Кіріспе

Жеке жинақ шоты (ISA; /aɪ//s//ə/) – Ұлыбритания резиденттеріне қолжетімді жеке инвестициялық келісімнің бір түрі. 1999 жылы алғаш рет енгізілген бұл шоттар салық салу режимінде артықшылықтарға ие. Шотқа төлемдер салық төленген соңғы табыстан жасалады, содан кейін шот кіріс салығынан және инвестициялық табыс салығынан босатылады, ал схемадан алынған қаражатқа салық төленбейді. Ақша және инвестициялардың кең спектрі осы келісімде сақталуы мүмкін, сондай-ақ қаражатты қашан және қанша алуға болады деген шектеулер жоқ. 2017 жылдан бері төрт түрлі шот бар: қолма-қол ақша шоттары, акциялар және облигациялар шоттары, инновациялық қаржы шоттары (IFISA) және өмір бойына жинақ шоттары (LISA). Әр салық төлеушінің жылдық инвестициялық лимиті бар (2020–21 жылдан бері 20 000 фунт стерлинг), оны қалауынша төрт түрге бөлуге болады. Сонымен қатар, 18 жасқа дейінгі балалар кішкентай ISA шоттарын аша алады, олардың жылдық лимиттері бөлек есептеледі. 2024 жылдың наурыз айындағы көктемгі бюджетте Ұлыбритания үкіметі тағы бір ISA түрін – Британдық ISA-ны жариялады. Оның жеке жылдық лимиті 5000 фунт стерлингті құрайды (қазіргі 20 000 фунт стерлинг лимитіне қосымша), ол тек Ұлыбритания компанияларына инвестициялау үшін пайдаланылады. Өмір бойына жинақ шоты (LISA) 2017 жылы енгізілгенге дейін ISA-лар нақты зейнеткерлік инвестициялары емес еді, бірақ кез келген түрі зейнетақымен қатар зейнеткерлік жоспарлау үшін пайдалы құрал бола алады. 2024 жылдың 6 наурызында Джереми Хант британдық ISA-ны жариялады, онда инвесторларға Ұлыбритания акциялары мен облигацияларына қосымша 5000 фунт стерлинг инвестициялауға рұқсат беріледі.

Шығу тегі

ISA 1999 жылдың 6 сәуірінде енгізіліп, бұрынғы жеке капитал жоспарларын (PEPs; акциялар және облигациялар ISA-сына өте ұқсас) және салықтан босатылған арнайы жинақ шоттарын (TESSA; қолма-қол ISA-ға өте ұқсас) алмастырды. ISA-дан бұрынғы салықтық жеңілдіктерге ие жинақтардың қатарында Ұлттық жинақтар мен инвестициялар ұсынған түрлі салықтан босатылған шоттар бар, бұл мемлекеттік мекеме өз ISA-ларынан өзге де салықтан босатылған шоттарды ұсынған. 2011 жылы енгізілген Жастар ISA балалардың сенім қорының орнын басты. Көптеген ерекше жағдайларды қоспағанда, мысалы, қызметкерлердің акцияларын иелену жоспарынан түскен қаражаттан басқа, барлық инвесторлардың салымдары ақшалай, заттай емес болуы керек. Ересектерге арналған ISA-лар 16 жастан асқан Ұлыбритания тұрғындарына, олардың Ұлттық сақтандыру нөмірі болған жағдайда қолжетімді, бірақ 16 мен 18 жас аралығындағы адамдарға тек ересектерге арналған қолма-қол ақша компонентін пайдалануға немесе Жастар ISA-сын пайдалануға рұқсат етіледі. Ересектерге арналған ISA-ның төрт негізгі түрі бар: қолма-қол ақша, акциялар және облигациялар, инновациялық қаржы (әріптестер арасындағы несиелендіруді қоса алғанда) және өмір бойына жинақ.

