Патриция Грейс: Жаңа Зеландия әдебиетінің көрнекті тұлғасы

Кіріспе

Жаңа Зеландия жазушысы (туған 1937)

Патрисия Фрэнсис Грейс (; туған 17 тамыз 1937) – Жаңа Зеландияның роман, әңгіме және балалар кітаптарының жазушысы. Ол жас кезінде мұғалім болып жұмыс істеп жүргенде жазуға кіріскен. Оның алғашқы әңгімелері журналдарда жарияланды, бұл оның 1975 жылы «Waiariki» атты әңгімелер жинағын жариялаған алғашқы маори әйел жазушысы болуына әкелді. Оның алғашқы романы «Мутувэнуа: Ай ұйықтап жатыр» 1978 жылы жарық көрді. 1980 жылдары толық уақытты жазушы болғаннан бері Грейс жеті роман, жеті әңгіме жинағы, ғылыми емес өмірбаян және автобиография жазды. Оның шығармалары маори өмірі мен мәдениетін, соның ішінде пакеха (Жаңа Зеландиялық еуропалық) және басқа да мәдениеттердің маори халқына тигізген әсерін зерттейді, ал туындыларында маори тілі жиі қолданылады. Оның ең танымал романы «Потики» (1986) – ата-бабаларының жерін жекеменшікке беруге қарсы тұрған маори қауымдастығы туралы. Ол сонымен қатар бірнеше балалар кітабы жазды, онда маори балалары өз өмірлерін көре алады. Грейс – Жаңа Зеландия әдебиетінің новаторы және ықпалды тұлғасы. Ол өмірі бойында бірнеше марапаттарға ие болды, соның ішінде Кирияма сыйлығы, Нейштадт халықаралық әдебиет сыйлығы, әдебиет бойынша екі құрметті докторлық диссертациясы, Премьер-министрдің әдеби жетістіктері үшін сыйлығы және Жаңа Зеландияның Өнер қорынан өмір бойы жеткен ең үлкен жетістіктері үшін «Icon» сыйлығы. Оның кітаптары екі рет Жаңа Зеландия кітап сыйлығының басты жүлдесін жеңіп алды. 2007 жылы әдебиетке қосқан үлесі үшін Жаңа Зеландияның Артықшылық орденімен (DCNZM) марапатталды.

