Кіріспе
1985 жылғы Акира Куросаваның жапондық фильмі.
Жапония, Франция. Бұл жапон-француздық туынды. Массовкаға қолданылған 1400-ге жуық киім мен толық жиын костюмдерін костюм дизайнері Эми Вада мен Куросава бірлесіп жасады, олар екі жылдан астам уақыт бойы шебер тігіншілермен қолмен тігілді. Фильмде 200 жылқы да пайдаланылды. Куросава кең және әсем жерлерде түсіруді ұнатты, сондықтан "Ран" фильмінің көп бөлігі Жапонияның ең ірі белсенді жанартауы – Асо тауының таулары мен жазықтарында түсірілді. Куросаваға елдің ең танымал екі тарихи ескерткіші – Кумамото және Химежидегі ежелгі қамалдарда түсіруге рұқсат берілді. Сю әйелдің отбасының қамалы үшін ол Фудзи тауының жанында Куросаваның түсірілім тобы салған Әзуза қамалының қираған қалдықтарын пайдаланды. Хидетораның үшінші қамалы, толығымен өртенген, Куросаваның Фудзи тауының етегінде салған нағыз ғимарат еді. Бұл эпизодта миниатюралар қолданылмады, ал Тацуя Накадай Хидетораның қамалдан қашу сахнасын бір рет түсіруге мәжбүр болды.
Japan
France It is a Japanese French venture The 1,400 uniforms and suits of armor used for the extras were designed by costume designer Emi Wada and Kurosawa, and were handmade by master tailors over more than two years. The film also used 200 horses. Kurosawa loved filming in lush and expansive locations, and most of Ran was shot amidst the mountains and plains of Mount Aso, Japan's largest active volcano. Kurosawa was granted permission to shoot at two of the country's most famous landmarks, the ancient castles at Kumamoto and Himeji. For the castle of Lady Sue's family, he used the ruins of the custom constructed Azusa castle, made by Kurosawa's production crew near Mount Fuji. Hidetora's third castle, which was burned to the ground, was a real building which Kurosawa built on the slopes of Mount Fuji. No miniatures were used for that segment, and Tatsuya Nakadai had to do the scene where Hidetora flees the castle in one take.
Даму
Куросава 1970-ші жылдардың ортасында "Ран" атты туындының идеясын Сенгоку дәуіріндегі әскери сардар Мори Мотонари туралы мысал айту арқылы ойлап тапты. Мотонари үш ұлымен мәшһүр болды, олардың барлығы да өте адал және дарынды еді. Куросава олардың жаман болып шығуы қалай болатынын көзге елестете бастады. Фильм ақырында Шекспирдің "Король Лир" пьесасынан күшті шабыттанды, бірақ Куросава бұл пьесаны алдын ала жоспарлауға кіріскеннен кейін ғана оны білді. Оның сөзінше, Мори Мотонари және Лир туралы әңгімелер оның толыққанды түсіндіре алмайтын бір ерекше тәсілмен бірігіп кетті. Ол сценарийді 1975 жылы "Дерсу Узала" фильмін түсіргеннен кейін жазды, содан кейін "жеті жылға ұйықтап қалды" деді. Осы уақыт ішінде ол фильмдегі әрбір кадрдың раскадровкасын жасады (кейіннен сценариймен бірге және Criterion Collection DVD-де жарияланды), содан кейін қаржыландыру іздеуді жалғастырды. 