Орсон Уэллс және Джон Хаусманның "Меркурий" театры

Кіріспе

Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы тәуелсіз репертуарлық театр компаниясы, Орсон Уэллс пен Джон Хаусман Нью-Йоркте құрған компания.

"Меркурий театры" 1937 жылы Орсон Уэллс және продюсер Джон Хаусман құрған тәуелсіз репертуарлық театр компаниясы болды. Компания театрлық қойылымдар, радио бағдарламалары және кинофильмдер шығарды. "Меркурий" сонымен қатар мектептерде пайдалану үшін Шекспирдің төрт туындысының жедел кітаптары мен фонографиялық жазбаларын жариялады. Бродвейдегі бірқатар сәтті қойылымдардан кейін, "Меркурий театры" ең танымал түрі – "The Mercury Theatre on the Air" радио бағдарламасы ретінде танылды. Радио сериясының ішінде барлық уақыттағы ең әйгілі және даулы радио хабарламаларының бірі – 1938 жылдың 30 қазанындағы "Әлемдер соғысы" болды. "Mercury Theatre on the Air" 1938–1940 жылдары және 1946 жылы қысқа мерзімге радио драмаларын өндірді. Уэллстен басқа, "Меркурий" труппасына Рей Коллинз, Джозеф Коттен, Джордж Кулурис, Мартин Гейбел, Норман Ллойд, Агнес Мурхед, Пол Стюарт және Эверетт Слоан кірді. Көптеген актерлер кейіннен Уэллстің RKO студиясындағы фильмдерінде, әсіресе "Гражданин Кейн" және "Ұлы Амберсондар" фильмдерінде ойнады.

Цезарь (1937-38)

Меркурий театры қазіргі Фашистік Италия мен Нацистік Германиямен салыстырылатын, сыншылар жоғары бағалаған «Жулиус Цезарь трагедиясы» пьесасының жаңаша қойылымымен басталды. Ол 1937 жылдың 11 қарашасында Бродвейде алғаш рет көрсетілді. 1938 жылдың 24 қаңтарында қойылым Меркурий театрынан үлкен Ұлттық театрға көшірілді. Актёрлік құрамға Джозеф Холланд (Юлий Цезарь), Джордж Кулурис (Марк Антоний), Джозеф Коттен (Публий), Мартин Габел (Кассий), Хирам Шерман (Каска), Джон А. Виллард (Требоний), Гровер Берджес (Лигарий), Джон Хойсрадт (Деций Брут), Стефан Шнабель (Метелл Цимбер), Эллиот Рид (Цинна), Уильям Моури (Флавий), Уильям Алланд (Марулл), Джордж Дюти (Артемидор), Норман Ллойд (Цинна, ақын), Артур Андерсон (Луций), Эвелин Аллен (Кальпурния, Цезарьдің әйелі), Мюриел Браслер (Порция, Бруттың әйелі) кірді.

1938 жылдың 20 қаңтарынан бастап, Цезарьдің басқа актерлік құрамымен жол көрсетілім нұсқасы АҚШ бойынша гастрольдік сапарда болды. Компания құрамында Том Пауэрс (Брут), ал Эдмонд О'Брайен (Марк Антоний) болды. Уэллс Дублинде болған кезде Gate Theatre компаниясының мүшесі болған Джеральдин Фицджеральдты Элли Данн рөліндегі американдық дебюті үшін Ирландиядан шақырды. Уэллс сексен жастағы капитан Шотовер рөлін ойнады. Басқа актерлер: Бренда Форбс (Мейірбике Гиннес), Филис Джойс (Леди Утерворд), Мади Кристианс (Хессион Хушабай), Эрскин Санфорд (Маццини Данн), Винсент Прайс (Гектор Хушабай), Джон Хойсрадт (Рандалл Утерворд) және Эустас Уайт (Бұрғышы).

Түптеп Джонсон (1938)

Төртінші Меркурий театрының қойылымы Уильям Гиллетттің 1894 жылғы "Too Much Johnson" комедиясын сахналау ретінде жоспарланған. Бұл өндіріс қазір Уэллстің алғашқы фильмдерінің бірі ретінде есте қалады. Үш түсірілім бөлімі болжанатын: 20 минуттық кіріспе, сондай-ақ екінші және үшінші актілерге көшу үшін 10 минуттық бөлімдер. Бұл қойылым 1938 жылы Бродвейде жазғы шоу ретінде көрсетілуі керек еді, бірақ техникалық мәселелер (Нью-Йорктегі Меркурий театры фильмдерді көрсетуге жеткілікті жабдықталмағандықтан) оны кейінге жылдыруға себеп болды. 1938 жылдың күзінде "Дантонның өлімімен" бірге репертуарда көрсету жоспарланған, бірақ бұл өндіріс бюджеттен асып кеткендіктен, Нью-Йоркте "Too Much Johnson" қойылымынан мүлдем бас тартылды. Қойылым 1938 жылдың 16 тамызынан бастап Коннектикут штатының Стони-Крик қаласындағы Стони-Крик жазғы театрында екі апталық сынақтан өтті, алайда бұл нұсқада түсірілген бөлімдер пайдаланылмады.