Ерте өмір және мансап

Патрисия Грейс – Нғати Тоа, Нғати Раукава және Те Ати Ава руларының ұрпағы. Ол 1937 жылдың 17 тамызында Жаңа Зеландияның Веллингтон қаласында дүниеге келген. Оның әкесі маори, ал анасы еуропалық және ирландтық католик болған. Әкесінің жағынан ол саясаткер Ви Паратаның туысы. Ол Мелроз қалашығында өскен, онда оның әкесі отбасылық үйді салған, сондай-ақ олардың ата-бабаларының жерінде Хонгоекада әкесі отбасымен бірге уақыт өткізген. 1944 жылы, жеті жасқа келгенде, әкесі Екінші дүниежүзілік соғыста күресу үшін Маори батальонына қосылған. Ол Веллингтондағы Сент-Анн мектебінде оқыды, онда кейіннен нәсілшілдікке ұшырағанын былай деп еске алды: «Өзгеше болуымның себебін түсіндім, мені ойыншық мылтық ұрланғаны үшін, гараж қабырғасына жазылғаны үшін, көрші балалар дөрекі сөздер айтқаны үшін, шөпті төбеге от қойғаны үшін кінәлайтын едім». Кейін ол Сент-Мэри колледжінде оқыды, онда баскетболдан ерекше көзге түсті. Ол осы уақытқа дейін «жазушы болу мүмкіндігі туралы білмедім, өйткені Жаңа Зеландия жазушыларының еңбектерін оқымағанмын» деді. 1979 жылы Оңтүстік Тынық мұхиты телеарнасы осы оқиғаның теледидар нұсқасын Pacific Viewpoint бағдарламасы үшін жасады. Грейстің тұңғыш романы «Мутувенуа: Ай ұйықтап жатыр» (1978) – маори әйелі мен пакеха еркегінің қарым-қатынасы және олардың әртүрлі мәдениеттердегі тәжірибелері туралы. Бұл оқиға Грейстің ата-анасының өмірінен шабыттандырылған, және мұндай қарым-қатынасты маори жазушысы алғаш рет сипаттаған. Бұл ертедегі еңбектері сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. 1984 жылы ол суретші Робин Кахукиамен бірлесіп, маори аңыздарындағы әйелдер туралы «Вахин Тоа» атты кітап жазды. «The Kuia and the Spider / Te Kuia me te Pungawerewere» (1981) кітабын Кахукиа суреттеген, ол куиа (қарт маори әйелі) мен өрмекші арасындағы оралу сайысының тарихын баяндайды және Spiral Collective әйелдер тобымен ағылшын және маори тілдерінде жарық көрді. Грейс кейіннен «Watercress Tuna and the Children of Champion Street / Te Tuna Watakirihi me Nga Tamariki o te Tiriti o Toa» (1984) кітабын шығарды, оның суреттерін де Кахукиа салған (кітап ағылшын, маори және самоан тілдерінде жарық көрді), сондай-ақ бірнеше маори тіліндегі оқулықтарды жазды. 1985 жылы Грейс Веллингтондағы Виктория университетінде жазу стипендиясын алды, бұл оған оқытудан бас тартып, толық уақытты жазушы болуға және ең табысты романы болған «Потики» (1986) романын аяқтауға мүмкіндік берді. Грейс кітапқа маори тіліндегі терминдердің сөздігін қоспады және осы терминдерді курсивпен жазбады, өйткені ол «өз елінде маори тілін шет тілі ретінде қарастырғысы келмеді». Грейс «қарапайым адамдардың қарапайым өмірі» туралы жазуға тырысып, оны саяси деп қарастыруды күтпеді. Грейс 1980-ші жылдары маори өнерін насихаттауда белсенділік танытты. 1983 жылы ол маори әйел суретшілерінің ұжымдық тобы «Хеатаның» құрылтайшы мүшесі болды. Ол маори әйел суретшілеріне басшылық жасады және «Каранга Каранга» (1986) сияқты топтық көрмелерге қатысты, бұл маори әйел суретшілерінің қоғамдық мұражайдағы бірлескен жұмыстарының алғашқы көрмесі болды. 1980 жылдардың аяғында ол маори жазушыларының ұжымы «Te Hā» құрамының құрылтайшы мүшесі болды. 