Кіріспе

Таза акустикалық драмалық қойылым

Радиодрама (немесе аудиодрама, аудио ойын, радио ойын, радио театр немесе аудио театр) – драмалық, таза акустикалық қойылым. Көрнекі компоненті жоқ радиодрама тыңдаушыға кейіпкерлер мен оқиғаны елестетуге көмектесетін диалог, музыка және дыбыс эффектілеріне сүйенуге тиіс: «Ол физикалық өлшемде естіледі, бірақ психологиялық өлшемде көрнекі күш ретінде де әсерлі». Радиодрамаға радио үшін арнайы жазылған пьесалар, докдрама, көркем әдебиеттің драмалық түрде бейімделуі, сондай-ақ бастапқыда театрға арналған пьесалар, оның ішінде музыкалық театр және опера кіреді. Радиодрама 1920 жылдары алғаш дамығаннан кейін он жыл ішінде кең танымалдылыққа ие болды. 1940 жылдары ол халықаралық деңгейдегі танымал ойын-сауық құралының біріне айналды. 1950 жылдары теледидардың пайда болуымен радиодрама көрермендерін жоғалта бастады. Дегенмен, ол әлемнің көптеген елдерінде танымал күйін сақтап келеді. Ескі радио бағдарламаларының (OTR) жазбалары бүгінде коллекционерлердің, кітапханалар мен мұражайлардың аудио архивтерінде, сондай-ақ Internet Archive сияқты бірнеше онлайн платформаларда сақтаулы. XXI ғасырда АҚШ-тағы эфирлік радиода радиодраманың орны шешілді, американдық радиодраманың көп бөлігі өткен онжылдықтардағы бағдарламаларды қайта таратумен ғана шектелді. Алайда, басқа елдерде радиодраманың дәстүрі әлі де гүлденуде. Мысалы, Ұлыбританияда BBC жыл сайын Radio 3, Radio 4 және Radio 4 Extra арналарында жүздеген жаңа радио пьесаларын шығарады және эфирге береді. АҚШ сияқты, Австралияның ABC телеарнасы да драмалық бағдарламаларды эфирден алып тастады, бірақ Жаңа Зеландияда RNZ әртүрлі драмалық бағдарламаларды үздіксіз эфирге беруде. Цифрлік жазбалар мен Интернет тарату технологияларының дамуының арқасында 2010 жылдардың басында радиодрама жаңа өркендеуді басынан кешірді. Подкастинг винтажды бағдарламаларды таратумен қатар, жаңа радиодрамаларды жасаудың қолжетімді құралын ұсынды. «Аудиодрама» немесе «аудиотеатр» терминдері кейде «радиодрама» терминімен синоним ретінде қолданылады; алайда, аудиодрама немесе аудиотеатр міндетті түрде радиодағы эфирлік трансляция үшін көзделуі мүмкін емес. Аудиодраманы CD, кассета, подкаст, веб-трансляция немесе басқа да цифрлық жүктемелерден, сондай-ақ радиодан табуға болады.

Тарих

Рим драматуры Сенека радио драмасының алға басушысы деп есептеледі, себебі "оның пьесалары актерлер сахналық қойылымдар ретінде емес, оқырмандар дыбыстық қойылымдар ретінде орындаған. Осы тұрғыдан алғанда, 20 ғасырдың технологиясы дыбыстық пьесаларды кеңінен таратуға мүмкіндік бергенге дейін Сенеканың ізін жалғайтын ешкім болған жоқ".