Дантонның өлімі (1938)

Француз төңкерісі туралы Георг Бюхнердің 1835 жылғы "Дантонның өлімі" пьесасының қойылымы Меркурийдің келесі сахналық қойылымы болды. Ол 1938 жылдың 2 қарашасында ашылды, бірақ шектеулі сәттілікке жетіп, 21 қойылымнан кейін 19 қарашада жабылды. Бұл пьесаның коммерциялық сәтсіздігі Меркурийді 1938–1939 жылғы маусымға жоспарланған пьесалардың санын күрт қысқартуға мәжбүр етті.

Бес патша (бірінші бөлім) (1939)

Меркурийдің 1939 жылы Голливудқа аттанғанға дейінгі соңғы толық көлемді қойылымы – «Бес патша» (Бірінші бөлім) болды. Бұл Уэллстің сэр Джон Фальстаф туралы толығымен жаңа пьесасы еді, ол бес Шекспир пьесасының диалогтарын ұштастырып, қайта құрастыру арқылы жазылған (атап айтқанда, «Генрих IV» (1-бөлім), «Генрих IV» (2-бөлім) және «Генрих V» пьесаларынан, сондай-ақ «Ричард II» мен «Виндзордың қуанышты әйелдері» пьесаларынан элементтер қолданылды), осылайша жаңа сюжет құрылды. Премьерасы 1939 жылдың 27 ақпанында Бостон қаласындағы «Колониалдық» театрында сағат 20:00-ден 01:00-ге дейін бес сағатқа созылды. Аталымынан көрініп тұрғандай, бұл қойылым екі бөлімдік туындының бірінші бөлімі болуы жоспарланған еді. Бірақ ол тағы үш қалада көрсетілсе де, төмен кіріс түсірілім салдарынан бұл жоспардан бас тартылып, «Бес патша» (Бірінші бөлім) Нью-Йоркте ешқашан қойылмады, ал «Бес патша» (Екінші бөлім) мүлдем өндірілмеді.

Меркурийдің ғажайып шоуы (1943)

Меркурий труппасы 1941 жылы (Веллс пен Хаусман ажырасқанда) немесе 1942 жылы (RKO бүкіл Меркурий құрамын жұмыстан шығарғанда) техникалық тұрғыдан таратылғанымен, Веллс 1943 жылы АҚШ әскерлерінің рухын көтеру үшін арналған осы түрлі жанрдағы шоуды өндірді және режиссерлік етті. Шоу Голливудтағы Кахуэнга бульварындағы 2000 орындық шатырда орналасқан, ол 1943 жылдың 3 тамызынан бастап бір ай бойы көрсетілді, содан кейін бүкіл ел бойынша гастрольдік сапарға шықты. Веллс өзінің Меркурий компаниясының – актерлер мен техникалық құрамның – радиосериалға қатысуын талап етті. Бұл бұрын-соңды болмаған және қымбат талап болды, әсіресе Веллс сияқты жас адам үшін. Көптеген бөлімдер классикалық және заманауи әдебиет туындыларын драмаландырды. Бұл, мүмкін, радио драмалық антологиялардың ең жоғары бағаланған сериясы болып саналады, бұл, ең алдымен, Орсон Уэллстің шығармашылығының арқасы. "Меркурий театры" эфирінде сағатқа жуық бағдарлама болды. Хаусман серияның алғашқы сценарийлерін жазды, ал қазан айының басында осы жұмысты Говард Э. Кохқа тапсырды. Бағдарламаға музыканы Бернард Херрман жазды және дирижерлік етті. Олардың алғашқы радио қойылымы Брэм Стокердің "Дракула" романы болды, онда Веллс граф Дракула мен доктор Сьюард рөлін ойнады. Басқа бейімделулерге "Қазына аралы", "Отыз тоғыз баспақыш", "Бейсенбі күні болған адам" және "Монте-Кристо графы" кірді. Бастапқыда тоғыз аптаға жоспарланған, желі оны күзге дейін ұзартты, шоуды дүйсенбі кешкі эфирден, ол Lux Radio театрының жазғы ауыстыруы болған, жексенбі кешкі эфирге, Эдгар Бергеннің танымал түрлі жанрдағы шоуына қарсы орынға көшірді. Сериалдың алғашқы драмалары сыншылар тарапынан мақталды, бірақ рейтингілер төмен болды. Бір ғана хабарлама бағдарламаның рейтингін өзгертті: 1938 жылдың 30 қазанындағы Х.Г. Уэллстің "Әлемдер соғысы" романының қойылымы. Мүмкін, мыңдаған тыңдаушылар марсиандар жерге шабуыл жасап жатыр деп ойлады, себебі хабарламаның көп бөлігі жаңалықтар сияқты берілді. Бұл үлкен жарияланымға әкелді және "Меркурий театры" эфиріндегілер радионың ең жоғары рейтингілі шоуларының біріне айналды. "Әлемдер соғысының" танымалдылығы шоуға Campbell's Soup компаниясының демеушілігін әкелді, оның бір кезеңге дейін сақталуын қамтамасыз етті және 1938 жылдың 9 желтоқсанынан бастап шоу "Кэмпбелл ойын үйі" деп қайта аталды.