1987 жылы оның үшінші әңгімелер жинағы «Электрлі қала және басқа да әңгімелер» жарық көрді. Академик Роджер Робинсон кітап кейде айтыс сияқты көрінсе де, «Грейстің сипаттамалық және импрессионисттік қабілеттері, әйелдер мен балалардың санасына деген түсінігі және маори көзқарасының тұрақты ішкілігі «Кузинс» отбасылық сага жанрының маңызды және бірегей маори нұсқасы болып табылады» деді. Грейс «Кузинс» романын жазуға деген көзқарасының үлгісі ретінде қолданды, ол сюжетті әзірлеуден бұрын кейіпкерлерді дамытуды қалайтынын айтты: «Менде романды екі туыс, бір ата-бабаны бөліскен екі әйелге негіздеу идеясы болды, ал әңгіменің барысында үшінші туыс сюжет үшін маңызды болды». Оның төртінші романы «Baby No Eyes» 1998 жылы жарық көрді, оны жазуға бес жыл кетті. Нельсон Уотти «New Zealand Review of Books» журналында жазған хатында оны «өте алаңдаушылық тудыратын» және үйлесімсіз деп атады, бірақ «мұнда айтылған күмәндер, автордың басқа кітаптары сияқты, бұл кітаптың да басқа жерлерде жылы қабылдануына қайшы келеді» деп мойындады. Көп ұзамай оның бесінші романы «Догосная история» (2001) шықты. Оның алтыншы романы «Тү» (2004) екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италиядағы маори батальонының, әсіресе Грейстің әкесі мен батальонның басқа да отбасы мүшелерінің тәжірибесіне негізделген. Рецензент Айен Шарп Грейстің осы тақырыпқа жанашырлықпен қарауын мақтап, қорытындылады: «Бұл керемет жазушының мансабының ең үлкен жетістігі, «Тү» әдебиетіміздің классикасына айналады». 2013 жылы ол Жаңа Зеландия драматургі Хоне Коуканың қойылымы бойынша театрға бейімделді. «Small Holes in the Silence» (2006) Грейстің 1987 жылдан бергі алғашқы әңгімелер жинағы болды. Лоуренс Джонс «New Zealand Review of Books» журналында әңгімелердің әртүрлілігін мақтап, бірақ бұл жинақтың бұрынғы жинақтардың «күшті эмоционалдық байланысын» қамтамасыз етпейтінін айтты. Екі рецензент те «Eben» әңгімесі, психикалық мүкіяттігі бұзылған, үйсіз адам туралы, жинақтағы ең күшті әңгіме деп санайды. Грейске осы уақытта Нед Натанның отбасы, Кретада жараланған Маори батальонының әскери қызметшісі және оны емдеген кретталық әйел Катина, олардың қарым-қатынасы туралы жазуды сұрады. Нәтижесінде жазылған «Ned & Katina: a true love story» (2009) беймәлім өмірбаяндық кітабы жарық көрді. Бұл оның он жылдан астам уақыттан бергі алғашқы романы болды және 2013 жылы қайтыс болған күйеуіне арналды. Симоне Оттли «Landfall» журналындағы рецензиясында кітаптың тақырыптарына «мәдени айырмашылықтарды қабылдау, жоғалу және қайтыс болу, махаббат және жақындық, сондай-ақ әңгіме айту өнері» кіретінін атап өтті. 2016 жылдың шілдесінде оның құрметіне Порируа жазушылар аллеясында мүсін ашылды, онда «Потики» романынан алынған цитата орналасқан (Грейс 2002 жылы құрылған Веллингтон жазушылар аллеясында да ұсынылған). 2017 жылы оның балалар кітабы «Watercress Tuna and the Children of Champion Street» Тупе Луалуа қойған режиссерлік нұсқасы бойынша Cannon’s Creek мектебінің 70 оқушысымен Measina фестивалінде ойналды, бұл Пасифика өнері мен театрының көрмесі. 2018 жылы Хени Якоб аударған «Wāhine Toa» кітабының екі тілдегі нұсқасы Te Tākupu (Te Wānanga o Raukawa баспасы) баспасынан шықты. Оның өмірбаяндық кітабы «From the Centre: a writer's life» 2021 жылдың мамырында Penguin Books баспасынан жарық көрді. Рецензент Эмма Эспинер кітап туралы «өзінің жолын ұстаудың өмір бойындағы тәжірибесін баяндайды» деді; «Көрініс – тыныш, мойынсұнбас және нюанстық ойлаушы». 2024 жылы Грейстің жаңа әңгімелер жинағы «Bird Child and Other Stories» жарық көрді. Оның немересі Мириама Грейс Смит кітаптың мұқабасын жасады. Бұл оның соңғы он жеті жылдағы алғашқы жаңа әңгімелер жинағы. Newsroom оқырмандарынан Грейс туралы ойларын бөлісуді сұрағанда, кітаптың тегін данасын жеңіп алу үшін, Стив Брауниас бұрын авторлар туралы «ынталы пікірлерді» көргенін, бірақ «Грейске деген сезімнің тереңдігін» көрмегенін айтты.

