Кіріспе

Л. Э. Модеситт, кітаптарының фантастикалық сериясы. “Реклюс сагасы” – Л. Э. Модеситт-кіші жазған фантастикалық романдар сериясы. Серияның алғашқы романы “Реклюс сиқыры” 1991 жылы жарық көрді. Серия әлі де жарияланып келеді, соңғы романы 2023 жылдың қараша айында шықты. 2015 жылы Модеситт “Реклюс” сериясынан 20 романның шамамен үш миллион данасы сатылғанын мәлімдеді. Серияның 22 кітабы екі технологиялық тұрғыдан дамыған мәдениеттің ұрпақтары арасындағы өзгеретін, көбінесе қарама-қарсы қатынастарды сипаттайды. Олардың өкілдері сирек қоныстанған әлемде қалып, жергілікті тұрғындардың қарапайым технологиясы деңгейіне дейін төмендеп кеткен. Серия гендерлік стереотиптер, сексизм, жасызм, расизм, этика, экономика, экология және саясат тақырыптарын зерттейді. Бұл серия ішкі хронологиялық тәртіппен жарияланбаған. Сериядағы алғашқы жарияланған кітап жалпы оқиғаның соңына жақын орын алады, ал келесі кітаптар тарих элементтерін кеңейту үшін өткенге қарай жылжиды. Автор кітаптарды жариялану ретімен оқуға кеңес береді. Соңғы роман, “Ормандан” есебінде, сага 10 түрлі уақыт кезеңін және 12 негізгі сюжеттік желіні қамтиды. Оқиғалар ғасырлар бойында нақты өмірдегі оқиғалардың миф пен аңызға айналуын көрсетеді, себебі бір кітаптағы кейіпкерлер басқа, хронологиялық жағынан кейінгі кітаптарда батырлар немесе мифтік тұлғалар ретінде танылады. Сонымен қатар, кейбір кейіпкерлер бірнеше кітапта пайда болады, бір романның басты кейіпкерлері басқаларында көмекші кейіпкерлер ретінде көрінеді. “Реклюс” әлеміндегі барлық материяның “рет” және “хаос” деп аталатын ерекше қасиеттері бар. Сиқыр – адамның ой арқылы осы қасиеттерді басқару қабілеті ретінде көрінеді. Іске асырылатын мүмкіндіктер пайдаланушының (генетикалық шектеулі) әлеуетіне, осы қабілеттерді дамытуға және табиғаттағы екі күштің өзара әрекеттесуі мен тепе-теңдігін анықтайтын заңдарға байланысты. Әдетте, ретті басқаратындарды (қара) сиқыршылар дейді. Хаосты басқаратындарды (ақ) колдовствошылар дейді. Сирек кездесетін адамдар (сұрлар) екеуін де басқара алады. Сиқырды қолданудың жеке бағасы бар, ол бірден де, ұзақ мерзімде де сезіледі.

Орнату

Романның бәрі екі мың жылдан астам уақыт аралығында бір қиял әлемінде өтеді. Бұл ғаламда барлық материя екі күшпен байланысты: тәртіп пен хаос. Табиғи жағдайда бұл күштер теңгерімде болады. Бұл екі күшті материядағы табиғи энтропияның (хаос) қиялға толы бейнесі ретінде қарастыруға болады, олар материяны құрылымдалған нысандарға байланыстыратын әртүрлі молекулалық күштермен (тәртіппен) теңдестіріледі. Әлемнің барлық тұрғындары осы күштерді түсінеді. Ақ түс хаосты, ал қара түс тәртіпті білдіреді. Алғаш жарық көрген роман осыны былай түсіндіреді: ақ түс – бұл барлық толқын ұзындығының хаотикалық үйлесімі, ал қара түс – жарықтың болмауы. Адам үшін екеуінің де шектен шығуы зиянды: толық хаос – жойылу, толық тәртіп – өлім. Әлемде сирек кездесетін адамдар осы күштерді басқару қабілетіне ие. Ақ сиқыршылар айналадағы кеңістіктен хаосты тартып, оны от шоқтарына айналдыра алады. Қара сиқыршылар материяға тәртіпті шоғырландырып, оны табиғи емес күшті ете алады. Қара магияның шектеулі «кіші класы» – емшілер, олар ақ хаос үстемдік ететін қоғамдарда да қадірленеді. Екі күшті де өлтіруге немесе қорғануға болады. Екі түрдегі де шеберлер осы екі