Although the Mercury troupe technically dissolved either in 1941 (when Welles and Houseman parted) or 1942 (when the entire Mercury unit was sacked by RKO see below), Welles produced and directed this morale boosting variety show for US troops in 1943, featuring a number of Mercury actors including Joseph Cotten and Agnes Moorehead. The show was based in a 2,000 seater tent on Cahuenga Boulevard, Hollywood, where it ran for a month from August 3, 1943, before touring nationwide. Welles insisted his Mercury company — actors and crew — be involved in the radio series. This was an unprecedented and expensive request, especially for one so young as Welles. Most episodes dramatized works of classic and contemporary literature. It remains perhaps the most highly regarded radio drama anthology series ever broadcast, most likely due to the creativity of Orson Welles. The Mercury Theatre on the Air was an hour long program. Houseman wrote the early scripts for the series, turning the job over to Howard E. Koch at the beginning of October. Music for the program was composed and conducted by Bernard Herrmann. Their first radio production was Bram Stoker's Dracula, with Welles playing both Count Dracula and Doctor Seward. Other adaptations included Treasure Island, The Thirty Nine Steps, The Man Who Was Thursday and The Count of Monte Cristo. Originally scheduled for nine weeks, the network extended the run into the autumn, moving the show from its Monday night slot, where it was the summer substitute for the Lux Radio Theater, to a Sunday night slot opposite Edgar Bergen's popular variety show. The early dramas in the series were praised by critics, but ratings were low. A single broadcast changed the program's ratings: the October 30, 1938 adaptation of H. G. Wells' The War of the Worlds. Possibly thousands of listeners thought Martians were in fact invading the earth, due to the faux news quality of most of the broadcast. Significant publicity was generated, and The Mercury Theatre on the Air quickly became one of radio's top rated shows. The notoriety of "The 'War of the Worlds" had a welcome side effect of netting the show the sponsorship of Campbell's Soup, guaranteeing its survival for a period, and beginning on December 9, 1938, the show was retitled The Campbell Playhouse.

Кемпбелл ойын үйі (1938-1940)

Меркурий театры 1938-40 жылдары 60 минуттық эпизодтарды таратуды жалғастырды, енді оған Campbell’s Soup демеушілік етіп, жарнамалармен тоқтатылып тұрды. Компания екінші маусымда Голливудқа көшіп, Голливуд жұлдыздары қонақ рөлдерде пайда бола бастады. Бағдарлама "Campbell Playhouse Меркурий театрын ұсынады" деп таныстырылды. 56 эпизодтың толық тізімін The Campbell Playhouse сайтынан табуға болады. Campbell Playhouse 1940 жылдың наурыз айында Уэллстің соңғы өнер көрсетімінен кейін қысқа ғана уақытқа созылды, содан кейін Меркурий театрысыз қысқартылған үшінші маусым эфирге берілді, бірақ ол сәттілікке жете алмады.

Меркурий жазғы әуе театры (1946)

Меркурий труппасы 1946 жылдың жазында Уэллс "Меркурий жазғы театры" деп белгілі болған осы сериалды жасаған кезде тарап кеткен еді. Бірақ, ол Меркурий деген атпен, Уэллс өндірген, жазған, режиссерлік еткен және ұсынған (көбінесе ол өзі ойнаған немесе бірге ойнаған), және ол бұрынғы Меркурий қойылымдарының қысқартылған сценарийлерін жаңа қосымшалармен үйлестірді. Кейде труппаның бұрынғы қатысушылары 30 минуттық бағдарламаға арнайы шақырылып ойнайтын. Сериал сәл ғана сәттілікке жетті, бар болғаны 15 бөлімнен тұрды және келесі маусымға жаңартылмады.

Голливудқа көшу

"Әлемдер соғысы" эфирінен кейін Орсон Уэллстің танымалдылығы оған Голливудтың қызығушылығын әкелді, сондай-ақ RKO студиясының басшысы Джордж Дж. Шефердің ерекше шартымен келісімге келді. 1939 жылдың 21 шілдесінде Уэллс Шефермен үш толық метражды фильмді өндіруге, режиссерлік жасауға, сценарий жазуға және актерлік рольдерде ойнауға келісім жасады. (Фильмдердің саны кейін өзгертілді – төменде қараңыз.) Студия 500 000 доллардан аспайтын бюджет болған жағдайда, сюжетті және бюджетті мақұлдауы тиіс еді. Уэллске ешкімнің араласуынсыз оқиғаны дамытуға, өзінің актерлері мен топ мүшелерін таңдауға және сол кезде жаңа режиссер үшін естілмеген соңғы монтаж құқығына ие болуға рұқсат берілді. (Уэллс кейіннен Голливудта 1920 жылдардың басында Эрих фон Строгеймнен бері ешкімнің мұндай көркемдік еркіндікке ие болмағанын мәлімдеді.) Бұдан өзге, ол келісімшартының бір бөлігі ретінде RKO студиясында "Меркурий бөлімін" құрды; бұл бөлімге Меркурийдің театр және радио өндірісінен көптеген актерлер, сондай-ақ композитор Бернард Херрман сияқты көптеген техниктер Нью-Йорк қаласынан шақырылды. Олардың көпшілігінде фильмдерде тәжірибе болмады. Уэллс RKO келісімшартының алғашқы бес айын фильм жасаудың негіздерін үйренуге және бірнеше жобаны іске асыруға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. "Голливуд репортері" былай деді: "RKO студиясында Орсон Уэллспен жасалған келісім Орсонның онда фильм түсірмей кетпесіне тостаған тігіп жатыр." Алдымен Уэллс "Қараңғылық жүрегін" бейімдеуге тырысты, бірақ оны толығымен субъективті кадрлармен бейнелеу туралы алаңдаушылық болды, себебі Уэллс қанағаттанарлық бюджет таба алмады. Содан кейін Уэллс Сесил Дэй Льюистің "Жымиып күлімдеген қаскөй" романын бейімдеуді қарастырды, бірақ бұл қарапайым детективтік триллер оның кинодебюті үшін үлкен әсер етпейтінін түсінді. Жаңа өнер саласында өзін сынау үшін, ол өзіндік әңгіме жазу керек деген қорытындыға келді.