1999 АЕК-тің ескі түрлерінен ауысу

PEP-тер акциялар мен акциялық АЕА-ға (ISA) айналды, оларға 2001 жылға дейінгі PEP ережелеріне сәйкес келген жағдайда, акциялық АЕА-да сақтауға болмайтын инвестицияларды сақтауға рұқсат берілді. Біраз уақыт бойы Mini ISA, Maxi ISA және TESSA ғана ISA түрлері болды. Mini ISA ақша немесе акцияларды, ал қор ұйымы немесе платформа арқылы жұмыс істесе, олардың көптеген түрлерін сақтауға мүмкіндік берді, ал Maxi ISA ақша мен акцияларды бірге сақтауға мүмкіндік берді. Ұлыбританияда тұратын, 18 және одан жоғары жастағы кез келген жеке тұлға жылына бір "макси" АЕА-ға инвестиция жасай алады, оның екі компонентін де бір қаржы институты ұсынады. Балама ретінде, адам әр компонент бойынша екі "мини" АЕА-ға инвестиция жасай алады. Егер инвестор қаласа, екі мини АЕА-ны екі түрлі провайдермен де ашуға болады. TESSA-ның ғана ISA-сы – бұл TESSA-дан қаржыландырылатын қолма-қол ақша АЕА-сының бір түрі, TESSA – АЕА-ның тағы бір алдыңғы түрі. 1999 жылдың 5 сәуірінен кейін жаңа TESSA ашу мүмкін болмады, сондықтан барлық TESSA-ның бес жылдық мерзімі 2004 жылдың 5 сәуірінде аяқталды. TOISA-лар TESSA-ға салынған бастапқы капиталды (пайыздарды есептемегенде) (9,000 фунтқа дейін) салықтан босатылған түрде қайта инвестициялауға мүмкіндік беру үшін құрылды.

CAT стандарттары 1999-2005 жылдар

1999 жылдың сәуірінде үкімет ISA үшін ерікті CAT стандартын ("Төлемдер, қолжетімділік және шарттар" дегенді білдіреді) енгізді, оның мақсаты – тәжірибесіз клиенттерге оларды түсінуді жеңілдету және төменгі құнның көбірек инвесторларды тартуына мүмкіндік беру еді. Бұл стандарт инвестицияның табыстылығына кепілдік бермейді, сондай-ақ инвесторларға дұрыс инвестиция түрін сатып алуға немесе сатуға кепілдік бермейді. Көптеген акциялық қорлар да CAT стандарттарына сай келеді, бірақ шығындарға қойылған шектеулердің салдарынан, мұндай қорлар көбінесе индекстік қорлар болып табылады, олар басқаруды аз қажет етеді және FTSE 100 индексі сияқты белгілі бір индекс бойынша жұмыс істейді. 2005 жылғы 6 сәуірде қазыналық мүдделі тараптар өнімдерінің топтамасын енгізгеннен кейін CAT стандарттары тоқтатылды, алайда бұрынғы CAT стандартты ISA-лар бұрынғы шарттар бойынша қолданыла берді.

2007/8/9 шекті өзгерістер

2007 жылдың наурыз айындағы бюджетте 2008/9 салық жылына арналған лимиттер арттырылды. 2008/2009 салық жылынан бастап Mini және Maxi ISA арасындағы ерекшелік жойылды. 2005/06 салық жылына дейін Maxi және Mini ISA-ның екеуінде де сақтандыру бөлігі болды. Бұл бөлікке бұрын жататын ұжымдық инвестициялық қорлар қолма-қол ақша немесе акциялар және облигациялар бөлігіне жататын болып қайта жіктелді.

Ақшалай ISA

Салықтан босатылған шот, әдетте 85 000 фунт стерлингтік Қаржылық қызметтерді өтемақылау схемасы (FSCS) қорғанысы бар депозиттік шоттар. Бірақ клиенттердің 50 000 фунт стерлингке дейінгі ақшасы қорғалған немесе қорғалмаған болуы мүмкін; провайдерлер қорғаныс шараларын нақты көрсетуге міндетті.