күштің болуын белгілі бір дәрежеде сезе алады. Алдамашылық жасайтындар, инфекциялар мен улар түрлі хаостарды бөліп шығарады, оларды тәжірибелі шебер анықтай алады. Ашық түрде сұр сиқыршылар өте сирек кездеседі. Олар тәртіп пен хаосты біріктіреді. Олар – сериалдағы ең күшті кейіпкерлердің бірі. Олар өмірін ұзарта алады және керемет сиқырлы істер жасайды. Кейбір қара сиқыршылар қаласа, сұрға айналуы мүмкін екені айтылады, ал көптеген ақ сиқыршылар жасырын түрде сұр екені айтылады, тіпті олар мұны білмейді. «Сұрлар» друидтік өмір салтын таңдай алады. Друидтер оқшау өмір сүреді және олар туралы аз мәлім, көбісі Наклостың Ұлы Орманында. Олар сиқырды басқаша қолданады. Әр романның сюжетінің бір бөлігі – хаос пен тәртіпті басқарудың жаңа жолдарын ашатын кейіпкерлердің ізденісі. Адамдардың сиқырлы күші мен оны қолдану шеберлігі әртүрлі. Олар тәжірибе арқылы өзін жетілдіреді, жеке тәжірибе арқылы жаңа әдістерді дамытады және жазбадағы (сирек және құпия) білімді зерттейді. Хаосты басқарудың да бағасы бар: уақыт өте келе ол сиқыршыға сіңіп, оның айналасындағы барлық нәрсенің нашарлауын жеделдетеді (мысалы: сиқыршы ішпей тұрып шараптың сіркеге айналуы). Денесі арқылы хаосты өткізетін сиқыршылардың (көпшілігінің) өмір сүру ұзақтығы қысқа, олардың қозғайтын хаостың мөлшеріне кері пропорционалды. Кейбіреулер бұл әсерді азайтудың жолдарын тапты. Сонымен қатар, көп хаосқа ұшыраған кез келген тірі жанда (мысалы, Фэрхейвен тұрғындары) реттелген затқа тигенде, өте суық затқа тигендей күйіну сезімі пайда болады. Әсердің күші жинақталған хаосқа пропорционалды. Ақ сиқыршылар үшін бұл көбінесе өлімге әкеледі. Тәртіпті басқарудың да құны бар. Оны абайсызда қолдану өмірді сақтау үшін қажетті тәртіпті сарқып қалдыруы мүмкін (мысалы: ағаш таяқты ойсыз сүйреу). Сериалдағы ерекше сиқыршылар тәртіпті пайдаланып, хаосты тікелей басқаруға қабілетсіздігінен айналып өтіп, хаосты бұрудың жолдарын табады. Бұл ұрыста тиімді, бірақ бұл әрекеттер оны қолданатын адамға кері соққы береді, өйткені өлімнің өзі хаосты босатады. Босатылған хаос сиқыршыға зиян келтіреді. Ол бағдарды жоғалтуға, тіпті сезімдердің жоғалуына әкелуі мүмкін, бұл зақымдану мөлшеріне пропорционалды уақытқа созылады. Сиқырдың бастапқы иелері басқа ғаламнан келген Реклус әлемінде қалды, онда олар ұзақ соғыс жүргізген ғарышкерлер болды, ал романдардың көпшілігі осы келуден кейін ұзақ уақыт өткен соң өтеді, алайда «Анжабилердің құлдырауы» бұл басқа ғаламға қысқаша көз жүгіртеді. Оқырман мұны әртүрлі цитаталар мен аңыздар арқылы біледі. Бұрынғы жергілікті халық ортағасырлық технологияға ұқсас бір нәрсе жасады. Жаңа келгендер өздерінің технологиясын жұмыс істете алмады, бірақ олар өздерінің кемелерімен байланысқан, жаңа әлемдегі жасырын күштерді басқаруға мүмкіндік беретін бірдей дағдыны тапты. Ақ хаоспен күшті империяларды басқаратын адамдардың ата-бабалары бірінші болып келді, олар рационалистер («Шұбарлар» немесе «Жындар») болды. Олар Киадор империясын құрып, Ұлы Орманның басым бөлігін жойды, олар оны «Қараулы Орман» деп атады, қалғанын үлкен қабырғамен қоршады және Кандар құрлығының шығысын басып алды. Бұл империя патриархалды болып, тарихының әртүрлі кезеңдерінде әйелдерге қатысты түрлі деңгейде қаталдық танытты, бірақ «жергілікті» әйелдерге қарсы зорлық-зомбылыққа