Азамат Кейн (1941)

Уэллс өзінің алғашқы фильмі үшін түпнұсқа сценарийді таңдағанда, ол «Америкалық» деп аталатын өзі жазған жобаға тоқтады. Алғашқы нұсқасында ол Уильям Рэндольф Херстке толыққанды емес, сонымен қатар Говард Хьюз сияқты басқа да байлық иелерінің кейбір ерекшеліктерін қамтыды. Алайда, «Америкалық» көлемді болып шықты, сондықтан Уэллс жақын арада тәжірибелі сценарийшінің көмегіне зәру екенін түсінді. 1940 жылы сценарийші Герман Дж. Манкиевич автокөлік апатынан жазылып, Хёрсттің бұрынғы қызметкері болып, бос уақытта еді. Ол бастапқыда Уэллстің «Кэмпбелл плейхаусы» радио бағдарламасында жұмыс істеу үшін шақырылған еді және Уэллстің фильміне сценарий жазуға дайын болды. Сценарийші 1935 жылдан бастап «Азамат Кейн» фильмінде жұмыс істегенге дейін тек екі сценарийге ғана авторлық құқық алған еді және 1930 жылдардың соңында алкоголизмге салынуынан кейін оның беделі төмендегендіктен, жұмысқа мұқтаж болды. 1970 және 1980 жылдары тарихшылар арасында Чарльз Фостер Кейннің образын Уильям Рэндольф Херсттің өмірінен алған кімнің идеясы болғаны туралы пікірталас болды. Манкиевич көптен бері танымал тұлға, мүмкін қылмыскер туралы сценарий жазуды қалаған, оның тарихын оны білетін адамдар айтатын еді. Уэллс Херст туралы жазу идеясының өзіне тиесілі екенін мәлімдеді, ал киносыншы Паулин Кейл (1971 жылы жарияланған «Кейнді қалыпқа келтіру» эссесінде) және Уэллстің бұрынғы серіктесі Джон Хаусман бұл идея Манкиевичке тиесілі екенін айтты. Кейл Уэллс түпнұсқа сценарийге ешқандай үлес қоспағанын және сценарийші ретінде танылуға лайық емес екенін мәлімдеді. Алайда, 1985 жылы кинотарихшы Роберт Каррингер Кейлдің «Азамат Кейн» сценарийінің бірінші және соңғы нұсқаларын салыстыру арқылы осы тұжырымына келгенін көрсетті, ал Каррингер Манкиевич пен Уэллстің аралық нұсқаларын зерттеп, әрқайсысы сценарийдің 40%-дан 60%-ын жазғанын және авторлық құқыққа ие болудың дұрыс екенін тұжырымдады. Ол сондай-ақ Хаусманның сценарийге үлес қосқаны туралы мәлімдемелерінің негізсіз екенін көрсетті. Манкиевич бұрын Джон Дилинджер туралы «Ағаш өседі» атты сахнаға қойылмаған пьеса жазған еді. Уэллске әртүрлі көзқарас идеясы ұнады, бірақ ол Дилинджер рөлін ойнауға қызығушылық танытпады. Манкиевич пен Уэллс басқа біреуді үлгі ретінде таңдау туралы әңгімелесті. Олар Херстті басты кейіпкер ретінде пайдалану идеясын ойлап тапты. Манкиевич алкоголизмге шалдыққанға дейін Херсттің кештеріне жиі қатысқан. Жазушы бұған ренжіді және Херст пен Марион Дэвиске қарсы ашуға толы болды. Херст Голливудта үлкен ықпалға ие болды және кек алуға қабілетті болғандықтан, Уэллс Манкиевичті қаладан тыс жерде сценариймен жұмыс істеуге мәжбүр етті. Жазушының ішімдікке құмарлығына байланысты Хаусман оған көмектесу үшін және оның назарын сақтау үшін онымен бірге барды. Уэллс Говард Хьюз бен Сэмюэл Инсуллдан (оны қарындасы үшін опера театрын салған) шабыт алды. Манкиевич пен Хаусман Уэллспен жақсы қарым-қатынаста болғанымен, оның кейбір мінез-құлқын, мысалы, ашуын Кейнге енгізді. Өндіріс кезінде «Азамат Кейн» фильмі «RKO 281» деп аталды. Фильм түсірілімі 1940 жылдың 29 маусымы мен 23 қазаны аралығында Paramount Pictures студиясының Голливудтағы 19-шы сахнасында өтті және жоспардан бұрын аяқталды. Уэллс RKO студиясының басшыларына түсірілім алаңына кіруге тыйым салды. Ол олардың жобаларды бақылауға деген құштарлығын түсінді және олардың «Әлемдер соғысы» радио хабарламасына сәйкес келетін қызықты фильмді күтіп отырғанын білді. Уэллс RKO келісімшарты оған студиямен келісімге келген кезде фильмнің өндірісіне толық бақылау жасауға мүмкіндік берді, бірақ ол ешқашан кино түсіру кезінде осы құқықты пайдалана алмады. 1942 жылдың мамыр айындағы RKO шығындар тізіміне сәйкес фильмнің құны 839 727 долларға жетті, ал бюджеті 723 800 доллар болған. Фильм жарық көрген кезде Уильям Рэндольф Херсттің қысымы көптеген кинотеатрлардың оны көрсетуден бас тартуына әкелді, сондықтан ол өте аз жерлерде көрсетілді, нәтижесінде RKO фильмнің бастапқы шығарылымында айтарлықтай шығынға ұшырады. Осының салдарынан Уэллспен RKO келісімшарты қайтадан келісілді және ол фильмнің соңғы нұсқасын бақылау құқығынан айырылды, бұл оның келесі фильміне, «Ұлы Амберсондарға» үлкен әсер ететін нәрсе болды.

