Кіріспе

1966 жылы Ричард Флейшер режиссерлік еткен американдық ғылыми фантастикалық оқиғалық фильм.

"Фантастикалық саяхат" – 1966 жылы Ричард Флейшер режиссерлік еткен, Гарри Клейнер сценарий жазған американдық ғылыми фантастикалық оқиғалық фильм. Ол Отто Клемент пен Джером Биксбидің әңгімесіне негізделген. Фильмде жарақат алған ғалымның денесіне миын жақсарту үшін микроскоптық өлшемге дейін кішірейтілген суасты кемесі экипажының саяқаты баяндалады. Клейнер сценарий үшін әңгімені бейімдегенде, миниатюралау концепциясынан басқа барлық элементтерден бас тартып, оған Ұлы Суық Соғыс элементін қосты. Фильмде Стивен Бойд, Ракель Уэлч, Эдмонд О'Брайен, Дональд Плесенс және Артур Кеннеди түсті. "Bantam Books" компаниясы сценарий негізінде кітапша романына құқық алып, оны жазу үшін Исаак Азимовқа жүгінді. Роман фильмнен алты ай бұрын жарық көргендіктен, көптеген адамдар фильм Азимовтың кітабына негізделген деп жаңылысты. Фильмнің заманауи және көркемдік дизайны 39-шы "Оскар" сыйлықтарына бес номинация алып, "Ең жақсы арнайы эффектілер" және "Ең жақсы түсті көркемдік режиссура" номинацияларында жеңіске жетті. Фильм ғылыми фантастикадағы миниатюралау концепциясын "The Incredible Shrinking Man" фильмімен бірге пайдаланды және сол аттас анимациялық телесериалға әсер етті.

Сюжет

АҚШ пен КСРО екі елінде де жеке атомдарды қысқарту арқылы затты кішірейтуге мүмкіндік беретін технология жасалған, бірақ ол бір сағатқа ғана жұмыс істейді. Бір ғалым, доктор Ян Бенес, «Темір перде» артында жұмыс істеп, осы процесті шексіз уақытқа созудың жолын тапқан. Америкалық барлау қызметкерлерінің, оның ішінде агент Чарльз Гранттың көмегімен ол Батысқа қашып, Нью-Йоркке жетеді. Бірақ, оған жасалған қастандық салдарынан ол комаға түсіп, миында хирургиялық араласу мүмкін емес қан қыстыру пайда болады. Гранттың өмірін сақтау үшін әскери-теңіз күштерінің ұшқышы капитан Билл Оуэнс, бас дәрігер және қан айналымы маманы доктор Майклс, хирург доктор Питер Дюваль және оның ассистенті Кора Петерсон әскери-теңіз күштерінің ихтиологиялық суасты кемесіне орналастырылады. «Протеус» деп аталған суасты кемесі «микробтың көлеміне» дейін кішірейтіліп, Бенестің денесіне жіберіледі. Команданың қан қыстыруды алып тастауға 60 минуты бар. Осы уақыттан кейін «Протеус» және оның экипажы қалыпты өлшемдеріне оралып, Бенестің иммундық жүйесіне ұшырап, оны өлтіруі мүмкін. Миссия барысында экипаж көптеген қиындықтарға тап болады. Белгісіз артериовеноздық фистула оларды жүрек арқылы айналып өтуге мәжбүр етеді, онда «Протеус» жоя алатын турбулентті азайту үшін жүрек тоқтатылуы керек. Экипаж түсіндіріле алмайтын оттегі тапшылығына тап болып, өкпеде оттегі қорын толықтыруға мәжбүр болады. Олар түтіннен шыққан көміртек бөлшектерінен тұратын «тастарды» байқайды. Грант жүректегі турбуленттің салдарынан қан қыстыруды жоюға қажетті хирургиялық лазердің зақымдалғанын, оның бұрынғыдай бекітілмегенін анықтайды. Сонымен қатар, экипаж ауаны толықтырған кезде оның қауіпсіздік сымының жыртылуы Грантты саботаж жасаған адамның миссияда болуына күдік тудырады. Экипаж лазерді жөндеу үшін сымсыз радиосын бұзуға мәжбүр болады, бұл сыртқы байланыс пен басшылықты тоқтатады. Бірақ, суасты кемесі ядролық қуатпен жұмыс істейтіндіктен, хирургтар мен техниктер Бенестің денесінен тыс жерде радиоактивті іздеу арқылы олардың қозғалысын қадағалай алады, бұл CMDF басшылары генерал Алан Картер мен полковник Дональд Ридке экипаждың стратегиясын анықтауға мүмкіндік береді. Суасты кемесі лимфа жүйесіне кіреді, бірақ ретикулярлық талшықтар кедергі келтіре бастайды. Содан кейін экипаж ішкі құлақ арқылы өтуге мәжбүр болады, бұл барлық сыртқы персоналдың зиянды соққылардан сақтану үшін ешқандай шу жасамауын талап етеді. Бірақ, экипаж суасты кемесінің желдеткіштерін бітеген ретикулярлық талшықтарды алып тастап, қозғалтқыштарды қыздырғанда, құлаған хирургиялық құрал экипаждың лақтырылуына себеп болады және Питерсон антиденелерден қаза табады, бірақ олар уақытында суасты кемесіне қайта оралуға жетеді. Олар қан қыстыруға жеткенде, экипаждың операция жасауға және денесінен шығуға бар болғаны алты минуты ғана қалды. Миссияға дейін Грантке Дювальдың әлеуетті хирургиялық өлтіруші ретінде күдікті екені айтылған, бірақ миссия барысында ол Майклске күдік көре бастайды. Операция кезінде доктор Майклс Оуэнсті есінен айырып, команданың қалған бөлігі операцияға шыққанда «Протеус» басқаруын өз қолына алады. Дюваль лазермен қан қыстыруды алып тастағанда, Майклс «Протеусты» Бенстің миының сол аймағына соқтығып, оны өлтіруге тырысады. Грант лазерді кемеге атып, оны жолдан шығарып, апатқа ұшыратады, ал Майклс басқару құралдарымен орындыққа бекітіліп, апатқа ұшырайды, бұл ақ қан жасушаларының назарын аударады. Грант Оуэнсті «Протеус» кемесінен құтқарып жатқанда, Майклс ақ қан жасушасы кемені жұтып алғаннан кейін қаза табады. Қалған экипаж тез арада Бенестің бір көзіне жүзіп барып, көз жасын ағызатын канал арқылы қалыпты өлшемдеріне оралғанға дейін бірнеше секунд ішінде қашып құтылады.