Өмір бойына арналған ISA

2016 жылғы бюджетте 2017 жылдың 6 сәуірінен бастап өмір бойы ISA (LISA) енгізілетіні жарияланды, бұл үй сатып алу және зейнетке жинақтау үшін ыңғайлырақ жол. Тек 18-ден 40 жасқа дейінгілер ғана шот аша алады, ал салық жылының соңында (немесе сатып алу үшін қолданылған жағдайда) жылына 4000 фунт стерлингке дейінгі салымдарға 25% бонус төленеді. Бұл 4000 фунт ISA жылдық лимитінің бөлігі болып табылады, оған қосымша емес. 50 жасқа толғаннан кейін шотқа ақша салу тоқтатылады және 25% бонус алу құқығы жойылады, бірақ шоттан түсетін пайыздық табыс немесе инвестициялық кіріс сақталады. Бұл шоттар мұралық салық бойынша басқа ISA-лармен бірдей қарастырылады. Рұқсат етілген инвестициялар қолма-қол ақшаға немесе S&S ISA-ға ұқсас, және оларға сәйкес кез келген санды шот ашуға болады, бірақ тек бір шотта ғана ағымдағы жылғы ақша сақталуы мүмкін. Шот ашылғаннан кейін кем дегенде 12 ай өткен соң, ақша ипотекалық несиемен сатып алынған тұңғыш үйге жұмсалуы мүмкін, соның құны 450 000 фунт стерлингке дейін болуы керек; ақша конвейерге (тасымалдаушыға) төленеді және сатылым орындалмаған жағдайда ISA-ға қайтарылуы мүмкін. Схеманы теріс пайдаланудың алдын алу үшін шектеулер бар, мысалы, LISA арқылы үй сатып алған адамдарға оны жалға беруге тыйым салынады. 60 жасқа толғаннан кейін де ақшаны алуға болады. Егер адамның денсаулығының жағдайы бір жылдан кем өмір сүруге мүмкіндік бермейтін болса, онда зейнетақы заңнамасындағы анықтамаға сәйкес, жасының есебінен ешқандай айыппұлсыз толық соманы, бонуспен қоса, алуға болады. Басқа кез келген алу, басқа типтегі ISA-ға аударуды қоса алғанда, 25% алымға түседі. Бұл азайту салымдарды қайтарып алғандарға толық соманы алуға мүмкіндік берді. 2022 жылы LISA жинақтарында 1,5 миллиард фунт стерлинг болды, ал 2022 жылғы өмір сүру құнының дағдарысы, көтерілген инфляцияның әсерінен туындап, осы жинақтарға уақытша айыппұлсыз қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін шақырулар жасалды.

Жас ISA-лар

Junior ISA 2011 жылдың 1 қарашасында 3600 фунт стерлингтік бастапқы жазылу лимитімен енгізілді, ол 2020-21 салық жылына дейін 9000 фунт стерлингке дейін арттырылды. 18 жасқа толғанда JISA ересектер ISA-сына айналады. Жылдық 5000 фунт стерлингтік жазылу лимиті қазіргі 20000 фунт стерлингтік ISA шегіне қосымша болады деп күтілуде. Британдық ISA-ның мақсаты – Ұлыбритания компанияларына инвестиция салуды ынталандыру, сондықтан оны қазіргі ISA-дан ерекшелендіретін, соның ішінде ақша аудару және сақтау қағидалары бойынша да, бірқатар арнайы ережелер жасалуы мүмкін. Үкімет британдық ISA-ның қалай жұмыс істейтіні туралы кеңесуді 2024 жылдың маусым айына дейін жүргізді. Ол 2025 жылға дейін қолжетімді болмайды деп күтілуде.

