Кіріспе

Лира Белаква (Lyra Belacqua), кейіннен Лира Сильвертонг деп аталған, Филип Пуллманның «Қараңғы материалдар» трилогиясының басты кейіпкері. «Қараңғы материалдарда» Лира – біздің әлемімізге параллель әлемде өмір сүретін жас қыз. Оксфордтағы Джордан колледжінің жабық әлемінде өскен ол, бір жағынан Лорд Асриел, екінші жағынан Билік және оның өкілі Метатрон деп аталатын құдай тұлғасы арасындағы ғарыштық соғысқа тартылатынын көреді. Лира сондай-ақ «Шаң кітабы» трилогиясында да маңызды рөлде көрінеді.

Өмір жолы

Трилогияның басында он бір шамасында болған Лайра Белакква – Лорд Асриел мен Мариза Култердің қызы, ол шығармашылық Оксфордта, біздің әлемімізге ұқсас жерде өседі. Ол Джордан колледжінде тәрбиеленеді, онда ғалымдар, профессорлар мен қызметшілер оны асырап алған қыз ретінде қарастырады. Ол ата-анасы әуе кемесі апатында қаза тапты деп өскен, ал Лорд Асриел оның ағасы екенін ойлаған; кейіннен ол гиптілердің басшысы Джон Фаадан шындықты біледі. Лайра көп уақытын қала балаларымен араласып өткізеді, кейде жарасымды, көбінесе әзілдеп күресіп, жиі мектеп жұмысынан қашу үшін. Басқа балалардың арасында оның ең жақын досы – Джорданның ас үйінде жұмыс істейтін Роджер Парслоу, ол «Солтүстік жарық» романының басында жоғалып кетеді. Роджерді және басқа балаларды табуға тырысу – Лайраның «Солтүстік жарық» романының көп бөлігіндегі мақсаты. Лайраның шашы толқынды, сарғыш-қоңыр, көзі ашық көк, жасына қарағанда бойы аласа және сүйекті. Лайра тәртіпсіз, еркекше, сыртқы түріне және жеке гигиенасына мән бермеуі ересектерді қынжырлатады. Ол Джордан ғалымдарынан сирек және ретсіз білім алады, оқуға да, колледждің ресми студенті болуға да қызығушылық танытпайды. Дегенмен, ол өте зиялы және басқаларды алдауда ерекше қабілетті; ол бірден ойға келген күрделі, бірақ сенімді өтіріктерді айтуға шамасы жетеді. Бастапқыда ол осы қабілетін қамқоршыларының жазасынан құтылу үшін, басқа балаларды көңілдіру және алдау үшін пайдаланады, бірақ кейіннен оны өзінің және басқалардың өмірін сақтау үшін қолданады. Ол Шпицбергендегі «қаптал аюлардың» (даниялық тілде panserbjørne) патшасы Иофур Ракнисонды алдап, егер Иофур Иорекпен жекпе-жекте жеңсе, оның dæmon-ына айналуға болатынын айтады. Пансербьернді алдау – оның досы Иорк Бирнисонның адам үшін мүмкін емес деп сенген нәрсесі, ал оның табысы Иоркты бейресми түрде «Күміс тіл» деп атауға итермелейді, осы атпен ол «Құпия достастық» кітабында танымал болады. Кейіпкердің есімі Lyra Davidica-дан алынған, яғни «Дәуіттің арфасы» деген мағынаны білдіреді. Lyra Davidica – ән жинағының атауы, бірақ Пуллман оны өзінің сүйікті Пасха әнінің авторы деп жаңылысқан, өйткені ол әннің нөмірімен басылған. Кейін ол бұл адамның аты емес екенін түсінген, бірақ кейіпкердің танымалдығына байланысты ол қазір солай болып қалды. Лайраның тегі Белакква, Дантенің «Илаһи комедиясындағы» кейіпкердің аты, ол Құдайға бет бұру үшін соңғы мүмкіндікке дейін күтетіндерді бейнелейтін, тазару орнындағы жан. Тазару орнындағы көңіл-күйдің әлсіздік, ностальгия және құштарлық сезімімен толы екені айтылады. Белакква және тазару орнындағы басқа жандар екі әлемнің арасындағыда қалып, өздерін толыққанды түсінбейді. Бұл оқиғаның Лайрамен байланысы бар ма, жоқ па, белгісіз.