As Welles decided on an original screenplay for his first film, he settled on a treatment he wrote, entitled American. In its first draft, it was only partially based on William Randolph Hearst, and also incorporated aspects of other tycoons such as Howard Hughes. However, American was heavily overlength, and Welles soon realised he would need an experienced co writer to help redraft it—preferably one with experience of working with tycoons. In 1940, screenwriter Herman J. Mankiewicz was a former Hearst journalist recuperating from a car accident, and was in between jobs. He had originally been hired by Welles to work on The Campbell Playhouse radio program and was available to work on the screenplay for Welles's film. The writer had only received two screenplay credits between 1935 and his work on Citizen Kane and needed the job, his reputation having plummeted after he descended into alcoholism in the late 1930s. In the 1970s and 1980s, there was a dispute amongst historians regarding whose idea it was to use William Randolph Hearst as the basis for Charles Foster Kane. For some time, Mankiewicz had wanted to write a screenplay about a public figure, perhaps a gangster, whose story would be told by the people that knew him. Welles claimed it was his idea to write about Hearst, while film critic Pauline Kael (in her widely publicised 1971 essay "Raising Kane") and Welles's former business partner John Houseman claim that it was Mankiewicz's idea. Kael further claimed that Welles had written nothing of the original script, and did not deserve a co writer credit. However, in 1985, film historian Robert Carringer showed that Kael had only reached her conclusion by comparing the first and last drafts of the Citizen Kane script, whereas Carringer examined every intermediate draft by Mankiewicz and Welles, and concluded that a co writer credit was justified, with each man writing between 40% and 60% of the script. He additionally concluded that Houseman's claims to have contributed to the script were largely unfounded. Mankiewicz had already written an unperformed play entitled, The Tree Will Grow about John Dillinger. Welles liked the idea of multiple viewpoints but was not interested in playing Dillinger. Mankiewicz and Welles talked about picking someone else to use a model. They hit on the idea of using Hearst as their central character. Mankiewicz had frequented Hearst's parties until his alcoholism got him barred. The writer resented this and became obsessed with Hearst and Marion Davies. Hearst had great influence and the power to retaliate within Hollywood so Welles had Mankiewicz work on the script outside of the city. Because of the writer's drinking problem, Houseman went along to provide assistance and make sure that he stayed focused. Welles also sought inspiration from Howard Hughes and Samuel Insull (who built an opera house for his girlfriend). Although Mankiewicz and Houseman got on well with Welles, they incorporated some of his traits into Kane, such as his temper. During production, Citizen Kane was referred to as "RKO 281". Filming took place between June 29, 1940, and October 23, 1940, in what is now Stage 19 on the Paramount Pictures lot in Hollywood, and came in under schedule. Welles prevented studio executives of RKO from visiting the set. He understood their desire to control projects and he knew they were expecting him to do an exciting film that would correspond to his "The War of the Worlds" radio broadcast. Welles's RKO contract had given him complete control over the production of the film when he signed on with the studio, something that he never again was allowed to exercise when making motion pictures. According to an RKO cost sheet from May 1942, the film cost $839,727 compared to an estimated budget of $723,800. When the film was released, pressure from William Randolph Hearst led to many cinemas refusing to screen it, and it was screened in so few places that RKO made a substantial loss on the film on its original release. As a consequence of this, Welles's RKO contract was renegotiated, and he lost the right to control a film's final cut—something which would have major consequences for his next film, The Magnificent Ambersons.

