Кіріспе

1950 жылдардағы АҚШ иммиграциялық заңнаманы қолдану шарасы

"Жылы қайту" операциясы – Америка Құрама Штаттарының Иммиграция және натурализация қызметінің (INS) директоры Джозеф Свинг жасаған иммиграциялық заңнаманы қолдану шарасы. Бағдарлама 1954 жылдың маусым айында АҚШ Бас прокуроры Герберт Брауннелл тарапынан іске асырылды. Ұзаққа солмаған бұл операцияда мексикалық иммигранттарды – олардың кейбіреулері АҚШ азаматтары болса да – елден шығару үшін әскери тәсілдер қолданылды. ХХ ғасырдың бірінші жартысында миллиондаған мексикалықтар бірлескен иммиграциялық бағдарламалар арқылы елге заңды түрде кіргенімен, ал кейбіреулері бұрынғы отандық азаматтар болатын, "Жылы қайту" операциясы оларды Мексикаға қайтару мақсатымен жасалды. Бұл бағдарлама Мексика мен АҚШ арасындағы қарым-қатынаста шиеленіс тудырды, тіпті ол Мексика үкіметінің мексикалық жұмысшылардың АҚШ-қа заңсыз кіруін тоқтату туралы өтінішінен туындаған болатын. Мексикалық жұмысшылардың жұмысқа орналасуы үшін заңды түрде кіруі сол кезде АҚШ және Мексика үкіметтері арасындағы келісім бойынша Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрылған "Брасеро" бағдарламасы арқылы бақыланатын. "Жылы қайту" операциясы негізінен фермерлер мен кәсіпкерлердің кең коалициясының қысымына жауап ретінде жүзеге асырылды, олар АҚШ-та заңсыз тұрып жатқан мексикалық иммигранттардың салдарынан алаңдады. Операция іске асырылғаннан кейін, АҚШ шекаралық патрулі тұтқындаулар мен депортациялар жасады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын көшіп-қону және еңбек

Мексика 1900 жылдардың басында, президент Порфирио Диас тұсында АҚШ-қа эмиграцияны шектеуді бастады. Диас, көптеген мексикалық шенеуніктер сияқты, АҚШ-қа жұмыс істеуге кеткен жұмысшылар Мексика экономикасын индустрияландыру және дамыту үшін қажет екенін түсінді. АҚШ-тағы ірі және дамитын ауыл шаруашылығы саласы еңбекке зор талап танытты. 1920 жылдардан бастап, ғанасырлық депрессия кезеңін есептемегенде, мексикалықтар АҚШ-тағы, әсіресе оңтүстік-батыстағы ауыл шаруашылығының көп бөлігі үшін басты еңбек күші болып табылды. Мексикалық агробизнес иелерінің АҚШ-тан жұмысшыларды Мексикаға қайтаруға талап етуі Мексика үкіметінің белсенділігін арттырды. Еңбек тапшылығы салдарынан мексикалық далалардағы егіндер шіри бастады, себебі көптеген жұмысшылар АҚШ-қа өтіп кеткен. Ал Американың ауыл шаруашылығы, ірі шаруашылықтар мен агробизнеске көшуімен бірге, өсіп келе жатқан еңбек қажеттілігін қанағаттандыру үшін заңсыз мексикалық жұмысшыларды жалдауын жалғастырды.

Брацеро бағдарламасы (1942-1964 жж.)