қарағанда, әлдеқандай мейірімді және әкелік қарым-қатынас болды. Қара тәртіптің күшін меңгеруге бейім адамдардың ата-бабалары 600 жылдан кейін келді және Кандарда екі авторитарлық, милитаристтік, аналық билікке бағынған, еркектерге шамалы наразылық білдіретін мемлекет құрды және көбінесе жергілікті қарсыластармен күресті, рационалистермен емес. Сериал осы мемлекеттерден келген екі күшті тұлғаның құрған қара тәртіпке негіделген арал мемлекетінің құрметіне аталған, аналық биліктен және еркектерге шамалы наразылықтан бас тартып, көбірек заманауи (бірақ толық емес) көзқарасқа ие болды. Алайда, ол өзінің өте табысты тәртіпке негіделген біртектілігіне қауіп төндіретін кез келген нәрсеге қатысты жоқ болады, олардың қоғамға сәйкес келмейтін немесе қоғамға енгіңкісі келмейтін хаос шеберлері және басқаларды қуады. Әр мәдениеттің технологиясы, қару-жарағы және идеологиясы Реклус әлеміндегі олардың ұрпақтарының сиқырлық қабілеттеріне, шаштың түсіне және әлемге деген көзқарасына көрінеді. Ұрпақтар әдетте сиқырлық қабілеттерді мұраға ала алады, ал екі топтың ұрпақтарында да қара тәртіп пен ақ хаосқа қабілеттілік пайда болды, бірақ екіншісі басым болды, егер оған қарсы тұрылмаса немесе жек көрілмесе. Анжабилердің келуі «Анжабилердің құлдырауында» сипатталған: Анжабилер флотының шабуылдаған рационалистердің блокадасына қарсы Winterlance ғарыш кемесі. Анжабилер жеңіліп жатыр. Шабуыл кезінде ерекше оқиға орын алады: қарама-қарсы типтегі энергиялық қарулар Winterlance-ке бағытталады және шоғырланады. Нәтижесі таң қалдырады: кеме жойылмайды, оның орнына басқа жерде пайда болады. Әртүрлі дәлелдер бойынша, экипаж олар басқа физикалық заңдармен басқарылатын басқа ғаламда екенін түсінеді. Кеме енді жұмыс істемейді, бірақ ол тұруға жарамды планетаға жақын, ал экипаж сонда құлайды. Жақын арада адамдар ерекше қабілеттер мен физикалық өзгерістерді (мысалы, шаштың түсі) ашады, олар ақырында тәртіп сиқырымен байланысты болады. Планетаның жергілікті халқымен байланысқа түскенде, рационалистер де осы планетада бар екенін біледі.

Хронологиясы

Бұл оқиғалар хронологиялық тұрғыдан алғанда 2255 жылды қамтиды. Оқиға тіпті ең алғашқы романнан бұрын, басқа ғаламнан келген "жарық демондарының" келуінен басталады. Өздерінің хаос күштерін және озық технологиясын қолдана отырып, олар Кандар құрлығында Киадор империясын құрды. Сериал Реклус есімімен аталғанымен, бұл арал оқиғаның алғашқы мыңжылдығында адам қоныстанбаған. 2023 жылғы алғашқы екі кітап – хронологиялық тәртіпте Киадордың Магиі және Киадордың Сцион – Киадор әскерінің операцияларын және Кандардың жергілікті халқына қарсы шайқастарын сипаттайды. Бұл романдардың басты мақсаты – ғалам тарихының бұрын белгісіз бөлігін толықтыру. Оқиға Киадор тарихының маңызды бір элементін анықтайды: Рационалистердің озық технологиясының толық құлдырауы. Әлемдегі құрлықтардың бірінің көбінесе адам тұрмайтын бөлігіне қонған кезде Рационалистер (кейін Демондар деп аталды) хаоспен жұмыс істейтін бірқатар озық механикалық құрылғыларды жасауға қол жеткізді. Олар сондай-ақ осы құрылғыларға хаосты бағыттау үшін жинақтау мұнараларын орнатты. Бірінші романның уақытына қарай бұл мұнаралар құлап барады, империя озық технологиясын сақтап қалу қабілетін жоғалтады. Киадордың Магиі кітабының басы бір кезде Реклус тарихында "1-жыл" деп есептелген, себебі кітапта жылдар көрсетілмеген, бірақ кейін автор оны 410-жыл деп белгіледі, ал календардың басталуы ретінде Киадтың құрылуы қарастырылды. 