Patricia Grace is of Ngāti Toa, Ngāti Raukawa and Te Āti Awa descent. She was born on 17 August 1937 in Wellington, New Zealand. Her father was Māori and her mother was European and Irish Catholic. On her father's side she is descended from politician Wi Parata. She grew up in the suburb of Melrose, where her father had built the family home, and also spent time with her father's family at Hongoeka, on their ancestral land. In 1944, when she was seven, her father enlisted in the Māori Battalion to fight in the Second World War. She attended St Anne's School in Wellington, where she later described experiencing racism: "I found that being different meant that I could be blamed – for a toy gun being stolen, for writing being chalked on a garage wall, for neighbourhood children swearing, for a grassy hillside being set alight". She subsequently attended St Mary's College, where she excelled at basketball, she said that until this time, "I didn't kind of know that a writer was something one could aspire to be and that was partly because I'd never read writing by New Zealand writers". In 1979, South Pacific Television produced a television version of this story for the show Pacific Viewpoint. Grace's first novel, Mutuwhenua: The Moon Sleeps (1978), was about the relationship of a Māori woman and Pākehā man and their experiences coming from different cultures. It was inspired by the experiences of Grace's parents, and marked the first time a relationship of this kind had been described by a Māori writer. These early works were critically acclaimed. In 1984 she collaborated with painter Robyn Kahukiwa to produce Wahine Toa, a book about women from Māori legends. The Kuia and the Spider / Te Kuia me te Pungawerewere (1981), illustrated by Kahukiwa, told the story of a spinning contest between a kuia (elderly Māori woman) and a spider, and was published by a group of women from the Spiral Collective in both English and Māori. Grace subsequently published Watercress Tuna and the Children of Champion Street / Te Tuna Watakirihi me Nga Tamariki o te Tiriti o Toa (1984), also illustrated by Kahukiwa (and published in English, Māori and Samoan) and several Māori language readers. In 1985, Grace received a writing fellowship at Victoria University of Wellington, which enabled her to give up teaching, become a full time writer, and complete the novel Potiki (1986), which became her most successful novel. Grace intentionally did not include a glossary for Māori language terms in the book or italicise these terms, on the basis that she "didn't want the Māori language to be treated as a foreign language in its own country". Grace said that she was endeavouring to write about "ordinary lives of ordinary people" and did not expect it to be seen as political. Grace was also active in the promotion of Māori arts during the 1980s. In 1983 she was a founding member of Haeata, a Māori women artists' collective, through which she guided young Māori women artists and participated in group exhibitions such as "Karanga Karanga" (1986), which was the first exhibition of collaborative work by Māori women artists in a public museum. In the late 1980s, she was a founding member of Te Hā, a collective of Māori writers. Her third short story collection, Electric City and Other Stories was published in 1987. Academic Roger Robinson said that while the book sometimes seems like a polemic, "Grace's descriptive and impressionistic skills, her insight into the consciousness of women and children, and the sustained inwardness of the Māori perspective, make Cousins a significant and uniquely Māori version of the genre of family saga". Grace has used Cousins as an example of her approach to writing, which is to develop characters before developing plot: "I had an idea in mind that I was going to base the novel around two cousins, two women who shared the same ancestry, and during the course of the story the third cousin became important to the plot." Her fourth novel, Baby No Eyes, was published in 1998, having taken her five years to write. Nelson Wattie, writing in the New Zealand Review of Books, called it "profoundly disturbing" and lacking in coherence, but acknowledged that "the doubts expressed here run counter to the warmth with which this book, like others of its author, has been greeted elsewhere". It was soon followed by her fifth novel Dogside Story (2001) centred on a small seaside Māori community. Her sixth novel, Tu (2004), was based on the experiences of the Māori Battalion in Italy during the Second World War, and in particular the experiences of Grace's father and other family members who were part of the Battalion. Reviewer Iain Sharp praised Grace's compassionate treatment of the subject, concuding: "The crowning achievement of this fine writer's career, Tu will surely become one of the classics of our literature". In 2013 it was adapted for the theatre by New Zealand playwright Hone Kouka. Small Holes in the Silence, published in 2006, was Grace's first collection of short stories since 1987. Lawrence Jones in the New Zealand Review of Books praised the variety of stories but felt it did not meet the "sheer sustained emotional engagement of the earlier collections", Both reviewers felt that the short story "Eben", about a mentally disabled homeless man, was the strongest story in the collection. Grace was approached around this time by the family of Ned Nathan, a Māori Battalion soldier who was wounded in Crete, and his wife Katina, a Cretan woman who nursed him back to health, and asked to write the story of their relationship. The resulting non fiction biography, Ned & Katina: a true love story, was published in 2009. It was her first novel in over ten years, and was dedicated to her husband who had died in 2013. Simone Oettli, in her review for Landfall, noted that the themes of the book include "acceptance of cultural differences disappearance and loss, love and belonging, as well as the craft of storytelling". In July 2016 a sculpture in her honour was unveiled on the Porirua Writers' Walk, featuring a quote from Potiki (Grace also features on the Wellington Writers Walk, established in 2002). In 2017 her children's book Watercress Tuna and the Children of Champion Street was adapted for the stage by Tupe Lualua and performed by 70 students from Cannon’s Creek School at the Measina Festival, a showcase of Pasifika art and theatre. In 2018, a bilingual edition of Wāhine Toa, translated by Hēni Jacob, was published by Te Tākupu (the publishing house of Te Wānanga o Raukawa). Her autobiography From the Centre: a writer's life was published by Penguin Books in May 2021. Reviewer Emma Espiner said of the book that it "relays a lifetime of doing things her own way"; "The picture that emerges is of a quietly determined, subversive and nuanced thinker". In 2024, a new collection of short stories by Grace was published, titled Bird Child and Other Stories. Her granddaughter Miriama Grace Smith designed the cover artwork. It is her first new short story collection in seventeen years. When readers of Newsroom were asked to share their thoughts on Grace to enter a draw for a free copy of the book, Steve Braunias noted that he had previously seen "enthusiastic comments about authors but nothing resembling the depth of feeling – let's call it what it is: awe – towards Grace".

