Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Америка Азамат соғысының шайқасы
Battle of the American Civil War
Киллдер тауы шайқасы (Тахкахокути тауы шайқасы деп те аталады) 1864 жылғы 28-29 шілдеде Дакота аймағында Бриг. Генерал Альфред Саллидің сиу тайпаларына қарсы жорығы барысында болды. Шайқас болған жер қазіргі Солтүстік Дакота штатының Данн округінде орналасқан. Жалпы операцияға 4000-нан астам әскер, ал шайқасқа 2000-нан астам әскер қатысты. Саллидің жорығы – АҚШ армиясының американдық жергілікті халықтарға қарсы жүргізген ең ірі жорығы болды.
The Battle of Killdeer Mountain (also known as the Battle of Tahkahokuty Mountain) took place during Brig. Gen. Alfred Sully's expedition against the Sioux in Dakota Territory July 28–29, 1864. The location of the battleground is in modern Dunn County, North Dakota. With a total of more than 4,000 soldiers involved in the total operation, and more than 2,000 in the battle, Sully's expedition was the largest ever carried out by the U. S. army against Native Americans.
Өмірбаян
1862 жылғы Дакота соғысынан кейін АҚШ үкіметі Сиу тайпаларын, тіпті соғысқа қатыспағандарын да жазалады. 1863 жылы Дакота аймағына жасалған ірі әскери жорықтар Сиулардың көп бөлігін Миссури өзенінің батыс жағына, болмаса уақытша ығыстырып, Миннесота мен Дакотадағы ақтардың қоныстану шекарасын біршама қауіпсіз етті. 1864 жылдың көктемінде Сиу шабуылдарынан төрт ақ адам қаза тапты. Сиу тайпаларына қарсы жаңа әскери науқанға түрткіс болған нәрсе – Монтана және Айдахода жақында ашылған алтын кен орындарымен байланыс жолдарын қорғау қажеттігі болды. Америкалық алтын іздеушілер үшін тіршілік көзі – Миссури өзені арқылы Сиу территориясының ортасымен қатынайтын бу кемелері еді. 1863-1864 жылдардың қысында Саллидің бастығы, генерал-майор Джон Поуп Саллиге Миссури өзені бойында және Шығыс Дакотада бірнеше бекініс салуға бұйрық берді. Бұл алтын кен орындарына байланыс жолдарын қамтамасыз ету және Миссури өзенінің шығысындағы қоныс аударушыларға Сиу тайпаларының қауіп-қатерінен сақтау үшін жасалды. Саллидің бірінші бригадасы, 1700 сарбазға дейін, Миссури өзенінің бастауындағы Айова штатының Сиу-Сити қаласынан жорыққа шықты. Екінші бригада, шамамен 1550 сарбазбен, Миннесота штатындағы Форт-Риджилиден құрлықпен жүріп өтті. Миссури өзені бойымен жорық жасағанда, Сиу тайпалары бір сарбазды өлтіріп, екіншісін жаралады. Үш Сиу қылмыскері ұсталып, өлтіріліп, бастары кесілді. 15 бу кемесімен бірге келген қосымша сарбаздар мен азаматтар жердегі әскерге көмектесу үшін Миссури өзенімен жоғары қарай жылжыды. Саллидің екі жасағы 29 маусымда бірікті, ал 7 шілдеде ол Солтүстік Дакотадағы Миссури өзенінде Форт-Райс бекінісін әскери жорық үшін база ретінде құрды. Оның барлаушылары – Винебаго тайпасы, достық Сиу тайпалары және араласқандар – оған Сиу тайпаларының ірі лагері Кіші Миссури өзенінен солтүстік-батысқа қарай 130 шақырым жерде орналасқанын хабарлады. 19 шілдеде ол және оның әскері Сиу лагерін іздеу үшін Форт-Райстен аттанды. Осы кезде Суллиге 200 шахтер мен олардың отбасылары алтын кен орындарына бара жатқан күймеге ілесіп қалды, оларды қорғауға және сүйемелдеуге ол мәжбүр болды. Саллидің барлаушылары Сиу лагерінде 1500-1800 шатыр бар екенін хабарлады. Салли оған қарсы 5000-6000 жауынгер келеді деп есептеді. Кейін Сиу тайпалары шайқаста олардың 1600 жауынгері болғанын мәлімдеді, бұл шындыққа жақын болды, өйткені әрбір шатырда 1-2 ересек еркек адам болды. Лагерьдегі Сиу тайпаларының көп бөлігі Хункпапа, Сихасапа, Миниконжу және Санс Арк тайпаларынан шыққан Лакота (Тетон) тайпаларынан, сондай-ақ Янктонай және бірнеше Санти тайпаларынан тұрды. Сиу тайпаларының көпшілігі тек садақ-жебелермен және аз ғана мылтықтармен қаруланған. Көптеген Сиу тайпалары, әсіресе Тетон тайпалары, осы кездесуден бұрын АҚШ-қа қарсы болған емес. Сулли Форт-Райста адамдарды қалдырып, көшпенділерді күзетуге жібергеннен кейін шабуылға 2200 сарбазы болды. Оның екі артиллериялық батареясы сегіз гаубицамен жабдықталған. 26 шілдеде Саллидің үнділік барлаушылары қазіргі Ричардтон, Солтүстік Дакота қаласының жанында 30 Сиу жауынгерімен шайқасты, соның салдарынан бір барлаушы жараланды. Сиу тайпалары оның бар екенін білген соң, Салли жылдам, бірақ сақтықпен алға жылжиды. 28 шілде күні таңертең Санти тайпасының араласқан адамы, барлаушы Франк ЛаФрамбуаз, Саллиге 10 шақырымдай жердегі үлкен Сиу лагерінің орналасқан жерін хабарлады. Киллдер тауы Дакотаның шөл даласының шетінде орналасқан, оны "терең, өтпес шатқалдар" мен "биік, тік төбелер" кесіп тастаған. Атты әскердің қиылысқан жермен шабуылдау қиын болатынын түсінген Сулли сарбаздарын аттан түсіріп, шамамен екі шақырымдық төртбұрыш түзеді. Оның аттары мен артиллериясы төртбұрыш ішінде сақталды. Ол жаяу алға жылжи бастады, ал Сиу тайпалары ат үстінде Суллидің қабырғаларында және төбелерінде топтасып тұрды.