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мексика мен АҚШ үкіметтері «Брасеро бағдарламасы» деп аталатын келісімге келді, бұл келісім мексикалық жұмысшыларға қысқа мерзімді еңбек шарты бойынша АҚШ-та жұмыс істеуге мүмкіндік берді. АҚШ пен оның әскери одақтастарына әскери қолдау көрсету орнына, Мексика АҚШ-қа жұмыс күшін жіберді, мұның шарты – АҚШ шекаралық қауіпсіздікті күшейтіп, заңсыз иммигранттарды Мексикаға қайтаруы керек еді. АҚШ-тың ауыл шаруашылығы бизнесін қолдау үшін арзан жұмыс күшіне мұқтаждығы болды, ал Мексика АҚШ-тан оралған жұмысшыларды индустрияландыруға, экономикасын дамытуға және жұмыс күшінің тапшылығын жоюға пайдалануды жоспарлады. Бағдарлама 1942 жылдың 27 қыркүйегінде Мексикамен жасалған келісім бойынша алғашқы брасеролар АҚШ-қа кірген кезде басталды. Бағдарламада брасероларға жалақы, тұрғын үй, тамақ және әскери қызметтен босату кепілдігі берілуі тиіс еді. Алайда, АҚШ уәделеген келісім осы болғанымен, жұмысшылар түрлі себептермен қабылданбады және Америкада жұмыс істеуге қажетті құжаттарды алмады. «Брасеро бағдарламасы» 22 жыл бойы тұрақты түрде іске асырылмады және нақты бағыты болмады. Бағдарламаны үш негізгі кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең (1942-1946 жж.) Мексика үкіметінің бағдарламаны басқаруға белсенді қатысуын көрсетеді. Екінші кезең (1947-1954 жж.) заңсыз иммигранттарды жаппай заңдастырудан оларды жаппай елге қайтару саясатына өтті. Эль-Пасо оқиғасы жұмыс күшін құру мәселесін талқылауға бастама берді, сондай-ақ осы иммигранттардың «заңсыз басып кіруі» де қарастырылды. Кейбір жағдайларда, INS агенттері тапқан құжатсыз жұмысшылар депортация орнына брасеро ретінде заңдастырылды. Соңғы кезең (1955-1964 жж.) «Брасеро бағдарламасының» аяқталуына әкелді. Мексикалық иммигранттардан жұмыс күшін іздеуге деген қалау, бірақ халықтың оларға деген жағымсыз көзқарасы осы кезеңде де сақталды. Осы келісімге қол жеткізілгеннен кейін Мексика үкіметі АҚШ-тан шекаралық қауіпсіздікті күшейтуді талап ете берді, әйтпесе Мексикадан АҚШ-қа жұмысшылардың заңды ағыны тоқтатылатын еді. Бағдарлама АҚШ-та жұмыс істегісі келетін мексикалықтардың барлық қалауын қанағаттандыра алмады. Көптеген адамдар брасеро ретінде кіруге рұқсат алмағандықтан, жақсы жалақы мен мүмкіндіктерді іздеп заңсыз түрде АҚШ-қа өтті. Америкаға көшіп келуге тырысқандардың шамамен 70% жас, жыныс сияқты түрлі себептермен қабылданбады. Мексика Конституциясы азаматтарға жарамды еңбек шарты болған жағдайда шекарадан еркін өтуге рұқсат берсе, АҚШ-та шетелдік еңбек шарты жеке тұлға елге заңды түрде кіргеннен кейін ғана жасалуы мүмкін еді. Бұл өсім экспоненциалды болды, нәтижесінде халық саны қырық жылдың ішінде үш есеге жуық өсті. Мексика үкіметінің мексикалық ауыл шаруашылығын жекешелендіруге және механикаландыруға араласуы Мексикада жұмыс табуды қиындатты, бұл мексикалықтардың жоғары жалақылы жұмыс іздеу үшін АҚШ-қа баруына тағы бір себеп болды. Корея соғысы мен «Қызыл үрей» де коммунистік шабуылға жол бермеу үшін шекараны күшейтуге себеп болды. Калифорния мен Аризонадағы депортациялар да өсті, бірақ АҚШ ферма иелеріне қосымша брасеро жұмысшыларын уәде еткен болатын. «Брасеро бағдарламасы» кезінде шамамен 4,6 миллион жұмысшы АҚШ-қа заңды түрде кірді, ал бас тартқан иммигранттар да оңтүстік-батыстағы жұмыс мүмкіндіктеріне байланысты кіріп келді. Калифорния жұмысшыларға тәуелді болды, ал Техас федералды үкімет тыйым салғаннан кейін де жұмысшыларды заңсыз жалдауды жалғастырды, бірақ ауыл шаруашылығының қажеттілігіне байланысты бұл мәселе назардан тыс қалды. Екі ел де осы бағдарламадан әртүрлі пайда тапты, бірақ иммиграцияның көптігі Эйзенхауэрді Мексикамен бағдарламаны тоқтатуға мәжбүр етті.