Өндіріс

Фильм идеясы Отто Клемент пен Джером Биксбиге тиесілі болды. Олар оны Fox компаниясына сатты, және компания фильмнің «қазімге дейін түсірілген ең қымбат ғылыми-фантастикалық фильм» болатынын жариялады. Ричард Флейшер режиссерлікке, ал Саул Дэвид продюсерлікке тартылды; екеуі де бұрын студияда жұмыс істеген. Флейшер кинорежиссер болуды шешуге дейін колледжде медицина мен адам анатомиясын оқыған. Гарри Клейнер сценарийді жетілдіруге шақырылды. Бюджет 6 миллион долларға жетті, оның 3 миллионы декорацияларға, ал 1 миллионы сынақ түсірілімдеріне жұмсалды. Proteus суасты кемесі 42 футтық толық көлемді макет ретінде салынды, ол алғаш рет «кішірейткіш» бөлмесінде, содан кейін өкпеден тыс және ішкі құлақтың ішіндегі көріністерде пайда болды, онда актерлер суда жүзіп (іс жүзінде сымдарға ілініп) кеме сыртында көрінуі керек еді. Proteus толық көлемді макеті актерлердің суасты кемесінің ішін бейнелейтін барлық ішкі декорацияларды қамтыды, камералар мен түсірілім тобына ішкі кеңістікті түсіруге мүмкіндік беретін бөліктерді алып тастауға болатын. Суасты кемесі сондай-ақ кішірейтілген нұсқада салынды, оның ішінде бес футтық үлкен макет, ол адам денесінің ішін бейнелейтін абстрактілі декорацияларда сымдарға ілініп ұшуға болатын. 5 футтық макетке арналған жүрек пен ми декорациялары Fox студиясындағы дыбыс алаңын толығымен иеленді – олар «құрғақ түсірілім, ылғалды эффект үшін» түсірілді, суда қозғалатын, қан жасушалары ретінде қарастырылған элементтер жеке түсіріліп, кадрларға қосылды. Суасты кемесінің кішірек, 18 дюймдік макеті сұйықтықта жұмыс істеу үшін жасалды, ол фильмнің басындағы артерия қабырғасынан жарылып шығу көрінесіне түсірілді. Ми жарақаты алған ғалымға инъекциялау үшін Proteus-тың бірнеше дюймдік кішкентай макеті жасалды. Фильмде Стивен Бойд түсті, ол бес жылдан кейін Голливудтағы алғашқы рөлін ойнады. Бұл Ракель Уэлчтің Fox компаниясындағы алғашқы рөлі болды, ол Саул Дэвидтің әйелі сұлулық конкурсында байқағаннан кейін студиямен келісімшарт жасады. Флейшер фильмнің техникалық және көркемдік тұрғыдан толыққанды болуын қамтамасыз ету үшін 1954 жылы Уолт Дисней үшін түсірген «20,000 лига тереңдікте» фильмінде жұмыс істеген экипаждың екі адамын шақырды. Жюль Верн романы бойынша «Наутилус» суасты кемесінің дизайнері Харпер Гофф сонымен қатар «Proteus» дизайнын жасады; екі өндірісте де бірдей техникалық кеңесші Фред Зендар жұмыс істеді. Фильмнің дайындық кезеңінде ол Джеймс Кобёрнның басты рөлде ойнаған 20th Century Fox және Саул Дэвид өндірген Дерек Флинттің шпиондық пародиястарының бірі ретінде қарастырылды. 