In the aftermath of the Dakota War of 1862, the U. S. government punished the Sioux, including those who had not participated in the war. Large military expeditions into Dakota Territory in 1863 pushed most of the Sioux to the western side of the Missouri River at least temporarily and made safer, although not entirely safe, the frontier of white settlement in Minnesota and the Dakotas. Four whites were killed by Sioux raiders in the spring of 1864. An important impetus to another military campaign against the Sioux was the desire to protect lines of communication with recently discovered goldfields in Montana and Idaho. The lifeline for the American gold miners were steamboats plying the Missouri River through the heart of Sioux territory. During the winter of 1863–1864, Sully's superior, Major General John Pope ordered Sully to establish several forts along the Missouri River and in the eastern Dakotas to secure the communication routes to the goldfields and to eliminate the Sioux threat to the settlers east of the Missouri River. Sully's First Brigade, consisting of up to 1,700 men, followed the Missouri River from its starting point at Sioux City, Iowa. The Second Brigade with about 1,550 men would march overland from Fort Ridgely in Minnesota. On the march up the Missouri, the Sioux killed one soldier and wounded another. The three Sioux perpetrators were caught, killed, and decapitated. Additional soldiers and civilians with 15 steamboats chugged up the Missouri River to support the army on the ground. Sully's two columns of soldiers united on June 29 and on July 7 he established Fort Rice on the Missouri River in North Dakota as a base, supplied by steamboat, for his military expedition. His scouts, Winnebago and friendly Sioux and mixed bloods, informed him of a large encampment of Sioux 130 miles northwest near the Little Missouri River. On July 19, he and his men departed Fort Rice to search for the Sioux encampment. Sully was encumbered by a wagon train of 200 miners and their families headed for the goldfields who he reluctantly agreed to protect and escort. Sully's scouts reported 1,500 to 1,800 tipis in the Sioux encampment. Sully believed he would be faced by 5,000 to 6,000 warriors. The Sioux later claimed they had 1,600 warriors in the battle – likely closer to the truth with a calculation of one to two adult males per tipi. The Sioux in the encampment consisted mostly of Lakota (Teton) from the Hunkpapa, Sihasapa, Miniconjou, and Sans Arc bands plus Yanktonais, and a few Santees. The Sioux were mostly armed only with bows and arrows and a few short range muskets and shotguns. Many of the Sioux, especially the Tetons, had not been hostile to the U. S. before this encounter. Sully, after leaving men at Fort Rice and to guard the emigrants, had 2,200 men for the attack. He also had two artillery batteries with eight howitzers. On July 26, Sully's Indian Scouts skirmished with 30 Sioux warriors near present day Richardton, North Dakota and one scout was wounded. With the Sioux now aware of his presence, Sully advanced rapidly but carefully. On the morning of July 28, scout Frank LaFramboise, a mixed blood Santee, informed Sully of the location of the large Sioux encampment 10 miles ahead. Killdeer Mountain was at the edge of the Dakota badlands, cut up by "deep, impassable ravines" and "high rugged hills." Realizing that a cavalry charge would be difficult in the broken terrain Sully dismounted his soldiers and formed them in a hollow square, one mile and a quarter (2 km.) per side. His horses and artillery were sheltered inside the square. He advanced on foot, as the Sioux on horseback formed up in groups on Sully's flanks and on hilltops.