1980 жылы "Кагемуша" фильмімен жетістікке ие болғаннан кейін, ол кейіннен "Ранға дайындық" немесе "сынақ жүргізу" деп санады, Куросава француз продюсері Серж Сильберманнан қолдау ала алды. Куросава бір рет "Хидетора – мен өзіммін" деген еді, және фильмде Хидетора Куросаваның өзін бейнелейтініне дәлелдер бар. Роджер Эберт келіседі, "Ран Шекспирдің пьесасы сияқты Куросаваның өмірі туралы болуы мүмкін" дейді. Оның жас қарсыластары оның жеңіске жеткенін мақтанды. Бір жылдан кейін, ішкі қаржыландыруды қамтамасыз ете алмағандықтан және денсаулығы нашарлағандықтан Куросава өзіне-өзі зиян келтіруге тырысты. Ол аман қалғанымен, 1980-ші жылдардың соңына дейін бақытсыздық оны қуалай берді. Стивен Принстің айтуынша, медициналық көмек және "Мосфильмнің" Ресейде фильм түсіру ұсынысы ("Дерсу Узала") Куросаваның "рухани жаңаруына" көмектесті. Куросава Уильям Шекспирдің "Король Лир" пьесасынан әсер алып, одан элементтер алды. "Ранда" Каеде ханым, Сю ханым және Цурумару Хидетораның құрбандары болды. "Король Лирде" Глостер кейіпкерінің көзін Лирдің жауы құртса, "Ранда" Цурумаруды соқыр етуге бұйрық берген – Хидетораның өзі. Ақымақ рөлі маңызды кейіпкерге (Кёами) кеңейтілді. Куросава Шекспирдің кейіпкерлеріне өткен шақ бермегеніне алаңдады және өзінің "Король Лир" нұсқасына тарих бергісі келді. "Ран" сөзінің күрделі және әртүрлі этимологиясы атау ретінде "хаос", "қарсылық" немесе "көтеріліс" деп аударылды; сондай-ақ "бұзылған" немесе "шатасқан" деген мағынаны білдіреді.
Түсірілім
"Ран" фильмінің түсірілімі 1983 жылы басталды. Оның пікірінше, 20 ғасырдағы технологиялық прогреске қарамастан, адамдар тек бір-бірін тиімдірек қалай өлтіруді ғана үйренді. "Ран" фильмінде апокалипсистік құрал – 16 ғасырда Жапонияға әкелінген алғашқы оттық қару – аркебус. Аркебус самурайлардың соғыс тактикасын өзгертіп жіберді. Куросава бұл тақырыпты бұрынғы "Кагемуша" фильмінде де көрсеткен, онда Такеда әскері Ода және Токугава кландарының аркебустарымен талқандалады. "Ран" фильміндегі Хачиман даласындағы шайқас осы жаңа соғыс түрінің мысалы. Сабуроның аркебузиерлері Джироның атты әскерін құртады, ал атты әскердің кіре алмайтын орманнан шабуылдап, жаяу әскерін ығыстырып шығарады. Сондай-ақ, Таро мен Сабуроның қаскөйдің қолынан қаза табуы да қазіргі заманғы соғыс даласында батырлардың қаншалықты оңай құрбан болатынын көрсетеді. Куросава осы жаңа соғысты камерасы арқылы да бейнелейді. Ол соғысқан әскерлерге назар аудармай, көбінесе фокусты іс-қимылдан тысқарыға жылдырады, нәтижесінде фильмде олар абстрактілі бірліктердей көрінеді.
Кастинг
Хидетораның алғашқы сценарийдегі бейнесі бастапқыда Тоширо Мифунэге негізделген.
Актерлік стилі
"Ран" фильміндегі кейіпкерлердің көпшілігі дәстүрлі актерлік шеберлікпен сомдалған, бірақ екі рөл жапондық Но театрын еске түсіреді. Но – жоғары дайындықтан өткен актерлер мен музыканттар қатысатын, эмоциялардың негізінен стильдік, қалыптасқан қимыл-қозғалыстар арқылы берілетін жапондық дәстүрлі театрдың бір түрі. Тацуя Накадайдың сомдаған Хидетора кейіпкерінің ауыр, көшпендідей макияжы дәстүрлі Но өнерпаздарының сезімтал маскаларына ұқсайды. Осы кейіпкердің дене бітісі де Но театрына тән: ұзақ уақыт бойы салмақты қозғалыстар мен үнсіздік, одан кейін кенеттен, кейде күшті, позаның өзгеруі. Леди Каэде кейіпкері де Но театрының ықпалында. Но өңдеуі осы екі кейіпкердің қатігез, құштар және бір мақсатқа ұмтылған мінезін баса көрсетеді.