"Ұлы Амберсондар" (1942)

Уэллстің «Гражданин Кейн» фильмінен кейінгі жұмысы Бут Таркингтонның «Ұлы Амберсондар» романының бейімделуі болды, ол оның бала кезінде өте ұнатқан және бұрын радиоға бейімдеген туындысы еді. Ол 19 ғасырдағы Американың орталық батысындағы мақтан тұтатын отбасының құлдырауын көрсетеді, ал 20 ғасырда автомобиль оларды қолданыстан шығарып жіберді. Уэллс пен RKO арасындағы қарым-қатынас осы фильмнің түсірілімі кезінде шиеленісті болды. «Кейн» коммерциялық тұрғыдан сәтсіздікке ұшырағаннан кейін оның беделі төмендеді. Студия басшысы Джордж Шефер Уэллске «Кейн» бойынша толық еркіндік берген болса, «Амберсондарды» тығыз бақылады, өзінің орнына қауіп төніп тұрғанын сезінді (әрине, Шефер «Амберсондар» аяқталғаннан кейін көп ұзамай RKO басшысы қызметінен босатылды, себебі оның Уэллсті осындай кең келісімшартпен жалдағаны болды). RKO-ның өзі де қаржылық қиындыққа тап болып, тапшылыққа ұшырады. Уэллс өзі «Ұлы Амберсондардың» түпнұсқалық нұсқасын өзінің ең жақсы фильмдерінің бірі деп санады – «Бұл «Кейннен» әлдеқайда жақсы фильм болды». Бірақ RKO Калифорниядағы Помона қаласындағы сынақ көрсетілімінде фильм романтикалық комедиямен бірге көрсетілгенде жылы қарсы алмағандықтан қорқып кетті. Көрермендердің 55%-ы фильмді ұнатпады (бірақ сақталған көрермендердің пікірлерінде қалған азшылық «шедевр» және «кино өнері» сияқты сөздермен мақтағанын көрсетті). Уэллс Бразилияда «Барлығы шындық» фильмін түсіріп жатқандықтан, студия фильмнің екі сағаттық ұзақтығынан 40 минуттан астам уақытын қысқартуға шешім қабылдады. Фильмнің бірінші жартысы, 19 ғасырда Амберсондардың бақытты өмірін бейнелейтін бөлімі, көп өзгеріске ұшырамады. Алайда, Амберсондардың құлдырауын көрсететін фильмнің екінші жартысының көп бөлігі тым көңілсіз деп танылды. Басқа режиссерлердің жетекшілігімен актерлер қайта түсірілімге тартылып, фильмнің қалған бөлігімен үйлеспейтін көтеріңкі, оптимистік аяқталған жаңа көріністер түсірілді. Уэллстің 40 минуттық көріністері өртеліп, фильмді сақтау үшін одан әрі түзетулер ұсынған егжей-тегжейлі телеграммалық нұсқаулары оқылмай тасталды. «Ұлы Амберсондардың» осы қысқартылған нұсқасы 1942 жылдың шілдесінде Лос-Анджелестегі екі кинотеатрда көрсетілді, бірақ көрермендердің қызығушылығын тудырмады, және «Гражданин Кейн» сияқты, бұл фильм де RKO-ға жүздеген мың доллар зиян келтірді. Кейін 1942 жылы Джордж Шефер студия басшысы қызметінен босатылды. Оның орнына келген Чарльз Кернердің бастамасымен жасалған алғашқы өзгерістердің бірі Уэллсті RKO-дан жұмыстан шығару болды, ал оның бүкіл Меркурий тобы студиядан алынып, жабылды.

Welles's follow up to Citizen Kane was an adaptation of Booth Tarkington's novel The Magnificent Ambersons, a childhood favorite of his which he had already adapted for the radio. It portrayed the decline and fall of a proud Midwestern American family of the 19th century, as the motor car in the 20th century makes them obsolete. Welles's relations with RKO grew strained during the making of this film. His stock had fallen considerably after Kane had commercially flopped. Whereas studio head George Schaefer had given Welles carte blanche over Kane, he closely supervised Ambersons, sensing that his own position was in danger (which indeed it was Schaefer was fired as head of RKO shortly after Ambersons was completed, and a commonly attributed reason was for his having hired Welles with such a generous contract). RKO itself was in serious financial trouble, running a deficit. Welles himself considered his original cut of The Magnificent Ambersons to have been one of his finest films "it was a much better picture than Kane". However, RKO panicked over a lukewarm preview screening in Pomona, California, when the film ran second in a double bill with a romantic comedy. Around 55% of the audience strongly disliked the film (although the surviving audience feedback cards show that the remaining minority gave fulsome praise, using words such as "masterpiece" and "cinematic art"). Welles was in Brazil filming It's All True (see below), so the studio decided to trim over 40 minutes of the film's two hour running time. The first half of the film, portraying the happy times of the Ambersons in the 19th century, was largely unaffected. However, the vast majority of the second half of the film, portraying the Ambersons' fall from grace, was largely discarded as too depressing. Actors were drafted in for reshoots by other directors, who shot new scenes, including an upbeat, optimistic ending out of key with the rest of the film. The discarded 40 minutes of scenes by Welles were burned, and detailed, telegraphed instructions from him suggesting further compromises to save the film were thrown away, unread. This truncated version of The Magnificent Ambersons had a limited released in two Los Angeles cinemas in July 1942, where it did indifferently, and like Citizen Kane, the film lost RKO hundreds of thousands of dollars. Later in 1942, George Schaefer was dismissed as studio head. One of the first changes initiated by his successor, Charles Koerner, was to fire Welles from RKO, and his entire Mercury unit was removed from the studio and closed down.

