Кіріспе

1938 жылғы Орсон Уэллстің радио драмасы "Әлемдер соғысы" – "The Mercury Theatre on the Air" радио сериясының Хэллоуин эпизоды болды. Режиссер және баяндаушы Орсон Уэллс, Х.Г. Уэллстің "Әлемдер соғысы" (1898) романының бейімделуі ретінде, 1938 жылғы 30 қазанда сағат 20:00-де CBS радио желісінде тікелей эфирде көрсетілді. Эпизод тыңдаушылардың кейбір бөлігін марстықтардың шабуыл жасап жатқанына сендіріп, үрей тудырғанымен, үрейдің масштабы күмәнді, себебі бағдарламаның тыңдаушылары салыстырмалы түрде аз болды. Эпизод бастапқы романның басындағы монологпен басталады, содан кейін бағдарлама жаңалықтар хабарламаларымен үзіліс болатын кешкі радио бағдарламасының форматын алады. Алғашқы хабарламалар тікелей эфирдегі музыка бағдарламасын үзеді, Марстағы ерекше жарылыстар туралы салыстырмалы түрде тыныш хабарлар мен Нью-Джерси штатының Гроверс-Милл қаласындағы фермаға түскен белгісіз нысан туралы хабарлар жариялайды. Гроверс-Миллдегі оқиға орнында болған тілші ғарыш кемесінен шыққан жаратылыстарды сипаттағанда жағдай күрт шиеленіседі. Шет елдіктер полиция мен көрермендерге қарсы жылу сәулесін қолданады, ал радио тілшісі аудио байланысы күрт үзілгенше шабуылды үрейленумен сипаттайды. Бұдан кейін ғарышкерлердің басып кіруінің басталуы және оны тоқтатуға жасалған АҚШ әскерінің күш-жігерінің сәтсіздігі туралы жаңалықтар тез таралады. Эпизодтың бірінші бөлігі Манхэттендегі үйдің төбесінен тікелей эфирде хабарлап, марсиандық "соғыс машиналарын" шығарған улы түтіннен қашқан азаматтарды сипаттайды, тілші жөтелгеннен кейін үнсіз қалады. Осыдан кейін ғана бағдарламада Уэллстің кіріспе сөзінен кейін отыз минуттан соң алғашқы үзіліс жасалады. Шоудың екінші бөлігі аман қалған адамның (Уэллс ойнайды) басып кірудің салдарымен және Марстың Жерді басып алуымен айналысатын радио драма форматына ауысады. Соңғы сегмент шамамен он алты минутқа созылады және түпнұсқа романдағыдай, марсиандарды адамдар емес, микробтар жеңгенін көрсетеді. Эфир Уэллстің қысқаша "рөлінен шығып" айтқан сөзімен аяқталады, онда ол шоуды "жапқыш киіп, бұтадан секіріп шығып, "бу!" деп айтумен" салыстырады. Уэллстің "Әлемдер соғысы" бағдарламасы кейбір тыңдаушыларды марстың шабуыл жасап жатқанына сендіргені үшін танымал болды, себебі шоудың бірінші жартысында "жаңалықтар" стилі қолданылды. Реализмнің иллюзиясын коммерциялық үзілістердің болмауы күшейтті, драмадағы алғашқы үзіліс барлық алаңдатушы "хабарлар" берілгеннен кейін ғана жасалды. Халық арасындағы әңгімелерге сүйенсек, кейбір радио тыңдаушылары NBC арнасында Эдгар Бергенмен бірге "The Chase and Sanborn Hour" бағдарламасын тыңдап, музыкалық үзіліс кезінде "Әлемдер соғысы" бағдарламасына қосылып, шоудың ғылыми фантастика екенін көрсететін кіріспеден қашып кеткен болуы мүмкін. Қазіргі зерттеулер бұл сирек кездесетін жағдай екенін көрсетеді. Ойынылғаннан кейінгі күндері бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен наразылық білдірілді. Кейбір газеттер мен қоғам қайраткерлері бағдарламаның жаңалықтар хабарламалары форматын алдамшы деп сипаттады, бұл хабар таратушыларға қарсы наразылық туғызып, FCC-нің реттеуін талап етті. Уэллс келесі күні таңертең жедел түрде шақырылған баспасөз конференциясында кешірім сұрады, бірақ жазалау шаралары қолданылмады. Эфирге шығу және одан кейінгі жарнама 23 жасар Уэллстің назарын көпшілікке аударды және оған жаңашыл әңгімеші және "алдаушы" деген атақ берді.