Музыка
Крейг Лайси, Movie Music UK үшін жазған мақаласында Куросаваның мақсаттары үшін фильмнің саундтрек композиторының күшті жақтарын былай деп түсіндірді: "Тору Такемицу – Жапонияның ең көрнекті кинокомпозиторы және Куросава оның қатысуын 1976 жылы, жобаның бастапқы кезеңдерінде қамтамасыз етті. Олардың алғашқы идеясы – аспаптарсыз, тек "жарық дауыс" ән салған tategoe стилін қолдану еді. Арадағы жылдарда Куросаваның саундтрекке деген көзқарасы күрт өзгерді. Олар түсірілімге кіріскенде оның тілегі 180 градусқа өзгеріп, енді күшті Малерлік оркестрлік музыканы талап етті. Такемицу көптеген адамдар оның ең романтикалық туындысы деп санайтын, Шығыс және Батыс сезімталдықтарының керемет үйлесімін жеткізген музыканы жазды". Такемицу өзінің жапондық "ма" кармалық концепциясының, яғни мол бос кеңістікті қоршаған энергияның артығы деп түсіндірілетін нәрсеге, айқын ықпал еткенін айтты. Лайси былай деді: "Такемицу өзінің жұмысында «ма» жапон сөзімен басшылыққа алды, ол энергияға толы бос кеңістіктің кереғарлығын көрсетеді. Ол былай деді: «Менің музыкам – бақша сияқты, ал мен – бағбанмын. Менің музыкамды тыңдауды бақшада серуендеп, жарықтың, пішіндердің және текстураның өзгеруін сезінумен салыстыруға болады». Куросава оркестрге музыканы 40 реттен астам орындауды бұйырды. Францияда, 1985 жылдың 18 қыркүйегінде көрсетілген фильм 813,081 билет сатылып, шамамен F табыс әкелді. АҚШ-та, 1985 жылдың желтоқсанында көрсетілген фильм алғашқы төрт аптада 3,763,760 доллар жинады. 2000 және 2016 жылдар аралығында қайта көрсетілген фильмдер АҚШ және Канадада 528,357 доллар жинады, бұл Солтүстік Америкадағы жалпы табысын арттырды. Германияда, 1986 жылы көрсетілген фильм 222,862 билет сатылып, шамамен 714,912 доллар жинады. Фильм сонымен қатар Ұлыбританияда 18,692 доллар және Португалияда 16,215 доллар жинады, бұл фильмнің жалпы табысын бүкіл әлем бойынша шамамен құрады.
In the United States, where it released in December 1985, the film grossed $3,763,760 in its first four weeks of release. Later re releases between 2000 and 2016 grossed $528,357 in the United States and Canada, bringing its total North American gross to
In Germany, where it released in 1986, the film sold 222,862 tickets, grossing an estimated ($714,912). The film also grossed $18,692 in the United Kingdom, and $16,215 in Portugal, bringing the film's total estimated gross to approximately worldwide.
