Кіріспе

Белгілі бір кәсіп иелерінің зейнеткерлікке шығуы тиіс жас – міндетті зейнеткерлік, сондай-ақ мәжбүрлі немесе міндетті түрде зейнеткерлікке шығару деп те аталады. Бұл белгілі бір лауазымдарды атқаратын адамдардың өнеркәсіптік қағидаларға немесе заңға сәйкес жұмыстан босауы немесе зейнеткерлікке шығуы талап етілетін жас. 2017 жылғы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) мәліметінше, міндетті зейнеткерлікке тыйым салатын заңдар тек үш еуропалық елде (Ұлыбритания, Дания және Польша) және төрт ЭЫДҰ елінде (Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, АҚШ) ғана болды. Дегенмен, зейнеткерлікке шығу жасы көбінесе кездейсоқ болып келеді және жеке адамның денсаулық жағдайына негізделмейді, сондықтан көптеген адамдар бұл практиканы жас бойынша кемсітушілік деп санайды. Экономист Эдвард Лазер міндетті зейнеткерлік жұмыс берушілерге жұмыскерлердің жауапсыздық танытуына жол бермейтін еңбекақы шарттарын жасауға көмектесетін маңызды құрал бола алатынын айтты. Жалпы ережеден ерекшелік ретінде, Австралия Қорғаныс күштерінің қатарындағы әскерилер 60 жаста, ал резервтегілер 65 жаста зейнеткерлікке шығуы керек. 1977 жылы конституцияға түзету енгізілгеннен кейін, федералды сот судьялары 70 жасқа толғанда зейнеткерлікке шығуы міндетті. Бұл ереже атқарушы, заң шығару және сот органдарының қызметкерлеріне қатысты. Конституцияның 93-бабының VI тармағына сәйкес, бұл ереже Жоғарғы Сот судьяларына да қолданылады. Еліміздің еңбек заңдарында зейнеткерлікке шығу жасы белгіленбеген. 65 жасқа келгенде федералдық қарттық зейнетақы төлемақы басталады, ал көптеген жеке және мемлекеттік зейнетақы жоспарлары 65 жастан бастап адамға табыс беру үшін жасалған (зейнеткерлікке шығу кезінде зейнеткерлерге қанша қаражат қолжетімді екенін есептеу үшін салым төлеушілердің жасы ескеріледі). Канададағы барлық судьялар соттың түріне байланысты 70 немесе 75 жаста міндетті түрде зейнеткерлікке шығады. Федералды сенаторлар 75 жасқа толғаннан кейін өкілдік құқығын жояды.

Израиль

2006 жылы Израильдің Жоғарғы соты 67 жасқа толғанда міндетті түрде зейнетке шығу егде жастағы адамдарға қатысты кемсітушілік емес екенін мәлімдеді.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда, егер жұмыстың шартында міндетті зейнеткерлік жасы нақты көрсетілмесе, міндетті зейнеткерлік жасы қарастырылмаған. Зейнеткерлік жасы зейнетақы төлеу басталар кездегі жасқа сәйкес келеді. Филиппин Қарулы Күштерінің, Филиппин Жағалау Қорғанысының, Филиппин Ұлттық Полициясының, Өрттен Қорғау Бюросының және Түрмелерді Басқару және Пенология Бюросының қызметкерлері 56 жасқа толған кезде зейнеткерлікке шығуға міндетті. Судьялар 70 жасқа толғанда міндетті түрде зейнеткерлікке шығады. Жеке секторда қызметкерлерді және басшыларды 65 жасқа толғанға дейін зейнеткерлікке мәжбүрлеу заңсыз, бірақ жер асты шахтерлері 60 жаста, ал кәсіби ат жарысшылары 55 жаста зейнеткерлікке шығуға міндетті.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Кореяда барлық жеке компаниялар үшін міндетті түрде 60 жасқа дейін, ал мемлекеттік сектор үшін – 65 жасқа дейін зейнетке шығу шарасы қолданылады. Дегенмен, көптеген компаниялар қызметкерлерін 50-ден 55 жасқа дейін жұмыстан босатады.

Ұлыбритания

2006 жылдың қазан айында Ұлыбританияның Еңбек үкіметі «Жұмыспен қамтудағы теңдік (жас) туралы» 2006 жылғы ережелермен зейнеткерлікке шығудың стандартты жасын енгізді, осылайша жұмыс берушілер 65 жастан асқан адамдарды себеп көрсетпестен жұмыстан босатуға немесе жұмысқа қабылдаудан бас тартуға мүмкіндік алды. 2009 жылдың қыркүйегінде осы заңға шағымдану әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ 2010 жылы жаңа Консервативтік/Либералдық-демократтық коалициялық үкімет заңнаманы қайта қарауды жоспарлаған болатын. Бұл қайта қарау өтті және 2011 жылдың 17 ақпанында Бизнес, инновациялар және дамыту министрлігі (BIS) стандартты зейнеткерлік жасын жойетін ережелердің жобасын жариялады. Кейіннен түзетілген ережелер күшіне енгізілді және 2011 жылдың 6 сәуірінен бастап жұмыс берушілер қызметкерлерге стандартты зейнеткерлік жасы бойынша зейнетке шығу туралы ескерту бере алмайды, сондай-ақ жасқа қатысты кемсітушілікке жол бермеу үшін әлі де қолданылып жүрген міндетті зейнеткерлік жасын объективті түрде негіздеуі керек. 2021 жылы судьялардың зейнеткерлік жасы 70-тен 75-ке көтерілді.