Шайқас
Екі жақ, Саллидің әскері қуыс алаңға орналасып, ал тума тайпалардың күштері төбелерге шашырап, алыстан бір-біріне сөздермен шабуыл жасады. Бір жауынгер, Хunkpapa тайпасынан шыққан Lone Dog есімді шабандоз, солдаттардың оққа түсетін қашықтығына дейін жақындап, оларды қоздырды. Салли оны мергендермен атуға бұйрық берді. Lone Dog өлтірілді ме, әлде зардап шекпеді ме дегенде пікірлер екіге бөлінді. Lone Dog-қа алғашқы оқтар атылғанда, солдаттар жедел қимыл сызығымен алға жылжыды, ал сиу тайпасы әскердің қанаттарына шабуылдап, әлсіз жерлерді іздеді. Артиллериялық оқтар сиу тайпасын көптеп жиналудан алды. Саллидің арт жағына жасалған шабуыл, бірнеше жауынгерді құлатқан артиллериялық снарядтың күшімен тоқтатылды. Саллидің солдаттарының шаршысы тұрақты түрде алға жылжи берді. Сиу тайпасы солдаттарды кері қайтаруға үміт жоқ екенін тез түсінді және өздерінің киіз үйлерін мен жабдықтарын жинап, әйелдері мен балаларының қашуын қорғауға көшті. Саллидің алға жылжуын тоқтатуға тырысқан сиу тайпасы оның оң және сол қанаттарына шабуыл жасады, Yanktonai және Santee оң жағынан, ал Teton сол жағынан шабуылдады. Майор Альфред Б. Бракетт және оң жақтағы Миннесота батальоны аттарына мініп, артиллерияның қолдауымен қарсы шабуыл жасады. Ол жақын арадағы шайқаста сабырлы және тапаншасымен күресіп, тума тайпалардың күштерін шашыратты. Шекара және Азамат соғысының танымал батыры, лейтенант Джордж Нортрап шабуыл кезінде қаза тапты. Сулли сиу тайпасының ауылына жақындағанда қараңғы түсе бастады. Ол өзінің әскерін түнге тоқтатты, бірақ сиу тайпасы мен олардың ауылына артиллериялық оқ жаудыруды жалғастырды. Сиу тайпасы қашып кетті немесе кешіктіру мақсатымен шайқасты, көбінесе киіз үйлерін мен мүлкін тастап кетті. Саллидің күндізгі шығындары 3 өлген және 10 жараланған адамды құрады. Ол сиу тайпасының шығындарын 100-150 адамға бағалады, олардың барлығы дерлік жауынгерлер еді. Сиу тайпасы 31 адамның қаза тапқанын мәлімдеді.