Сыни пікірлер
"Ран" премьерасында сыншылардың жоғары бағасына ие болды. Rotten Tomatoes сайтында фильмнің мақұлдау деңгейі 89 сынға сүйене отырып 96%, ал орташа бағасы 9/10. Сайттың сын пікірінде: "Акира Куросаваның "Король Лир" шығармасына жасаған эпикалық көрінісі вестерн, соғыс фильмдері немесе жалпы тарихи фильмдердің жанкүйерлері үшін міндетті түрде көруге лайық" делінген. Metacritic-те фильмнің салмақты орташа бағасы 21 сыншының пікірі бойынша 100 балдан 97 балды құрап, "көпшілік тарапынан мақұлдауға" ие екенін көрсетеді. Портленд Орегондық Шон Леви: "Көп жағынан бұл Куросаваның ең сәнді фильмі, түс, қозғалыс және дыбыс тойы. Оның туысқандары Кагемуша, Жеті самурай және Дерсу Узала екенін ескерсек, бұл жетістік ерекше". "Чикаго Сан Таймс" газетінде жазған Роджер Эберт: "Ран – бұл ұлы, салтанатты жетістік". Сан-Франциско экзаминерінде Г. Аллен Джонсон: "Куросава Ранда барлық мүмкіндіктерін пайдаланды, адалдығына деген құштарлығы және экспрессионистік кино техникасын сүйгені оған еркін өрнектеуге мүмкіндік берді". Сан-Франциско хроникасына жазған хатында Боб Грэм былай деді: "Ранда өмірдің қорқынышты жайттары сурет арқылы әдемілікке айналады. Бұл соншалықты әсерлі, сондықтан жауап ретінде үндемеу керек". Джин Сискел "Чикаго трибьюн" газетінде былай деп жазды: "Ранның физикалық ауқымы таң қалдырады. Бұл Куросава Американың барлық кассета сатып алушыларына Клинт Иствудтің сөзін ойнатып: "Жүріңіздер, түніңізді бұза беріңіздер" деп айтқаны сияқты. Кішкентай экранда менің фильмімді көруге және фильмнің қандай болуға болатынын өздеріңізге алдап көруге күтіңіздер". Винсент Канби The New York Times газетінде былай деп жазды: "Ранның көркемдігі мен сұлулығы мас күйінде айтылған, еріншек лирикаға ұқсаса да, оның жақындап қараған кездегі адамгершілік туралы ертегідегідей қорқынышты логикасы мен анықтығы бар, бұл миф, уақыт пен орынға қарамастан, мәңгілік және бейімделуге дайын". Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыздың төртеуін берді, сондай-ақ: "Куросава (Ранды режиссерлік кезінде) бұл фильмді жасауға тырысқанда өзін ескі қожайынмен жиі байланыстырған болуы керек, бірақ соңында ол жеңіске жетті, менде 75 жасында оның бейнесі үш жебе біріктірілген" деген кеңейтілген түсіндірме берді. 2000 жылы ол Эберттің Ұлы фильмдер тізіміне енгізілді. National Review журналының сыншысы Джон Саймон: "Мен бұл шығарманы қартайған шағында генийдің мүлдем сәтсіздігі деп санаймын". Михал Срагоу 2000 жылы "Салон" журналына жазған хатында пьесаның шекспирлік шығу тегі туралы былай деп түйіндеді: "Куросаваның Лиры - үш ұлы бар және бағындырумен толыққанды мансабы бар 16 ғасырдағы соғыс әміршісі. Куросаваның дарындылығы - әр қадамы оның қаншалықты жапайы және жабайы сапар болғанын көрсетеді. Басында, бұл батыл, үстем тұлға, қазір Хидетора деп аталады, ол қасиетті жәндік, ол әскери әмірші болғысы келеді. Ол билікті үлкен ұлына қалдырып, өзінің жан-жағындағылар мен әміршіліктің белгілерін сақтап қалуға үміттеніп отыр. Ол өзінің мұрагерінің амбициясын немесе оның мұрагерінің әйелімен манипуляциялау шеберлігін ескермеді, ол өзінің сферасына басып кірген кез келген адамның жыныстық және саяси жолын алады".
