кейіннен, 1986 жылы No. 78 эскадрильясы No. 1310 және No.1564 (Sea Kings) ұшу топтарын біріктіру арқылы қайта құрылды және Фолкленд гарнизонының құрамында екі Чинук тікұшағымен жұмыс істеді. 1990 жылдардың ортасында бұл көрсеткіш бір тікұшаққа дейін төмендетілді және 2006 жылы Ауғанстандағы операциялар үшін ресурстар мен ұшақтарды босату мақсатында Фолкленд аралдарынан алынып тасталды.
Ауғанстан
2001 жылы Ауғанстандағы соғыс басталғаннан бері Ауғанстандағы британдық күштерді үздіксіз қолдау үшін "Чинук" тікұшақтары кеңінен пайдаланылды. 2006 жылдың сәуір айында алты "Чинук" тікұшағы C-17A "Глобмастер III" көлік ұшағымен Ауғанстанның оңтүстігіндегі Кандагар қаласына "Херрик" операциясын қолдау үшін жеткізілді. 2009 жылдың тамызында "Талибан" жасақтарымен болған қақтығыстарда екі "Чинук" тікұшағы жойылды, олардың біреуі жаудың атысынан құлады, ал бұл оқиғаға дейін бірнеше ай бұрын "Талибанның" тікұшақтарға шабуыл жасау жоспарлары туралы ескертулер берілген болатын. 2006 және 2007 жылдары техникалық қызмет көрсету және қолдау жүйелері өзгертілгеннен кейін автопарктің жұмыс істеу шығындары азайтылды. 2009 жылдың 15 желтоқсанында британ үкіметі "Болашақ тікұшақ стратегиясын" жариялады, оған жиырма төрт жаңа "Чинук" тікұшағын сатып алу кірді, олардың жиырма екісі күштерді күшейту үшін, ал екеуі Ауғанстанда жоғалған тікұшақтардың орнын толтыру үшін RAF-ке 2012 жылдан бастап жеткізілуі тиіс болды. 2010 жылғы стратегиялық қорғаныс және қауіпсіздік саясатын қайта қарау барысында қосымша "Чинук" тікұшақтарының саны он екіге дейін қысқартылды. Бұл автопарктің жалпы санын 60 тікұшаққа жеткізді. 2009 жылғы мәліметтер бойынша RAF-тің құрамында 48 "Чинук" тікұшағы болды.
Басқа да іске қосулар
1999 жылдың 6 маусымында No. 7 эскадрилья RAF Odiham-нен Гэмпширден Балқандағы НАТО күштеріне қосылу үшін десантшыларды алып ұшты; келесі аптада тағы алты тікұшақ Косовоға жетіп, жараланғандарды эвакуациялау және маңызды жабдықтамаларды тасымалдау сияқты операцияларды қолдады. 1999 жылдың 12 маусымында Westland Lynx және американдық AH 64 Apache шабуылдық тікұшақтарымен сүйемелденген "Чинук" тікұшақтарының тобы НАТО-ның алғашқы кезеңінің бір бөлігі ретінде Косовоға британдық жаяу әскерін жылдам жеткізу үшін пайдаланылды. 2000 жылдың мамыр айында бірнеше "Чинук" тікұшақтары Сьерра-Леонедегі Фритаун қаласынан британдық және Еуропалық Одақ азаматтарын аймақтық тұрақсыздыққа байланысты эвакуациялады. 2000 жылдың қыркүйегінде "Чинук" тікұшақтары Фритаундағы шайқаста жараланғандарды теңіздегі RFA Sir Percivale қолдау кемесіне эвакуациялау үшін қолданылды. 2006 жылдың шілдесінде No. 27 эскадрилья Ливандағы британдық азаматтарды эвакуациялау үшін Кипрдегі RAF Akrotiri әуе базасына жөнелтілді; эскадрилья сондай-ақ дағдарыс басталғанда Еуропалық Одақтың сыртқы істер өкілі Хавьер Солананы Бейрутке жеткізді. 2018 жылдың шілдесінде "Ньюкомб" операциясы аясында үш RAF "Чинук" тікұшағы Солтүстік Малидегі француз күштеріне логистикалық қолдау және әскерді тасымалдау үшін жөнелтілді.