400 жыл өткен соң "Періштелердің құлдырауы" кітабы періштелердің келуін және әйелдер басымдығын көрсететін Батыс желі қаласының құрылуын егжей-тегжейлі баяндайды. Демондардан айырмашылығы, періштелер тәртіпті басқарады. Келесі романдағы аңыз кейіпкерлері болатын Найлан мен Риба есімді екі ерекше періштеге назар аударайық. Рибада пайғамбарлық қабілеті бар. Оның кең ауқымды жазбалары болашақ ұрпақтар "Риба кітабы" деп атаған, ал Найлан тәртіп сиқырының негіздерін дамытады. Найлан сонымен қатар Вэрил атты баланың әкесі. "Хаос тепе-теңдігі" романында Найлан Батыс желінен шығып, Киадормен тікелей қақтығысады. Осы уақытқа қарай империяның бұрынғыда басты орын алған оттық арбалар мен оттық найзалары жоғалып кетеді, ал империя толығымен хаос сиқыршыларына тәуелді болады. Осы қақтығыстың соңғы нәтижесі – Друидтардың құрылуы, олар жергілікті тұрғындар "Қарғыс орман" деп атаған сиқырлы белсенді орманда қоныстанды, бірақ кейінгі ұрпақтарда "Наклостың Ұлы орман" деп аталды. "Хаос тепе-теңдігі" оқиғасынан он жыл өткен соң, "Қорал командирі" Батыс желінің күзетшілерінің басшысы Сариннің оқиғасын баяндайды. Ол Галлос, Лорнт және Сутия елдеріндегі саяси және әскери проблемалар күшейген кезде Батыс желін қорғауға тырысады. Бұл романда кейіпкерлер Лорнның Киадордағы билігінен бері 10 ұрпақ өткенін айтады. Киадордың құлдырауынан кейін ондаған жылдар өткен соң, "Киадордың мұрагерлері" оның аман қалғандары Cigoerne-де қайтадан орнығып, жаушыл көршілері аңсаған құнарлы ел екенін біледі. Кіедрон герцогінің екінші ұлы, жас Лериал, әкесінің патшалығының мұрагері ағасы Лефидің көлеңкесінде өмір сүреді. Лериалдың болашағы алдын ала белгіленген сияқты: ол бір күні ағасының әскерін Сигорн қорғанысында басқарады, ағасының қалауы бойынша қызмет етеді. Бірақ Лериалды майор Алтирннің қамқорлығына алу үшін шетелге жібергенде, ол болашақ міндеттерін орындау үшін қажетті дағдылар мен даналықты үйреніп, өзінің шынайы әлеуетін ашатын әлдеқайда үлкен әлемге саяхатқа шығады. Лериалдың әлі күнге дейін күдікті саналатын таланттары бар: ол – тәртіп пен хаосты, әлемді қалыптастыратын және оның ішінде бар сиқырды анықтайтын бәсекелесетін табиғи күштерді қоса пайдалана алатын сирек жандардың бірі. Соғыс Шығорнның шетін жаулап алған кезде, Лериалдың тәртіп пен хаосқа деген шеберлігі өзінің де, өзінің де шектерімен сыналады. Періштелер Кандардағы саяси ахуалды өзгерткеннен кейін бірнеше ұрпақ өткен соң, Галлос префекті "Көпел сиқыршы" кітабының басында Батыс желмен тағы бір соғыс бастау үшін сылтау іздейді. Префект екі державаның шекаралық жазықтарындағы "шабуылдарды" тексеру үшін үш ақ сиқыршыны ертіп жібереді. Бұл Белтур, оның атақты ақ маг ағасы және оның ұстазы. Олардың табыстары префект пен оның жоғары сиқыршыларын ренжіткеннен кейін, Белтурдың ағасы өзін құрбан етеді, сондықтан жас жігіт қашып кетеді. Жас емші Джессиланың көмегімен Белтур Атхал есімді қара сиқыршымен бірге Элпартаға саяхаттайды. Белтур, әрқашан әлсіз ақ маг ретінде есептелген, қара, немесе мүмкін сұр маг екені анықталады. Элпартада ол тәртіп сиқырындағы дағдыларын арттырады, қала патрулінде қызмет етеді және мыс