2012 жылы шыққан «Fantastic Voyage» DVD-нің қосымша бөліміндегі бірнеше сценарий беттері Стивен Бойдтың Грант кейіпкерінің (Флинт сияқты құпия агент) Флинт ретінде танылғанын көрсетеді, ал Флинттің кішірейгісі келмейтіні туралы кейбір әзілдері «Fantastic Voyage» фильмінде Бойдтың Гранты айтқан сөздеріне айналды. Кейінірек комик актер Майк Майерс өзінің «Austin Powers» шпиондық пародиястарының бірі «Shagtastic Voyage» деп аталатын бөлімін жасауды ұсынды, онда Пауэрс доктор Злобиннің денесіне инъекцияланатын еді. Әскери штаб және Proteus Шілтең мен шыны талшықтан жасалған артерияның ұзындығы және ені; жүрек және ми Плазма эффектін бас оператор Эрнест Ласзло көп түсті айналатын шамдарды қолдану арқылы жасады, шамдар мөлдір декорациялардың сыртында орналастырылған. «Бұрын мұндай тәжірибе болған емес, сондықтан сынақ-қателер арқылы жұмыс істеуге тура келеді», - деді Дэвид.

Музыка

Музыканы Леонард Розенман жазды және дирижерлік етті. Композитор фильмнің алғашқы төрт бөлігіне, басты кейіпкерлер адам денесіне енгенге дейін, әдейі музыка жазбады. Розенман: "Барлық музыканың гармониясы, кейіпкерлеріміз қалыпқа келген соңғы бөліктен басқа, көбінесе атональды" деп жазды.

Қабылдау

Фильм көбінесе оң пікірлер мен бірнеше сын-пікірлер алды. Апта сайынғы ойын-сауық сауда журналы Variety фильмді шығуға дейін оң бағалап, "Керемет арнайы эффекттермен және жоғары шығармашылық күш-жігермен жасалған сәнді өндіріс – адам денесі арқылы көңілді және ағарту саяхаты" деді. The New York Times газетінің Bosley Crowther жазғандай: "Расында, таза ғылыми фантастика үшін бұл фильм – 1950 жылғы Destination Moon фильмінен бері ең түрлі-түсті және қиялы мол". Life журналынан Ричард Шикель былай деп жазды: "Көрермендер үшін, күмәнділікке баруға дайын болса, сыйлықтар мол болады". Ол, тамаша арнайы эффекттер мен декорациялар оқиғадағы көріністің ғылыми мақсатын ығыстырса да, жаңа аранжировкадағы "ғылыми фантастиканың ескі таныс музыкасы" – "шын мәнінде қуаныш" сыйлайды, ал сценарист Клейнер мен режиссер Флейшердің оқиғаға деген салғандығы оны сенімді және қызықты етеді деп атап өтті. Шикель басқа сыншылардың "мәдениетсіздік" туралы айтқандарын ескерді, бірақ оларды қабылдамады. 2023 жылдың мәліметі бойынша, фильм Rotten Tomatoes сыншылар жинағында 36 рецензия бойынша 92% мақұлдау рейтингісіне ие, орташа бағасы 7/10. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Арнайы эффекттер бүгінде сәл ескірген болуы мүмкін, бірақ Fantastic Voyage әлі де адам денесіне жасалған қиялы мол саяхат ретінде жақсы сақталып қалған".