Себептер

Кейінгі зерттеулер көрсеткендей, көптеген адамдар хабарламаның ойдан шығарылғандығы туралы бірнеше рет ескертуді қабылдамады, себебі «The Mercury Theatre on the Air» – салыстырмалы түрде шағын аудиториясы бар CBS мәдени бағдарламасы, NBC Red Network-тің танымал «Chase and Sanborn Hour» бағдарламасымен бір уақытта эфирде болды, оны жүргізуші Эдгар Берген еді. Сол кезде көптеген американдықтар «Chase and Sanborn» бағдарламасын тыңдағандардың біразы алғашқы комедиялық этюд аяқталғанда және Нельсон Эддидің музыкалық нөмірі басталғанда арнаны ауыстырды деп ойлады, содан кейін «Әлемдер соғысы» бағдарламасының анонстарынан кейін қосылды. Тарихшы А. Брэд Шварц «Әлемдер соғысын» тыңдаған адамдардан алынған жүздеген хаттарды және сол кездегі аудитория сауалнамаларын зерттегеннен кейін, Уэллстің хабарламасынан қорқыған адамдардың өте азы Бергеннің бағдарламасын тоқтатып қойғанын анықтады. «Барлық нақты дәлелдер «Chase and Sanborn Hour» бағдарламасы марсиандық истерияға аз ғана себеп болғанын көрсетеді», - деп жазды ол. «Шындығында, сол түні Чарли Маккартиден Орсон Уэллске жаппай көш болған жоқ». CBS News бас директоры Пол Уайт хабарламаның тудырған паникасы Мюнхен келісімінен бұрын туған қоғамдық күдік пен алаңдаудың салдары екеніне сенімді екенін жазды. «Радио тыңдаушылардың эмоцияларымен бірнеше күн бойы ойналды. Сондықтан олар Уэллстің туындысына сенді, тіпті бұл оқиғаның толығымен ойдан шығарылғандығы айтылса да». 2003 жылы Америка университетінің медиа тарихшысы У. Джозеф Кэмпбелл былай деп жазды: ««Әлемдер соғысы» туралы айтылған паника мен жаппай дүрбелең жалпыұлттық деңгейде болған жоқ». Ол жаппай дүрбелеңдер туралы білімі бар Роберт Е. Бартоломейдің: «Социологтар арасында паниканың ауқымы шамадан тыс үлкейтілген деген консенсус қалыптасуда» деген сөзін келтірді. 1988 жылы Нью-Йорктегі AT&T корпорациясының телефон операторлары хабарламада марсиандар Джордж Вашингтон көпірінен өтіп бара жатқандығы айтылғаннан кейін «жарты блокқа созылған» коммутатордағы «барлық шамдардың» жанғанын еске алды, ал Принстон мен Монтана штатының Миссула қалаларындағы операторлардан басқыншылардың қалай көрінетіні туралы сұрады. Олар қоңырау шалушыларды «жылап, айқайлап» жатқандарын, операторлардың жанында өлген адамдар бар ма деп сұрап, «дүние аяқталмас бұрын отбасыларымен байланыс орнатуды өтініп» жатқандарын сипаттады. «Адамдар оған сенді. Олар сол түні шынымен соған сенді», - деді бірі.