Икемді ISA ерекшеліктері

Икемді ISA мүмкіндіктері – 2016 жылғы 6 сәуірден бастап кез келген ересек ISA түрі үшін енгізілген, ақшаны алуға және оны сол салық жылында қайта салуға мүмкіндік беретін қосымша мүмкіндік. Провайдерлер икемділік мүмкіндіктерін енгізуге міндетті емес, және егер олар кейбір мүмкіндіктерге рұқсат берсе, барлығын енгізуге міндетті емес. Адам есептен шексіз сомада ақша ала алады және сол салық жылы ішінде жылдық жазылу лимитіне есептелмейтін сол сомаға дейін қайтара алады. Мысалы, өткен жылғы 100 000 фунт стерлинг ақшасы бар адам 15 сәуірде 90 000 фунт стерлинг ала алады және оны салық жылы ішінде қалағанындай қайта сала алады. Егер аударым жасалса, аударымды қабылдаған компанияға қолданылатын ағымдағы жылғы лимит сомасы ғана хабарланады. Егер ағымдағы жылғы ақша алынса, оны кері қайтару қажеттілігі болмай, сол жылы басқа ISA түріне жазылуға болады. Бұл, әсіресе, егер ағымдағы және өткен жылғы ақша бір шоттан алынса, өте пайдалы. Әйтпесе, ағымдағы жылғы ақшаны ауыстыру үшін, ағымдағы жылғы ақша бірінші алынып, соңғы ауыстырылатын ережеге сәйкес, өткен жылғы ақша толығымен қайтарылуы керек. Өткен жылғы ақшаны әдеттегі ISA аударым тәртібімен аудару алдында қайтару қажет, оны жаңа шотқа тікелей салуға болмайды, әйтпесе ол ауыстыру емес, ағымдағы жылғы жаңа жазылу болып есептеледі.

Салықтық режим

ISA-да сақталатын ақшаға, оның ішінде акциялар мен облигациялар ISA-сындағы ақшаға төленетін сыйақы табыс салығынан босатылады. Дивидендтерге қосымша салық салынып жатпайды, облигациялар бойынша сыйақыға салық қойылмайды және капиталдан алынған табысқа салық салынбайды (сондай-ақ, капиталдан түскен зиянды басқа табыстарды өтеу үшін пайдалануға болмайды). Бұл табыс салыққа жатпағандықтан, пайыздық төлемдер, басқа табыстар, капиталдан алынған пайда немесе мәмілелер туралы HMRC-ге есеп берудің қажеті жоқ. Бұл белсенді саудагерлер үшін немесе олардың жалпы сату сомасы жылдық капитал табиғатынан туындаған пайда салығы шегінен төрт есе асып кеткен жағдайларда, салық төлемеген жағдайда да, барлық мәмілелерді есептеуді талап ететін қағазбасшылық жүктемені азайтуға мүмкіндік береді. Бұл табыс салық салынатын табыс емес болғандықтан, бұрын болған жасқа байланысты жеке табыс салығы шегін азайтуға есептелмеген.

Инвестордың қайтыс болуы

ISA-да сақталған ақшалай қаражат немесе инвестициялар, егер мүліктің құны IHT нөлдік шегінен асып кетсе, шот иесі қайтыс болған жағдайда мұра салығына жатады. 2013 жылдың тамыз айынан бастап AIM тізіміндегі акцияларды акциялар ISA-сында ұстау мүмкін болды, олардың кейбіреулері бизнес-жеңілдікке (business relief) құқылы; осылайша, осы бағалы қағаздардан құралған акциялар ISA портфелі мұралық салықтан босатылып, сыйлық ретінде берілуі мүмкін, егер осы құқықтық бағалы қағаздар қайтыс болғаннан кейін кем дегенде екі жыл бойы сақталған болса. 2014 жылғы 3 желтоқсаннан бастап немесе одан кейін қайтыс болған ISA инвесторының күйеуі немесе әйелі (немесе азаматтық серігі) қосымша ISA шегін қосымша рұқсат етілген жазылым (Additional Permitted Subscription) түрінде алуға өтініш бере алады. Бұл шек жылдық шектен бөлек болып табылады және қайтыс болған адамның ISA құнына негізделген; күйеуі немесе әйелі (немесе азаматтық серігі) ISA активтерін мұраға алған-алмағандығына қарамастан қолжетімді.