Кассалық жинақ

Fox деректеріне сәйкес, фильм түсімнен 9 400 000 доллар табуға тиіс болды, ал 8 880 000 доллар түсім алды, яғни бастапқыда шамалы зиянға ұшырады, бірақ теледидардан сату арқылы пайдаға шықты, ал кейінгі үй бейнежазбаларының сатулары негізінен таза пайданы құрады.

Новелизация

Фильмнің кітапшалық романын жазу құқығын алғаннан кейін, Bantam Books Исаак Азимовқа роман жазуды ұсынды, оған авторлық гонорарсыз 5000 доллар төледі. Азимов өзінің «Қуаныш әлі де сезіледі» атты автобиографиясында: «Мен ұсынысты дереу қабылдамадым. Бұл жұмыс емес, менің қадірімді төмендетуші нәрсе», – деп жазды. Фильмде экипаж (саботаж жасағаннан басқа) Бенестің денесін қалыпты өлшемге оралмас бұрын қауіпсіз түрде тастап кетуге тырысады, бірақ Proteus ішінде қалады, сондай-ақ саботаж жасаған адамның денесі де (бірақ ақ қан клеткасымен қорытылған), және бірнеше галлон (толық көлемде) инъекциялық шприцте қолданылған тасымалдаушы ерітінді (дегенмен, тұзды ерітінді болжамдалады) ішінде қалады. Исаак Азимов бұл сюжеттегі қателік екенін атап өтті, себебі суасты кемесі (егер ол қиратылса да) қалыпты өлшемге оралып, Бенесті өлтіретін еді. Сондықтан, өзінің романында Азимов экипажға ақ қан клеткасын оларды қуалап жүруге итермелеуді тапсырды, осылайша ол суасты кемені көз жасы арнасына сүйреп әкеледі, ал оның қалдықтары Бенестің денесінен тысқары қарай кеңейеді. Азимов шприцтегі сұйықтық мәселесін қызметкерлерге Бенге өте аз мөлшерде сұйықтық инъекциялау арқылы шешті, осылайша ол кеңейген кезде оған тигізетін әсерін азайтады. Азимов өзінің ешбір кітабының, тіпті фильм романының да, тек қана кітапшада шығуына қаламайтын, сондықтан тамыз айында ол Houghton Mifflin-нің Остин Олниді кітаптың кем дегенде 8000 данасын сататынын айтып, қатты мұқабалы басылымды жариялауға көндірді. Алайда, оқиғаның құқықтары алғашқы оқиғаның авторы Отто Клементке тиесілі болғандықтан, Азимов авторлық гонорар алуға құқылы емес еді. 1966 жылдың наурыз айында қатты мұқабалы басылым жарық көрген кезде, Houghton Mifflin Клементті Азимовқа авторлық гонорардың төрттен бірін беруге көндірді. Клемент сонымен қатар «The Saturday Evening Post» журналында романның қысқартылған нұсқасын жариялауға келісті және ол үшін Азимовқа төлемнің жартысын беруге келісті. «Фантастикалық саяхат» (ұзындығы жартысына дейін қысқартылған) 1966 жылдың 26 ақпаны мен 12 наурызындағы «Пост» журналында жарық көрді. Bantam Books романының кітапшалық нұсқасын 1966 жылдың қыркүйегінде фильмнің шығуымен сәйкес келе жатып шығарды. Гарри Харрисон Азимовтың романына шолу жазып, оны «жасалған құрылыс» деп атады, ғылыми-фантастикалық оқиғалардың сипаттамасын «Азимовтың ең жақсысы» деп мақтады, ал баяндау шеңберін «мағынасыз әуеқойлық» деп айыптады.

Анимациялық телесериалдар

Fantastic Voyage – американдық анимациялық ғылыми-фантастикалық телесериал, ол фильм негізінде жасалған. Сериал 17 жарты сағаттық эпизодтан тұрады және 1968 жылдың 14 қыркүйегінен 1969 жылдың 4 қаңтарына дейін ABC телеарнасында сенбі күні таңертең көрсетілді, содан кейін келесі күзгі маусымда қайта көрсетілді. Сериал Filmation Associates компаниясы 20th Century Fox компаниясымен бірлесіп өндірді. Сериал негізінде Gold Key баспасынан Fantastic Voyage комикс-кітабы жарық көрді, ол екі нөмірден тұрады.