"Сұңайлы қайту" операциясына дейінгі шекаралық бақылау

1943 жылы Мексиканың солтүстік шекарасына АҚШ Шекаралық бақылау қызметкерлерінің саны арттырылды. Брасеро бағдарламасына наразы болған, ықпалды мексикалық жер және шаруалардың қысымы Мексика үкіметін Мексика қаласында АҚШ үкіметінің төрт агенттігімен кездесуге итермеледі: Әділет департаменті, Мемлекеттік департамент, INS және Шекара патрулі. Бұл кездесудің нәтижесінде АҚШ-Мексика шекарасында АҚШ Шекара патрулі күшейтілді, бірақ заңсыз көші-қон тоқтамады. Дегенмен, 1954 жылы Брасеро бағдарламасы төңірегіндегі келіссөздер күйреп, Мексика үкіметі АҚШ-пен шекарасына 5000 әскер жіберді. Президент Дуайт Эйзенхауэрдің кеңесшілерімен хат алмасып, Шекара патрулінің басшысы Харлон Картер «Бұлттың жарылуы» операциясын жоспарлады, ол оңтүстік-батыс шекарасында заңсыз кіргендерді ұстау және АҚШ-тың ішкі аймағындағы көшіп-қоншылар лагерьлері мен кәсіпорындарына шабуыл жасау үшін әскери күштерді жұмылдыруға атқарушы бұйрық беруді ұсынды. 1878 жылғы Posse Comitatus заңына құрмет көрсетіп, Эйзенхауэр федералды әскерді пайдалануға рұқсат бермей, оның орнына армия генералы Джозеф Мэй Свингті Иммиграция және натурализация қызметінің комиссары етіп тағайындады. Эйзенхауэр Свингке Мексикамен еңбек келіссөздерін тұрақтандыру үшін шекаралық бақылау мәселелерін шешу өкілеттігін берді.

Қолданылу және тактика

Басты кезеңінде Брачеро бағдарламасы мексикалық жұмысшыларға шамамен 309 000 келісімшарт бөлді. Осыдан кейін «Жылы қайту» операциясы деп аталатын репатриациялар сериясы басталды. Ұлы депрессия кезінде де осындай репатриациялар кездескен. «Жылы қайту» операциясы – АҚШ шекаралық күзетінің Мексика үкіметімен бірлесіп, құжатсыз мексикалық азаматтарды ұстау және депортациялау бағдарламасы болды. Президент Эйзенхауэр тағайындаған генерал Джозеф Свинг басқарған Иммиграция және натурализация қызметі (INS) мен Мексика үкіметі арасындағы жоспарлау 1954 жылдың басында басталды, ал бағдарлама 1954 жылдың мамырында ресми түрде жарияланды. Харлон Картер, сол кезде Шекаралық патрульдің басшысы, «Жылы қайту» операциясының жетекшісі болды. Маусым айында 12 Шекаралық патруль агентінен тұратын командалық топтар, автобустар, ұшақтар және уақытша өңдеу станциялары АҚШ-қа заңсыз кірген мексикалықтарды анықтап, өңдеуге және депортациялауға кірісті. Операцияға 750 иммиграциялық және шекаралық патруль қызметкері мен тергеуші, 300 джип, автомобиль және автобус, 7 ұшақ бөлінді. Командалар жылдам өңдеуге баса назар аударды, себебі ұшақтар жердегі күштермен үйлестіріліп, адамдарды Мексикаға жылдам депортациялауға мүмкіндік берді. Депортацияланғандар Мексиканың орталық аймағына жеткізілді, онда көптеген жұмыс мүмкіндіктері болды. Операция Лос-Анджелес, Сан-Франциско және Чикаго қалаларын қамтыса да, оның басты нысаналары Техас және Калифорния штаттарының шекаралық аймақтары болды. 1955 жылы жүргізілген тексерулердің жалпы саны 242 608-ге дейін төмендеді және 1962 жылға дейін жыл сайын азайып, тұтқындалған жұмысшылардың саны сәл өсті. Тексерулер санының төмендеуіне қарамастан, 1962 жылға қарай Шекаралық патруль агенттерінің жалпы саны 1692-ге дейін екі еседен астам өсті, сондай-ақ күшке қосымша ұшақ қосылды. Осы факторлардың нәтижесінде «Жылы қайту» операциясы қаржыландырудан айырылды. Бағдарламаның нәтижесінде Мексика мен АҚШ шекарасында тұрақты, стратегиялық шекаралық бақылау орнатылды.