қорытушыға купридиумды жасауға көмектеседі, сондай-ақ Галлостың қырқылысынан құтылуға тырысады. Бірақ көп ұзамай ол өзінің өткенінен қашып құтыла алмайтынын түсінеді, өйткені префект пен оның ақ магтары Элпартаны күшті әскерімен бағындыруды шешеді. Элпартаның қорғанысына қатысқан Белтур қару-жарақ шебері ретінде өте табысты болады, оның жаңа үйі мен оның халқын, соның ішінде Джессила, оның анасы және көптеген жаңа достарын қорғауға деген ниетімен күш алады. Элпартаның жеңісі Атхалдың өлімімен көмкерілді, оны Белтур шайқаста сақтап қала алмады. "Тәртіптен шеттес" кітабында Белтур Галлоспен соғыстан кейін бірден күнделікті өміріне оралуға тырысады, бірақ саудагерлер кеңесі мен жергілікті қара магтар тобының арасындағы интригалар оған Элпартаны тұрақты мекеніне айналдыру мүмкіндігін бермейді. Ол қара магтың күшті хаос пайдаланушысы болатын жас қызын оқытуды бастайды. Өзін және мыс қорытушы серігін екі қатқа ұмтылған қара магтардан қорғағаннан кейін, Белтур Элпартадан кетуге мәжбүр болады, содан кейін ол шебердің өтініші бойынша және Джессиламен бірге Аксалтқа саяхаттайды. Аксалтта жаңа өмірге бейімделу одан да қиынға айналады, өйткені оның қатысуы осы жолы да күштілерге қауіпті болып көрінеді. Оның ақ маг шәкірті мен оның отбасы Элпартадан қуылғаннан кейін, олар Аксалтта Белтурдан пана сұрайды. Мыс қорытушының отбасының көмегіне қарамастан, Белтур, Джессила және олардың қонақтары тұруға рұқсат алу үшін күреседі. Белтур қандай да бір әділдік орнатуға тырысқанда, ол тағы бір қаладан қуылды. Монгрендегі таинсты саудагерден алған шақыруды еске түсіріп, Белтур мен Джессила жас ақ маг пен оның отбасымен бірге жақсы өмірді іздеу үшін кішкентай герцогтыққа саяхаттайды. Тоналған шабуылдардан аман қалғаннан және жергілікті билік құрылымдарын зерттегеннен кейін, Белтурдың ізбасарлары Монгренге келіп, олардың күтілмеген құрметке ие болғанын көреді. Герцогиня оларға тартымды ұсыныс жасайды – олар іс жүзінде тастап кетілген қаланың жаңа кеңесі болуы мүмкін, оны өздерінің қалауынша жасап, үйге айналдыруы мүмкін. Белтур келіседі және қаланы, Хавенді, хаос пен тәртіп сиқырындағы магтарға қош келген орын ретінде басқаруға уәде береді. Періштелердің келуінен 500 жыл өткен соң, "Күн бату мұнаралары" кітабында Киадор ұзақ бұрын жойылды. Бірақ Кандар құрлығының шығысына қарай, жартылай жолда, Фэйрхейвен орналасқан: ақ сиқыршылардың олигархиясы басқаратын қала-мемлекет. Олардың әділдіксіздіктері мен жазбаша тарихтары Фэйрхейвеннің Киадор ұрпақтарынан құралғанын көрсетеді. Батыс Кандардың аналық қоғамдарының бекінісі – Батыс желі, Рибаның жырларын сақтайды. Батыс желі Фэйрхейвен қаласының ақ сиқыршыларынан қорқады, олар Шығыс Кандардың еркектер басымдығын көрсетеді. Өте күшті тәртіп сиқыршысы, Вэрилдің ұлы және алғашқы "қара маг" Найланның немересі деп есептелетін Креслин, үйленуге мәжбүр болғаннан бұрын әйелдер басымдығын көрсететін Батыс желінен қашып шығады, бірақ оның күшінен қорқатын ақ сиқыршылар оны қуалайды. Ол ақырында Кандардан қашып, хаос сиқыршысына үйленеді және Реклус аймалына кемемен келеді. Мұнда Креслин тәртіп сиқырына толыққанды негізделген қоғамды құрады. Біз сондай-ақ кең таралған тәртіп немесе хаос сиқырының қауптерін біле бастаймыз, өйткені Креслиннің Реклусты тәртіпке келтіруге жасаған білімі жетілмегендіктен...