Америка Құрама Штаттары

1986 жылдан бері АҚШ-та міндетті зейнеткерлікке шығу, заңмен реттелетін және көбінесе үкімет құрамына кіретін кейбір салалар мен мамандықтардан басқа, көбінесе заңсыз болып табылады (мысалы, әскери қызмет және Федералдық тергеу бюросы сияқты федералдық құқық қорғау органдары). Бұл бағыттағы алғашқы қадамдардың бірі 1967 жылғы «Жас бойынша жұмысқа орналастырудағы дискриминацияға қарсы» заңы (ADEA) болды. ADEA 40 жасқа және одан үлкен адамдарды жасқа байланысты жұмысқа орналастырудағы дискриминациядан қорғайды. ADEA-ның қорғауы қызметкерлерге де, жұмыс іздеушілерге де қолданылады. ADEA бойынша, жасқа байланысты жұмысқа қабылдау, жұмыстан босату, жоғарылату, штаттан шығару, еңбекақы, әлеуметтік жәрдемақы, жұмысқа бекіту және оқу сияқты еңбек шартының кез келген шарттарына қатысты адамды кемсітуге жол жоқ. АҚШ Федералдық ережелер жинағындағы «Жас бойынша жұмысқа орналастырудағы дискриминацияға қарсы» заңға қатысты мынадай мәлімет бар: «Әуе трафигін басқарушылар: міндетті зейнеткерлік жасы – 56, бірақ 61 жасқа дейін кейбір ерекшеліктер қарастырылады. Әуе трафигін басқарушылардың көпшілігі 31 жасқа дейін жұмысқа орналасады (тәжірибесі барлар үшін жұмысқа қабылдаудың ең жоғарғы жасы – 36). Сыртқы істер министрлігінің қызметкерлері: 65 жаста міндетті зейнеткерлікке шығады, өте сирек ерекшеліктермен. Федералдық құқық қорғау органдарының қызметкерлері, ұлттық парктерінің рейнджерлері және өрт сөндірушілер: міндетті зейнеткерлік жасы – 57, немесе қызмет мерзімі 20 жылдан кем болса, одан кейін. Флорида Жоғарғы сотының судьялары: Флорида Конституциясы 70 жасқа толғанда міндетті зейнеткерлікке шығуды белгілейді. Мичиган штатының барлық деңгейдегі судьялары 70 жасқа толғаннан кейін сайлауға түсе алмайды. Миннесота штатының заңдары барлық судьялар үшін 70 жасқа толғанда міндетті зейнеткерлікке шығуды қарастырады (дәлірек айтқанда, судья сол жасқа толған айдың соңында). Миннесота заң шығарушы органы 1956 жылдан бері сот судьяларының зейнеткерлік жасын белгілеуге конституциялық құқыққа ие, бірақ бұл құқықты 1973 жылға дейін пайдаланбады, сол кезде жас 70-ке белгіленді. Нью-Гэмпшир штатының Конституциясының 78-бабында барлық судьялар мен шерифтердің 70 жасқа толғанда зейнеткерлікке шығуы қарастырылған. Нью-Джерси Жоғарғы соты да 70 жаста міндетті зейнеткерлікке шығуды белгіледі. Мэриленд штатының Конституциясы округтік және апелляциялық сот судьялары үшін міндетті зейнеткерлік жасын 70 деп белгілейді. Орегон штатында сот судьяларының міндетті зейнеткерлік жасы – 75.

Рим-католик шіркеуі

Кардиналдар мен папа үшін міндетті зейнетке шығу жасы белгіленбеген, себебі олар осы лауазымдарды өмір бойы атқарады. Алайда, 1970 жылдан бері 80 жасқа толған кардиналдар папалық конклавқа қатысуға құқықтары жоқ, бұл "Ingravescentem aetatem" жарлығымен реттелген. Канондық құқық кодексінің 401-ші канонында белгіленгендей, штатты епископтар, нунцийлер және Курияға тағайындалған епископтар (көмекші епископтар емес) 75 жасқа толғанда Рим Папасына отставка беру туралы өтініш ұсынуға міндетті, бірақ Папа оны қабылдауы міндетті емес. 538-ші канон да осыған ұқсас талапты епархиялық дін қызметкерлеріне қолданады, олар 75 жасқа толғанда өз қызметтерінен бас тартуды ұсынуға міндетті емес, бірақ одан сұралады. Екеуінің де қызметтен бас тартуы – діни шындықтан бас тарту емес, тек лауазымның күнделікті міндеттерінен босатуды білдіреді. Егер адам дін қызметкері немесе епископқа бекітілсе, ол өмір бойы осы мәртебені сақтайды, жұмыс істесе де, зейнетке шықса да.