"Қорқыққа саяхат" (1943) және "Барлығы шындық" (1942-1993)

Уэллстің RKO келісімшарты "Қазақстандық Кейн" коммерциялық сәтсіздіктен кейін қайта қарастырылды. Студияға үш ірі "A суретін" жеткізудің орнына Уэллс екі фильмді тапсырады және "Қазақстандық Кейн" жоғары құнының орнын төмен бюджетті екі фильм арқылы толтыратын болды. Солардың бірі – Эрик Амблер романы негізінде түсірілген "Қорқынышқа саяхат" (англ.). Уэллс фильмнің сценарийін жазып, продюсерлік етті, бірақ басты режиссер болмауды жөн көрді, себебі фильмнің кестесі тығыз болды және ол "Магнифик Амберсонс" фильмдерімен бірдей түсірілді. Жоба RKO-ға ұнады, әсіресе ол аз тәуекелді, төмен бюджетті фильм болып көрінді. Екінші жобаны алғаш рет Дэвид Рокфеллер ұсынды, ал Уэллс соғысқа денсаулығы бойынша жарамсыз деп танылғандықтан, ол Америка елдерінің сезімдерін көтеру үшін фильм түсіріп, соғыс күш-жігеріне көмектесе алады деп ұсынылды, себебі АҚШ Мемлекеттік департаменті Латын Америкасының кейбір елдеріндегі фашистік көзқарастар туралы алаңдады. Фильмнің идеясы фашизмге қарсы біріккен әртүрлі американдықтар туралы әңгімелер жинағы ретінде қарастырылды және пан-американдық ән мен би нөмірін жазуға мүмкіндік болатын еді. 1942 жылдың ақпан айында Бразилиядағы карнавал маусымы жақындап қалды, сондықтан Уэллсті карнавалды түсіру үшін түсті камералармен тез жіберуге шешім қабылданды, ал ол фильмді қалай пайдалану керектігін кейін шеше алатын еді. Студия директоры Норман Фостер екі жобаға да белсенді қатысты. Ресми түрде ол "Қорқынышқа саяхат" фильмінің жалғыз режиссері болды. Алайда, студиялық құжаттар мен фотосуреттерде Уэллс сол фильмді режиссерлік етіп жатқаны (көбінесе "полковник Хаки" рөлінде костюммен) және амфетаминмен күш алып, "Амберсонс" фильмін күндіз, ал "Қорқынышқа саяхат" фильмін түнімен режиссерлік етіп жатқаны көрінеді. Ол Бразилияға кетер алдында "Қорқынышқа саяхат" сахналарын түннің шағын сағаттарында аяқтады, ал Фостер фильмнің қалған бөлігін Уэллстің нақты нұсқауларымен түсірді. RKO "Қорқынышқа саяхат" фильмін бастапқы түрінде тым ерекше деп тапты және оны 1943 жылы шығаруға дейін бір жыл сақтады, содан кейін жиырма минуттан астам материалды қысқарды. "Амберсонс" фильмінде болғандай, алынған кадрлар өртелді. Уэллс Бразилияда болған кезде, Фостерді Мексикаға "Барлығы шындық" (бір ұл мен оның есегі туралы "Менің досым Бонито" әңгімесіне негізделген) фильмнің бір бөлімін түсіруге жіберді, ал ол фильмнің қалған бөлігін әзірлеуге кірісті. Карнавал кадрларын самба тарихына арналған эпизодқа енгізумен қатар, ол "Төрт сал жаушысы" деп аталатын эпизодты түсірді, ол Бразилия президентінен әділет іздеу үшін Jangedeiros балықшылары жасаған теңіз саяқатын көрсетеді. RKO тез арада Уэллске және "Барлығы шындық" жобасына қарсы шықты. Кинотарихшы Кэтрин Бенаму RKO мұрағаттарындағы кең ауқымды зерттеулерге сүйене отырып, расизм – басты фактор болды және RKO Уэллстің ақ емес американдықтарды оның әңгімесінің батырлары етіп таңдағанынан алаңдады. Студия "Амберсонс" пен "Қорқынышқа саяхат" фильмдерін қайта кескен кезде оның нұсқауларын елемеумен қатар, олар оны студия қаражатын ысырапқа жұмсағаны үшін сынап, Бразилияда сәнді кештерге қатысып, түнде ішімдік ішумен уақытын өткізді деп айыптады (ол ішімдік ішкенімен, амфетаминмен күш алып, сағат 6-да түсірілімге бірінші болып келді). Түсірілім кезіндегі апат салдарынан бір актер суға батып қайтыс болды, RKO бұл оқиғаны Уэллстің жауапсыздығының мысалы ретінде келтірді. Соңында олар оған фильмді тастап кетуді бұйырды. Кетуге ниеті жоқ Уэллс өзі қаржыландырған аз ғана топпен Бразилияда қалды, бірақ фильм бітіп, RKO оған қосымша материал жіберуден бас тартқан кезде қайтуға мәжбүр болды. 1942 жылы Уэллс жұмыстан босатылғаннан кейін RKO-ның "Барлығы шындық" фильмін түсіруге жоспары болмады. Оның бір бөлігі Тынық мұхитына тасталды. Уэллс негативті сатып алуға тырысты, ол "Барлығы шындық" фильмін самба туралы коммерциялық сәтті фильмге айналдыра алатынына сенді және студияға "IOU" жазды, бірақ төлемдердің алғашқы бөлігін төлей алмағандықтан, кадрлар студияға қайтарылды. Бұл кадрлар ұзақ уақыт бойы жоғалып кеткені саналды (бірақ оның бір бөлігі 1985 жылы табылып, 1993 жылы ішінара қалпына келтірілді), ал Уэллс үш жылдан астам уақыт бойы режиссерлік жұмыс таба алмады, тіпті содан кейін де, тек төмен бюджетті, формулалық триллерлерде ғана жұмыс істеді. Осы уақытта Mercury Theatre толығымен таратылды.