Газеттердегі жарияланым және жауаптар

Кеш болғандықтан, хабар таратылған Шығыс уақыт белдеуінде, жаңалықтар редакцияларында аз ғана репортерлер мен қызметкерлер болды. Сондықтан көптеген газеттердегі жаңалықтар Associated Press агенттігінің хабарлары түрінде жарияланды. Бұл хабарлар агенттіктің түрлі бюроларынан келген анекдоттардың жиынтығы болды, соның салдарынан үрейдің кеңінен тарағаны туралы әсер қалыптасты. Көптеген газеттер келесі күні Associated Press агенттігінің хабарларын бастырып шықты. 1938 жылдың 2 қарашасында Австралияның “The Age” газеті оқиғаны “жаппай истерия” деп сипаттап, “Америка Құрама Штаттарының тарихында мұндай үрей мен қорқыныш толқыны ешқашан континентті шарпыған емес” деп жазды. “The Age” газеті сілтеме жасайтын анонимді бақылаушылар “мұндай паника тек Америкада ғана болуы мүмкін” деген пікір білдірді. Баспасөз өкілдері радио индустриясын мұндай жағдайға жол бергені үшін сынады. Мүмкін, бұл реакция газет баспагерлерінің радионың ескіргендігінен сескенгендігінен туды. Өйткені олар Ұлы депрессия кезінде жарнамадан түскен азын-ау ақшаны радиоға жоғалтқан болатын. “Әлемдер соғысы” оларға жаңа медиаға қарапайымдықпен қарауға мүмкіндік берді: “Елдің барлығы толыққанды емес, дұрыс түсінілмеген жаңалықтар қаупіне тап болып отыр, ал бұл медиа жаңалықтарды жеткізуге лайықты екенін дәлелдемеген” деді газет индустриясының сауда журналы Editor & Publisher. Уильям Рэндольф Херсттің газеттері радио хабарларын таратушыларды өзін-өзі бақылауға шақырды, әйтпесе үкімет араласады. Айова сенаторы Клайд Л. Херринг эфирге шығар алдында барлық бағдарламаларды FCC-ге қарауды талап ететін заң жобасын ұсынды, бірақ ол ешқашан талқыланбады. Басқалары радио тыңдаушыларын оңай сенегіштігі үшін кінәлады. “Чикаго трибьюн” газеті “кәдімгі ақылға ие кез келген тыңдаушы хабарламаның ойдан шығарылған екенін түсінер еді. Радио тыңдаушыларының кейбіреулерінің ақыл-ойы жетілмеген болуы мүмкін, ал көптеген бағдарламалар олардың қабылдауына арналған” деп жазды. Басқа газеттерде алаңдаған тыңдаушылар марсиандар шабуыл жасап жатыр ма екенін білу үшін редакцияға қоңырау шалғанын жазды. Бартоломей бұл паниканың негізінен газет индустриясының тудырғанына дәлел деп санайды.

Авторлығы

1938 жылы Меркурий театрының екінші маусымы басталғанда Уэллс пен Хаусман Меркурий театрының эфирдегі бағдарламаларын өздері жаза алмады. Олар Кохты жұмысқа алды, ол Чикагодағы Федералдық театр жобасында пьесасы қойылғаннан кейін заңгерлік қызметін тастап, жазушы болу үшін Нью-Йоркке көшіп келді. Кох аптасына 50 доллар жалақымен жұмысқа орналасты, бірақ өзін көрсеткеннен кейін жалақысы 60 долларға дейін көтерілді. "Әлемдер соғысы" сценарийінің қысқартылған нұсқасы 1939 жылдың ақпанында шыққан "Радио Дайджест" журналының тұңғыш санында, "Орсон Уэллс және оның Меркурий театрының актерлері" деген мақаласында жарияланды. Толық сценарий Кантриль басқарған Принстон университетінің зерттеуінің нәтижесінде жарық көрген "Марстан келген шабуыл: Паника психологиясы" (1940) кітабында жарияланды. Уэллс Кохтың сценарийге көптеген адамдар үлес қосқанын ескере алмай, жалғыз автор ретінде көрсетілуіне қарсы болды, бірақ кітап жарық көрген кезде дауды тоқтатуға шешім қабылдады. Сот Уэллске қарсы шешім шығарды, Кантрильдің кітабында жарияланғаннан кейін ол сценарийге қатысты барлық құқықтарынан бас тартқан деп танылды. Кох CBS телеарнасына сценарийді өз бағдарламаларында пайдалануға рұқсат берді. "Қозғын хабар" атты кітап алғаш рет 1970 жылы жарық көрді. Ең көп сатылған альбом – "Manheim Fox Enterprises, Inc. келісімі бойынша шығарылған" Орсон Уэллстің "Әлемдер соғысы" хабарының дыбыс жазбасы. Жазбаның бастапқы дискілері белгісіз. Уэллс Питер Богдановичке бұл хабар таратылған кезде ауадан алынған сапасыз жазба екенін айтты – "пираттық жазба, одан адамдар көп ақша тапты, бірақ оны ойнатуға құқығы жоқ". Уэллс ешқандай өтемақы алмады.