Басқа бейімделулер

1967 жылы Gold Key Comics компаниясы фильмнің комикс нұсқасын шығарды. Уолли Вуд салған суреттер бойынша кітап фильмнің сюжетін көбінесе дәл береді, бірақ көптеген сахналар өзгеше бейнеленді және/немесе тіпті алынып тасталды, ал соңында фильмнің алғашқы сценарий нұсқаларындағыдай эпилог берілді. Фильмнің пародиасы "Fantastecch Voyage" деген атпен "Mad Magazine" журналында жарияланды. Оны Морт Драккер суреттесе, Ларри Сигел жазды, №110, 1967 жылғы сәуір. Жарнамалық бизнес тақырыбындағы пародиада Л.С.М.Ф.Т. (Адамдарды кішкентай етуге арналған зертханалық сектор) тобының экипажы бітелген мұрынға дәрі жіберу үшін жіберілді. Фильм 1982 жылы Fox Video Games компаниясы арқылы Atari 2600 платформасы үшін видео ойынына бейімделді. Исаак Азимовтың "Fantastic Voyage II: Destination Brain" (1987) романы 1966 жылғы түпнұсқа сценарийден өзгеше, жеке тарихын жасау және ұсыну үшін жазылған. Бұл роман түпнұсқаның жалғасы емес, керісінше, Совет Одағында өтетін және мүлдем басқа кейіпкерлері бар жеке оқиға. "Fantastic Voyage: Microcosm" – Кевин Дж. Андерсон жазған, 2001 жылы жарық көрген үшінші нұсқа. Бұл нұсқада "Протеус" экипажы Жерге құлаған шетелдік ғарышкердің денесін зерттейді және тарихты нанотехнология (қатерлі ақ қан жасушаларын алмастыру) сияқты қазіргі заманғы түсініктермен жаңартады.

Қайта жасалуы тоқтатылған жалғасы/қайта жасалуы

Келесі фильм немесе қайта түсіру жоспарлары кем дегенде 1984 жылдан бері талқыланып келеді, бірақ 2015 жылдың шілде айының басына қарай жоба даму тозағына батып қалды. 1984 жылы Айзек Азимовқа «Фантастикалық саяхат II» сценарийін жазу ұсынылды, одан фильм жасалмақ болған. Азимовқа «Иннерспейс» фильміне ұқсас «ұсынылған жоба жіберілді», ол «қан тамырларындағы екі кеме – біреуі американдық, екіншісі советтік – және одан кейін үшінші дүниежүзілік соғыстың микроскоптық деңгейдегі нұсқасы» болды. Бірақ ол өзінің күш-жігерін «Аватар» жобасына жұмсады. Ол әлі де өзінің сценарийі негізінде фильм түсіру идеясына ашық болды, ал 2007 жылы 20th Century Fox жобаның алдын ала өндірісі басталғанын жариялады. Роланд Эммерих режиссерлыққа келісті, бірақ Камеронның сценарийін қабылдамады. Марианна мен Кормак Вибберли жаңа сценарий жазуға шақырылды, бірақ 2007-2008 жылғы Америка жазушылар гильдиясының ереуілі түсірілімді кешіктірді, ал Эммерих «2012» фильмімен жұмыс істей бастады. 2010 жылдың көктемінде Пол Гринграсс Шейн Салерно жазған сценарий бойынша, Джеймс Камерон продюсерлік еткен қайта түсіруді қарастырды, бірақ кейін Шон Леви онымен ауыстырды. Фильмді түпнұсқа стереоскопиялық 3D форматында түсіру жоспарланған. 2016 жылдың қаңтарында The Hollywood Reporter Гиллермо дель Тороның Дэвид С. Гойермен қайта жұмыстасып, Жастин Родспен бірлесіп фильм сценарийін жазып жатқан Камеронның Lightstorm Entertainment өндіріс компаниясымен бірге режиссерлік ету туралы келіссөздер жүргізіп жатқанын хабарлады. 2017 жылдың тамызында дель Торо сол жылы шығатын «Судың пішіні» фильміне толыққанды назар аудару үшін фильмдегі жұмысты кейінге шегергені хабарланды. Ол 2018 жылдың көктемінде алдын ала өндіріске кірісіп, 2020 жылы шығу үшін күзде түсірілімдерді бастау жоспарланған. 2024 жылдың сәуірінде Камерон жоба туралы жаңа мәліметтер берді: «біз оны өте жақын арада іске асыруды жоспарлап отырмыз».