Марапаттар мен құрметтер

Грейс өзінің карьерасының басынан-ақ жазғандары үшін марапаттар жеңіп алды, ал оның алғашқы кітабы «Вайарики» (1975) PEN NZ ұйымының «Хуберт Черч естелік» сыйлығын, ең жақсы тұңғыш көркем әдебиет кітабы үшін алды, сондай-ақ 1987 жылы «Жаңа Зеландия кітап сыйлығын» жеңіп алды. 1994 жылы Германияда LiBeraturpreis [de] сыйлығына ие болды. «Бейби Но Айз» (1988) Тасмания-Тынық мұхиты аймақтық сыйлығының финалисі болды. Ол сонымен қатар 1988 және 1992–1993 жылдары әдебиет саласындағы стипендиялар алды. «Догсайд Стори» (2001) 2001 жылы Кирияма сыйлығын жеңіп алды, 2001 жылы Букер сыйлығына ұсынылды, 2003 жылы Халықаралық IMPAC Дублин әдеби сыйлығына үміткер болды, ал 2002 жылы Монтана Жаңа Зеландия кітап сыйлығына және 2004 жылы Тасмания-Тынық мұхиты аймақтық сыйлығына ұсынылды, сондай-ақ 2005 жылы Nielsen Book Data New Zealand Booksellers' Choice Award сыйлығын алды. Сол жылы оның балалар суреті кітабы «Хака», Кавата Типа аударған «Whiti te Rā!» маори тілінде жарық көрді және Жаңа Зеландия балалар мен жасөспірімдер кітап сыйлығындағы ең үздік маори тіліндегі жұмыс үшін «Те Кура Пунаму» сыйлығын жеңіп алды. 2005 жылы Грейс Жаңа Зеландияның өнер қорынан «Icon Award» сыйлығын алды, бұл сыйлық Жаңа Зеландияның ең маңызды жиырма өнер адамына олардың өмір бойындағы ерекше жетістіктері үшін беріледі. 2006 жылы ол Жаңа Зеландия әдебиетіне қосқан үлесі үшін Премьер-министрдің сыйлығымен марапатталған үш құрметті тұлғаның бірі болды. Сол кездегі Жаңа Зеландия премьер-министрі Хелен Кларк оның еңбегі «маоридің ағылшын тіліндегі көркем әдебиетінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды» деді. 2009 жылы Жаңа Зеландия үкіметі титулдық құрметтерді қалпына келтіргеннен кейін, ол Дама-Компаньон атағын қайта алудан бас тартты. Ол бұл шешімнің отаршылдық кезеңге қайта оралу екенін айтты және «біз отаршылдық өткеннен арылып бара жатырмыз деп ойладым» деді. 2008 жылы Грейс Нойштадт халықаралық әдебиет сыйлығымен марапатталды. «Грейстің әңгімелері маори ауыз әдебиетінің керемет тоқымасынан құрылған жарқын және мәңгілік орынды құрайды, бұл орын қазіргі заманғы батыс формаларының ішінде сақталған. Біз оларға шақырылып, жақсы тамақтанып, достар мен туыстар табамыз, сондай-ақ бір-бірімізді түсініп, білеміз». Грейс 2016 жылы Те Уанга о Раукава, Отакиде маори тақырыбындағы әдебиеті үшін Дүниежүзілік Түпкілікті Халықтар Университетінен құрметті әдебиет докторы (DLit) дәрежесін алды. Сол жылы ол «Te Waka Toi» сыйлығында «Te Tohu Aroha mō Te Arikinui Dame Te Atairangikaahu» (Ең үлкен құрмет) сыйлығымен марапатталды, ол оны «үлкен құрмет» деп атады.