Марапаттар

Уэллс пен Меркурий театры 1988 жылы Радионың Атақ-даңқ залына енгізілді. 2003 жылдың 27 қаңтарында «Әлемдер соғысы» Конгресс кітапханасының Ұлттық дыбыс жазбалар тізіліміне қосылған алғашқы 50 жазбаның бірі ретінде таңдалды. 2014 жылдың тамызында өткен 72-ші Дүниежүзілік ғылыми-фантастика конвенциясында хабарламаға «1938 жылғы үздік драмалық қойылым, қысқаша формат» номинациясы бойынша ретроспективті Хьюго жүлдесі табысталды.

Ерекше қайта эфирге шығарылғандар мен бейімделгендер

"Әлемдер соғысы" атты алғашқы Mercury Theatre on the Air эфирінен бері көптеген қайта эфирге шығарылды, жаңарулар жасалды, қайта қойылды, пароди́ялар мен жаңа драмалық қойылымдар пайда болды. Көптеген американдық радиостанциялар, әсіресе ескі радио бағдарламаларын үнемі эфирге шығаратындар, алғашқы бағдарламаны Хэллоуин дәстүрі ретінде қайта көрсетеді. Испан тіліндегі алғашқы нұсқасы 1944 жылдың 12 қарашасында Уильям Стил мен Рауль Зентено Чилидің Сантьяго қаласындағы Radio Cooperativa Vitalicia радиостанциясында жасалып, эфирге шығарылды. Драманың ойдан шығарылған екені екі рет хабарланғанымен, Newsweek журналы электрші Хосе Виллароелдің қатты қорқып, жүрек талмасынан қайтыс болғанын жазды. Екінші испан тіліндегі нұсқасы 1949 жылдың ақпанында Эквадордың Кито қаласындағы Radio Quito үшін Леонардо Паэз мен Эдуардо Алкарас жасады, бұл қалада үрей туғызды. Полиция мен өрт сөндірушілер қаладан шығып, шабуыл деп саналған ғарыш кемесіне қарсы күреске баруға асықты. Хабардың ойдан шығарылғаны белгілі болғаннан кейін, үрей көтеріліске айналды. Жүздеген адам Radio Quito радиостанциясына және оған тиесілі El Comercio газетіне шабуыл жасады. Радиостанция Эквадор аспанындағы белгісіз нысандар туралы жалған хабарларды жариялап, алдамшылыққа қатысқан болатын. Қақтығыс салдарынан кем дегенде жеті адам қаза тапты, оның ішінде Паэздің қарындасы мен жүйесі де бар. Radio Quito 1951 жылға дейін екі жыл бойы эфирден шығып тұрды. Оқиғадан кейін Паэз Венесуэлаға жер аударылып, 1991 жылы қайтыс болғанға дейін Меридада өмір сүрді. Радио драмасының жаңартылған нұсқасы 1968 және 1975 жылдар аралығында Нью-Йорктің Буффало қаласындағы WKBW радиосында бірнеше рет эфирге шықты. Бразилиялық португал тіліндегі нұсқасы 1971 жылдың қазан айында Rádio Difusora арқылы Мараньяно штатының солтүстік-шығысында эфирге шықты. Бұл нұсқа Уэллстің бейімделуіне адал болды, бірнеше американдық қалалардың аттарын Бразилия штаттарының астаналарына ауыстырды. Сонымен қатар, Лос-Анджелес және Чикаго сияқты шетелдік қалалар