Панталаймон

Лираның демоны Панталаймон – оның ең жақын серігі, оны ол "Пан" деп атайды. Барлық балалардың демон-дары сияқты, ол қалаған жануар түріне айнала алады; ол әңгімеде алғаш рет қара қоңыр күбәләк түрінде пайда болады. Оның аты грек тілінде "барлық мейірімді" (Παντελεήμων Panteleēmon) деген мағынаны білдіреді. Ол серия бойында ажыдаһадан бастап бүркітке дейін көптеген түрлерге айналады, бірақ оның ең сүйікті түрлері – қар ақ ермін, күбәләк, жабайы мысық және тышқан. Трилогияның соңында, Лира ересек жасқа жеткенде, Панталаймон Уилл Пэрри оған тиген кезде соңғы түрін табады, кейін ол әдемі қарағайлы мартен ретінде сипатталады, қызыл алтын түсті, мойнында "көбіктей ақ түкпен" безендірілген. Панталаймон Лираның импульсивті, зейінді, кейде бейсақтық мінезіне қарсы сақтық пен еңбектің контрапункті ретінде бейнеленеді. Лира "Күміс күзгү" кітабында Өлілер еліне кіргенде Панталаймоннан айырылуға мәжбүр болады, бұл олардың екеуіне де қатты ауыр тиеді; Панталаймон кейін біраз уақыт Лирадан қашып жүреді. Дегенмен, осы айырылудан аман қалу оларға бір-бірінен үлкен қашықтыққа жылжуға мүмкіндік береді, бұл қабілет оның әлемінде көбінесе тек сиқыршылар мен баяндарға ғана тән.

Рөл

"Тынық материалдар" кітабының алғашқы романында "Солтүстік шоқтары" (АҚШ және басқа да елдерде "Алтын компас" деп белгілі) Серафина Пеккала "тағдырдың соңына" алып келетін қыз туралы болжамды айтады. Сайыпқыштардың болжамында, Лира сияқты, бұл қыз бірнеше талдан "дұрыс" бұтақты таңдай алады. Лираның тағдыры екінші Ева болу және Мэри Малоун бейнеленген жыланның азғыруына ұшырау екені анықталды. Уилл Парри және түңғиықтағы Шаң түзетіледі, ал ғаламшарлар үйлесімді жұмыс істей бастайды. Ғаламшарлардың тұрақтылығын қамтамасыз ету және адамдарды Spectres-тің пайда болуынан қорғау үшін Уилл мен Лира періштелердің көмегімен барлық әлемдер аралық терезелерді жауып, оларды мәңгі жабық ұстауы керек – және олардың дæмондары өздерінің туған әлемдерінен тыс ұзақ өмір сүре алмайтындықтан, олар мәңгіге ажырасуы керек. Оған қарамастан, олар әр жылғы жазғы күн тоғызында Оксфордтағы ботаникалық бақтағы бір скамейкаға бір сағатқа отыруға келіседі, бір-бірінің қасында екенін сезіну үшін. Ол өлімді жеңу тағдырын орындап, өлгендер әлемінен көшпелі рухтарды шығарады. Ұлыбританияда жарық көрген "The Amber Spyglass" кітабының соңғы басылымындағы "Lantern Slides" бөлімінде Лира 18 жасында Панталаймонмен бірге алетиометрді (сирек кездесетін шындықты айту құралы) зерттейді. Ол оқулардағы үлгіні тануға қуанышты, ал Пуллман бұл үлгіні табудың "келесі күні ботаникалық бақта Уиллге айтқан екінші нәрсе" екенін айтады, яғни келесі күні жазғы күн тоғызы болған, сол күні олар өздерінің бөлек әлемдеріндегі бір скамейкаға отыратын болады. "Бір уақытта Солтүстікте" атты қосымша кітапқа енген Лираның хаттары Лираның экономика тарихы бойынша философия магистрі диссертациясын жазып жатқанын көрсетеді, ол әлі де жиырма жасында оқып жатқанын көрсетеді. Диссертациясының тақырыбы: "Еуропалық Арктика аймағындағы сауда үлгілерінің дамуы, әсіресе тәуелсіз ауа шарымен тасымалдау (1950–1970)". Бірінші хатында Лира алетиометрді зерттеуді жалғастырып жатқанын айтады. Оқуын аяқтағаннан кейін, ол алетиометрді бұрынғыдай инабатпен емес, сенімділікпен және біліммен оқи алады.

Басқа медиада

1999 жылғы толық аудио өндірісте Лира рөлін актриса Джо Уайатт (Жоанна Уайатт ретінде) сомдады. 2003 жылғы BBC радиолық бейімделуінде Лираның дауысын бала актриса Лулу Попплвелл берді. Лондонның Ұлттық театры романның екі бөлімді, алты сағаттық сахналық нұсқасын қойды. Бұл қойылым 2003 және 2004 жылдары өтті; Лира рөлін бірінші рет Анна Максвелл Мартин, ал екінші рет Элейн Саймонс ойнады. "Алтын компас" фильмінде, кітаптың алғашқы бөлімінің киноға бейімделуінде, Лира рөлін Дакота Блю Ричардс бейнеледі. Британдық әнші-сазгер Кейт Буш фильм үшін "Лира" әнін жазып, орындады, онда Оксфордтағы Magdalen College School хор ұлдарының қатысуы болды. Дафна Кин BBC телеарнасының бейімделуінде Лира рөлін ойнайды.