The two sides, Sully' soldiers drawn up in a hollow square and Native forces scattered around the hills, exchanged insults at long distance. One warrior, a Hunkpapa named Lone Dog rode within rifle range of the soldiers, taunting them. Sully ordered him shot by sharpshooters. Accounts differ as to whether Lone Dog was killed or unscathed. With the first shots fired at Lone Dog, the soldiers advanced with a skirmish line and the Sioux darted at the flanks of the army, seeking weak spots. Artillery fire discouraged the Sioux from congregating in large numbers. A thrust at Sully's rear was broken up by an artillery shell that felled several of the warriors. Sully's square of soldiers advanced steadily. The Sioux quickly realized that they could not hope to turn the soldiers back and they shifted their focus to packing up their tipis and equipment and protecting the flight of their women and children. Attempting to halt Sully's advance, the Sioux mounted charges on his right and left flanks, the Yanktonai and Santee attacking on the right and the Teton on his left. Major Alfred B. Brackett and his Minnesota Battalion on the right mounted their horses and launched a counter charge, supported by artillery. He scattered the Native forces after close quarters fighting with sabers and pistols. A renowned hero of the frontier and the Civil War, Lt. George Northrup, was killed in the charge. It was getting dark as Sully neared the Sioux village. He halted his men for the night, but continued his artillery bombardment of the Sioux and their village. The Sioux fled or fought delaying actions, abandoning most of their tipis and property. Sully's casualties for the day were 3 killed and 10 wounded. He estimated Sioux casualties of 100 to 150 dead, nearly all of them warriors. The Sioux claimed they suffered 31 dead.
Салдары
Сиулер лагерьлерін тастап кеткеннен кейін, Салли 700 сарбазды олардың қалдырған мүліктерін жоюға жіберді. Олардың арасында киіз үйлер, құрғатылған бизон еті (жерки) және 3000-ға дейін иттер болды, олар атып өлтірілді. Лагерьде қалған бірнеше сиу, оның ішінде балалар да, Виннебаго барлаушыларының қолынан қаза тапты. Көптеген сиулар Киллдер тауының батысындағы Дакотаның шөлейт жерлеріне тарап кетті, бірақ кейбіреулері Саллидің жанында қалды. Бірнеше сиу төбеде ақ ту көтеріп, келіссөздер өткізуді сұрады, бірақ сарбаздар оларға оқ атты және олар қашып кетті. Сол түні Саллидің күзетшілерінің екеуі сиу шабуылында қаза тапты, ал біреуі жараланды. Тағы бір сарбаз күзетшілер оны жау деп қателесіп өлтірді. Азық-түлік азайғанмен, Салли сиуларды қууды жалғастыруға шешім қабылдады. Қара аяқ тайпасының барлаушысы Саллидің керуенімен өте алатын шөлейт жер арқылы өтуге болатын жолды білетінін айтты. Екі күн демалыстан кейін Салли және оның әскері белгісіз аймаққа батыл жүрді. Сиулар олардың өтуін "Бадлендтер шайқасында" қиындатты.
The day after the battle, the Sioux having abandoned their encampment, Sully detailed 700 men to destroy all they had left behind. This included tipis, large supplies of dried buffalo meat (jerky), and up to 3,000 dogs which were shot. A few Sioux, including children, left behind in the camp were killed by the Winnebago scouts. Most of the Sioux scattered through the Dakota Badlands to the west of Killdeer Mountain, but some remained near Sully. Several Sioux on a hilltop waved a white flag requesting talks but they were fired on by soldiers and fled. That night two of Sully's picket guards were killed and one wounded by a Sioux war party. Another soldier was killed by guards when he was mistaken for an enemy. Although running short of rations, Sully decided to continue his pursuit of the Sioux. A Blackfoot scout said he knew a route through the Badlands passable by Sully's wagon train. After two days rest, Sully and his men plunged into the unknown terrain ahead. The Sioux would harass their passage in the Battle of the Badlands.
Киллдер таудағы соғыс алаңы мемлекеттік тарихи орны
Killdeer Mountain Battlefield State тарихи орны шайқас алаңының бір бөлігін көрсетеді және Солтүстік Дакота мемлекеттік тарихи қоғамымен қорғалады. Мұнда құмтас тақтадан жасалған ескерткіш, ту тіреу және қақтығыста қаза болған сарбаздарды еске алу үшін екі қабір тасы орналасқан: сержант Джордж Нортрап, C ротасы, және жеке сарбаз Хорас Остин, D ротасы, Брэкет батальоны, Миннесота атты әскері. Бұл орын Солтүстік Дакота штатының Киллдер қаласынан солтүстік-батысқа қарай 8,5 миль қашықтықта жатыр.
Killdeer Mountain Battlefield State Historic Site marks part of the battlefield site and is protected by the State Historical Society of North Dakota. This features a sandstone slab monument, flagpole, and two headstones that honor soldiers killed in the conflict, Sergeant George Northrup, Company C, and Private Horace Austin, Company D, Brackett's Battalion, Minnesota Cavalry. The site is located 8.5 miles northwest of Killdeer, North Dakota.