бірнеше цилиндрлер құлап, үш аяқты машиналар барлық қарсылықты жеңгеннен кейін улы түтінмен жабылғаны туралы хабарланды. Тарату кезінде радиостанция директоры (осылай-ақ орындаушы) көптеген станция қызметкерлеріне үйлеріне барып, отбасыларымен бірге болуға рұқсат берілгенін түсіндірді, бірақ оның сөзі жиі таңғажайып шулармен үзіледі, ол оны бүкіл әлем бойынша радиокедергілердің салдары деп түсіндірді (бәлкім, Марстың машиналарынан туған). Соңында, көшедегі тілші Рио-де-Жанейрода алып машиналар жүріп жатқанын хабарлады, қалаға да улы тұман шабуыл жасамас бұрын. 1938 жылғы оқиға сияқты, кейбір тыңдаушылар хабарды нақты жаңалықтар деп қабылдады, көп ұзамай Бразилия армиясы (оқиға Бразилияның әскери диктатурасы кезінде болды) радиостанцияны жауып, бірнеше күннен кейін ғана қайта ашты. Радио пьесасының 50 жылдығына орай, 1988 жылдың 30 қазанында WGBH қайта жаңғыртуды эфирге шығарды және оны 150 Ұлттық қоғамдық радиостанция қабылдады. Ол "Грэмми" сыйлығына үздік сөйлеу сөзі немесе музыкалық емес жазба номинациясына ие болды. 1994 жылы L.A. Theatre Works және Пасадена, Калифорния, KPCC қоғамдық радиостанциясы тікелей эфирде ойнаған пьесаны тікелей эфирде көрсетті. Бұл қойылымдағы актерлердің көпшілігі "Жұлдыздар жолының" бір немесе бірнеше түрінде ойнаған, оның ішінде Леонард Нимой, Джон де Ланси, Дуайт Шульц, Уил Уиттон, Гейтс МакФадден, Брент Спинер, Армин Шимерман, Джерри Хардин және Том Вирту. Оған де Ланси мен Нат Сегалофф бірлесіп жазған "When Welles Collide" атты түпнұсқалық жалғасы қоса берілді, актерлердің құрамы да сол болды. 2002 жылдың 30 қазанында XM спутниктік радиосы консервативті ток-шоу жүргізушісі Гленн Бекпен Кохтың бастапқы сценарийін пайдаланып, тікелей эфирде хабар тарату үшін ынтымақтастық жасады, ол Buzz XM арнасында, сондай-ақ Бектың 100 AM/FM филиалдарында таратылды. 2003 жылы тараптар Кохтың әйелімен авторлық құқықтарды бұзғаны үшін соттасты, бірақ құпия шарттармен келісті. 2013 жылдың 30 қазанында KPCC шоуды қайта эфирге шығарды, оны Джордж Такей 1938 жылғы радиошоудың өндірісі туралы деректі фильммен таныстырды. 2017 жылдың 12 қарашасында "Әлемдер соғысы" атты жаңа операның премьерасы Уолт Дисней концерт залында және Лос-Анджелесте ашық ауада өтті. Музыкасын Энни Госфилд жазды, оны Лос-Анджелес филармониясы тапсырды, режиссері Юваль Шарон, ал баяндаушы Сигорни Уивер болды. Радио драмасының кең таралған үрейі "Симпсон" мультсериалында "The Day the Earth Looked Stupid" атты эпизодтың "Treehouse of Horror XVII" бөлімінде пароди́яланды.