Grace has won awards for her writing since the outset of her career, with her first book, Waiariki (1975), receiving the Hubert Church Memorial Award for Best First Book of Fiction, awarded by PEN NZ. and won the New Zealand Book Award for Fiction in 1987. In 1994 it received the LiBeraturpreis [de] award in Germany. Baby No Eyes (1988) was shortlisted for the Tasmania Pacific Region Prize. She also received Scholarships in Letters in 1988 and 1992–1993. Dogside Story (2001) won the 2001 Kiriyama Prize for Fiction, was longlisted for the Booker Prize in 2001 and the International IMPAC Dublin Literary Award in 2003, and was shortlisted in the Montana New Zealand Book Awards in 2002 and for the Tasmania Pacific Region Prize in 2004. and the 2005 Nielsen Book Data New Zealand Booksellers' Choice Award. In the same year, her children's picture book Haka, translated into Māori as Whiti te Rā! by Kawata Teepa, was the recipient of the Te Kura Pounamu Award for the best Māori language work at the New Zealand Book Awards for Children and Young Adults. In 2005 Grace received an Icon Award from the Arts Foundation of New Zealand, an award bestowed on twenty of New Zealand’s most significant living artists for extraordinary lifetime achievement. In 2006, she was one of three honourees awarded a Prime Minister's Award for Literary Achievement, recognising her significant contribution to New Zealand's literature. Helen Clark, then the prime minister of New Zealand, said her work "played a key role in the emergence of Maori fiction in English". In 2009, she declined redesignation as a Dame Companion following the restoration of titular honours by the New Zealand government. At the time, she expressed the opinion that the restoration of titles was a retrograde step and that she "thought that we were getting away from the colonial past". In 2008, Grace was awarded the Neustadt International Prize for Literature. "Grace's stories make a shining and enduring place formed of the brilliant weave of Maori oral storytelling and contained within the shape of contemporary Western forms. We are welcomed in, and when we get up to leave, we have been well fed, we have made friends and family, and we are bound to understanding and knowledge of one another." Grace received an honorary Doctorate of Letters (DLit) from the World Indigenous Nations University in 2016, conferred at Te Wānanga o Raukawa, Ōtaki, for her literary accomplishments and her writing around Māori themes. In the same year, she was awarded the Te Tohu Aroha mō Te Arikinui Dame Te Atairangikaahu (Exemplary/Supreme Award) at the Te Waka Toi Awards, which she described as a "great honour".

Жеке өмір

Грейс балалар жазушысы Керехи Вайарики Грейске үйленген, оны мұғалімдер колледжінде танысқан. Грейс олардың некесін өзара үлескен еңбек деп сипаттап: "Менің күйеуім мен менің барлық қажетті жұмыстарды бірге істедік. Менің үй шаруасын жасауым немесе балаларға қарауым қажет болған жоқ, себебі біз бәрін бөлісіп істедік", - дейді. Грейс жұмыссыздарға арналған иви жұмыс бағдарламаларын басқару сияқты қоғамдық жұмыстармен айналысады. 2021 жылға дейін Грейс Хонгоекада, ата-бабаларының жерінде және үйіне жақын мараэде (кездесу орны) тұрып келді.