Welles's RKO contract was renegotiated after the commercial failure of Citizen Kane. Instead of delivering three major "A pictures" for the studio, Welles would instead deliver two, and would compensate for the high costs of Citizen Kane by delivering two further films with lower budgets. One of these was the straightforward espionage thriller Journey into Fear, based on a novel by Eric Ambler. Welles wrote and produced the film, but opted not to be the main director, not least as the film was on a tight schedule, filming back to back with The Magnificent Ambersons. The project appealed to RKO, especially as it seemed to be a low risk, low budget film. The other project was first suggested by David Rockefeller, and since Welles was qualified as medically unfit for war service, it was suggested he could render service to the war effort by making a film to encourage Pan American sentiment, since the US State Department was worried about fascist sympathies in some Latin American countries. The film's concept was loosely defined as an anthology of stories about different Americans being united against fascism, and it was hoped that a Pan American song and dance number could be recorded. In February 1942, Brazil's carnival season was rapidly approaching, so it was decided to quickly send Welles over with technicolour cameras to film the carnival, and he could decide how to use the film later. Studio director Norman Foster was heavily involved in both projects. Officially, he was the sole director of Journey into Fear. However, studio documentation and photographs show Welles directing that film (often in costume for his supporting role as "Colonel Haki"), and fuelled by amphetamines, he was directing Ambersons in the day and Journey at night. He finished his Journey scenes in the small hours of the morning he left for Brazil, and Foster directed the rest of the film to Welles's specific instructions. RKO found Journey into Fear too eccentric in its original form, and kept the film for a year before releasing it in 1943, by which time they had cut over twenty minutes. As with Ambersons, the excised footage was burned. While Welles was in Brazil, he sent Foster to Mexico to direct one of the sequences of It's All True (based on the short story "My Friend Bonito", about a boy and his donkey), while he began to develop the rest of the film. As well as working his carnival footage into a sequence on the history of Samba, he filmed a sequence called "Four raftmen", about an epic sea voyage undertaken by Jangedeiros fishermen to seek justice from Brazil's president. RKO rapidly turned against Welles and the It's All True project. Film historian Catherine Benamou has argued, based on extensive work in the RKO archives, that racism was a major underlying factor, and that RKO was alarmed that Welles was choosing to make non white Americans the heroes of his story. As well as ignoring his instructions while the studio recut Ambersons and Journey, they began issuing press releases attacking him for profligacy with studio funds, and accusing him of wasting his time in Brazil by attending lavish parties and drinking into the small hours (which he did but fortified by amphetamines, he would also be the first to report for filming at 6am). When a filming accident resulted in one actor drowning, RKO cited this as an example of Welles's irresponsibility. Finally, they ordered him to abandon the film. Not wishing to leave, Welles remained in Brazil with a skeleton crew which he funded himself, but eventually had to return when he ran out of film and RKO refused to send him any more. After Welles was sacked in 1942, RKO had no plans for the It's All True footage. Some of it was dumped in the Pacific Ocean. Welles tried to buy back the negative, convinced he could fashion It's All True into a commercially successful film about samba, and he wrote the studio an "IOU" note for it, but when he could not afford the first installment on payments, the footage reverted to the studio. The footage was long presumed lost (though some of it was found again in 1985 and incorporated into a partial restoration in 1993), and Welles was unable to find a directing job for over three years, and even then, only for a formulaic low budget thriller. In the meantime, the Mercury Theatre had disbanded for good.

Кейінгі кино

Джон Хаусман мен Орсон Уэллстің "Азамат Кейн" фильмін түсіру барысында Меркурий театрының шығармашылық тобы тарап кетті, бірақ 1942 жылы студиядан кеткенге дейін RKO Меркурий бөлімшесі өз атын сақтап келді. Меркурий театрының аты сауда белгісі ретінде тіркелмегендіктен, Уэллс оны кейбір келесі жобаларында қолдануын жалғастырды. Мысалы, 1943 жылғы "The Mercury Wonder Show" эстрадалық қойылымы және 1946 жылғы "The Mercury Summer Theatre" радио-сериалы.