Салдарлар

"Wetback" деген ат – Рио-Гранде өзенінен жүзіп өтіп, АҚШ-қа заңсыз кіргендерге қойылған қаралағыш атау. Бұл термин мексикалық жұмысшыларға, тіпті заңды түрде тұратындарға да жалпылама қолданылатын болды. Сол сияқты, 1855 жылғы "Greaser Act" заңы мексикалықтарға қарсы қолданылған "greaser" деген қаралағыш сөзбен байланысты болды. Депортацияланғандар бағдарламасының басты мәселесі – оларды Мексиканың бейтаныс аймақтарына жіберу болды, онда олар үйлеріне қайту жолын табуға немесе отбасыларын асырауға күресті. Ұсталған мексикалықтардың 25%-дан астамы жүк кемелерімен Веракрузға қайтарылды, ал қалғандары Мексиканың оңтүстік қалаларына құрлықпен жеткізілді. Ұсталған адамдар көбінесе АҚШ-тағы мүлкін алуға немесе депортацияға дейін отбасымен байланысуға мүмкіндіксіз депортацияланды. Депортацияланғандар Мексикаға келген соң көбінесе тамақсыз және жұмыссыз қалды. Депортацияланған мексикалықтар өз елінде қиын жағдайларға тап болды; 1955 жылдың шілдесінде ыстықтан 88 депортацияланған жұмысшы көз жұмды. Депортацияға қатысты көптеген шағымдар құжаттастырылмағанмен, 1954 жылдан 1964 жылға дейін құжатталған брасеро жұмысшыларынан 11 000-нан астам ресми шағым түсті (барлық іс-әрекеттердің шамамен 1 пайызы). "Wetback" операциясы – иммиграциялық бақылауды күшейтудің он жылдан астам уақытқа созылған жұмысының нәтижесі болды. Иммиграциялық бақылау шаралары (депортациялар мен қайтарулар) 1942 жылы 12 000-нан 1952 жылы 727 000-ға дейін, Трумэн әкімшілігінің соңғы жылы күрт өсті. Эйзенхауэр кезінде де бақылау шаралары артып, 1954 жылы, "Wetback" операциясының жылы 1,1 миллионға жетті. 1955 және 1956 жылдары бұл көрсеткіш 90%-ға төмендеді, ал 1957 жылы 69 000-ға дейін түсті, бұл 1944 жылдан бергі ең төменгі көрсеткіш. 1960 және 1970 жылдары бақылау шаралары қайтадан өсті, бірақ 1986 жылға дейін 1954 жылғы "Wetback" операциясының ең жоғарғы деңгейіне жете алмады. 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-шы жылдардың басында иммиграциялық бақылау күшейген кезде Брасеро бағдарламасы мексикалық жұмысшылар үшін заңды мүмкіндіктерді де кеңейтті. Бастапқыда соғыс шарасы ретінде қолданылған Брасеро бағдарламасы соғыстан кейін ең үлкен өсімді көрді. Соғыс кезіндегі брасеролардың саны 1944 жылы 62 000-ға жетті, бірақ 1940-шы жылдардың соңында қайтадан өсе бастады және 1956 жылы, бағдарлама 445 000 мексикалық жұмысшыға уақытша жұмыс рұқсатын берген кезде, ең жоғарғы деңгейіне жетті.