Марапаттар
"Ран" фильмі Канн кинофестиваліне қатысуға уақыты жетпей, Жапонияның алғашқы Токио халықаралық кинофестивалінде көрсетілді. Куросава фильмнің премьерасына қатыспай, жапон киноиндустриясының көптеген өкілдерін ренжітті. Осы себепті, ол "Оскар" сыйлығының "Үздік шетел тіліндегі фильм" номинациясына Жапониядан ұсынылмады. Серж Сильберман оны француздық бірлескен туынды ретінде іске қосуға тырысты, бірақ нәтижесіз болды. Алайда, америкалық режиссер Сидни Люмет Куросаваның "Үздік режиссер" номинациясына ілігуі үшін үгіт-насихаттық кампания ұйымдастырды. "Ран" фильмі "Оскар" сыйлығына "Көркемдік безендіру", "Кинематография", "Костюм дизайны" (оны жеңіп алды) және Куросаваның режиссерлік жұмысы үшін ұсынылды. Сонымен қатар, ол "Алтын глобус" сыйлығының "Үздік шетел тіліндегі фильм" номинациясына да ұсынылды. Жапонияда "Ран" Жапон академиясының сыйлықтарында "Ең үздік фильм" номинациясына ілікпеді. Дегенмен, ол "Ең үздік көркемдік безендіру" және "Ең үздік музыка" сыйлықтарын жеңіп алды, сондай-ақ "Ең үздік кинематография", "Ең үздік жарықтандыру", "Ең үздік дыбыс" және "Ең үздік қосалқы актер" (Сабуроның қамқоршысы Лорд Фуджимаки рөлін ойнаған Хитоси Уэки) номинацияларына ие болды. "Ран" Британдық кино және телеарна академиясының екі сыйлығын жеңіп алды: "Ең үздік шетел тіліндегі фильм" және "Ең үздік гример", сонымен қатар "Ең үздік кинематография", "Ең үздік костюм дизайны", "Ең үздік өндіріс дизайны" және "Ең үздік бейімделген сценарий" номинацияларына ие болды. Шығарылған кезде коммерциялық сәттіліктері шектеулі болғанымен, фильмнің жетістіктері айтарлықтай артты және қазір ол Куросаваның шедеврлерінің бірі саналады. "Ран" Ұлттық кино сыншылары кеңесінен "Үздік режиссер" және "Үздік шетелдік фильм" сыйлықтарын, Ұлттық кино сыншылары кеңесінен "Үздік фильм" және "Үздік кинематография" (Такао Саито, Шоджи Уэда және Асакадзу Накай) сыйлықтарын, Нью-Йорк кино сыншылары шеңберінен "Үздік шетелдік фильм" сыйлығын, "Үздік музыка" (Тору Такемицу) сыйлығын және Лос-Анджелес кино сыншылары қауымдастығынан "Үздік шетелдік фильм" сыйлығын, Бостон кино сыншыларынан "Үздік фильм" және "Үздік кинематография" сыйлықтарын, Норвегияның Аманда сыйлығынан "Үздік шетелдік көркем фильм" сыйлығын, "Үздік фильм" үшін Blue Ribbon сыйлығын, Бодил сыйлығынан "Үздік шетелдік фильм" сыйлығын, Дэвид ди Донателло сыйлығынан "Үздік шетелдік режиссер" сыйлығын, Жозеф Плато сыйлығын "Ең үздік көркемдік үлес" үшін, Лондон кино сыншыларынан "Жыл режиссері" және "Жылдың шетел тіліндегі фильмі" сыйлықтарын, "Ең үздік қосалқы актер" (Хисаси Игава) және "Ең үздік режиссер" сыйлықтарын жеңіп алды. 2002 жылы Британдық кино институтының "Sight & Sound" журналындағы "Ең ұлы фильмдер" сауалнамасында "Ран" режиссерлер арасында 41-орынды иеленді. 2007 жылы фильм "The Guardian" газетінің оқырмандары жүргізген "Барлық уақыттағы 40 ең ұлы шетелдік фильм" сауалнамасында 28-орынға ие болды. 2018 жылы фильм 43 елден 209 киносыншының қатысуымен өткен BBC-нің "100 ең ұлы шетел тіліндегі фильм" тізіміне енді.