1930-1960 жылдар: кең тараған танымалдылық

Американың ең танымал радио драмасы Орсон Уэллстің "Әлемдер соғысы" (Г.Г. Уэллстің романының 1938 жылғы нұсқасы) болуы мүмкін, ол өте асыра айтылған, бірақ форманың күшін білдіретін жаппай үрейдің оқиғаларын қозғады. 1930 жылдардың аяғында радиодрама АҚШ-та (және әлемнің басқа бөліктерінде) кеңінен танымал болды. Онда көптеген түрлі жанрдағы бағдарламалар болды: құпия және триллер, мыс опералар мен комедиялар. Радио драмасында бастаған американдық драматургтар, сценаристтер мен романдар жазушылардың арасында Род Серлинг пен Ирвин Шоу бар. Алайда, 1930 жылдары Ұлыбританияда BBC бағдарламалары көбірек жоғары деңгейде болды, оларға Шекспирдің шығармалары, классикалық грек драмалары, сондай-ақ Чехов, Ибсен, Стриндберг және тағы басқалар кірді. Роман мен әңгімелер де жиі драмаға айналдырылды. Сонымен қатар, қазіргі жазушылардың пьесалары мен түпнұсқа пьесалар қойылды, мысалы, 1936 жылы Т.С. Элиоттың әйгілі өлең пьесасы "Кафедральдық собордағы кісі өлтіру". 1930 жылы BBC "Лондонның Вест-Эндісінен екі есе көп спектакльдер" шығарды және 1940 жылдардың ортасына қарай жылына 400-ден астам спектакль қойды. Радио драмасының продюсерлері сахналық пьесаларды радиоға бейімдеу әрқашан сәтті болмайтынын, және оның театрдан ерекше және басқаша орта ретінде әлеуетін мойындаған радио үшін арнайы жазылған пьесалар қажет екенін тез түсінді. Мысалы, Джордж Бернард Шоудың пьесалары оңай бейімделетін болып көрінді. Алайда, 1929 жылдың 14 тамызында BBC әдеби журналындағы The Listener журналында 12 ұлы пьесаның көрсетілуін талқылаған мақаласында өткендегі театр әдебиетін назардан тыс қалдырмау керек, ал болашақ негізінен микрофонға арналған пьесалармен байланысты екені айтылды. 1939-40 жылдары BBC өзінің драмалық репертуарлық компаниясын құрды, ол актерлердің қорын тез қолжетімді етті. Соғыстан кейін олардың саны 50-ге жетті. Олар 1940-1960 жылдардағы BBC радио драмасының гүлдену кезеңінде көптеген спектакльдерде өнер көрсетті. Бастапқыда BBC американдық стилдегі "мыс операсына" қарсылық көрсетті, бірақ ақырында өте танымал сериалдар, мысалы, Дик Бартон, арнайы агент (1946–51), миссис Дейлдің күнделігі (1948–69) және The Archers (1950–) шығарылды. The Archers әлі де жалғасуда (2017 жылдың қазанында) және 18 400-ден астам эпизодтары бар әлемдегі ең ұзақ уақыт бойы жалғасып келе жатқан мыс операсы болып табылады. Бұрын бірнеше сериялы драма болған, соның ішінде алты эпизодты "Свастиканың көлеңкесі" (1939), Дороти Л. Сайерстің "Патша болу үшін туылған адам" он екі эпизодта (1941), және "Фронт желісі отбасы" (1941–48), АҚШ-ты соғысқа қатысуға шақыру мақсатында Америкаға таратылды. Шоу сюжеті британдық отбасы Робинсонның сынақтары мен азаптарын бейнеледі, олар соғыста өмір сүрді. Бұл жерде рациондау, әрекетке қатысқан отбасы мүшелері және Blitz туралы сюжеттер болды. Соғыстан кейін 1946 жылы BBC Light Programme бағдарламасына ауыстырылды. BBC Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде драманың әртүрлі түрлерін, соның ішінде драмалық драмаларды шығаруды жалғастырды; олар жұмысқа алған жазушылардың арасында 1941 жылы BBC-нің қызметкері болған романшы Джеймс Хэнли мен ақын Луис МакНейс болды. МакНейс BBC-де алғашқыда АҚШ-қа, кейін Ресейге тікелей пропагандаға емес, елдер арасындағы байланыстарды атап өтетін мәдени бағдарламалар арқылы қолдау көрсетуге бағытталған радио бағдарламаларын жазу мен шығарумен айналысты. Соғыс аяқталғанға дейін МакНейс BBC үшін 60-тан астам сценарий жазды, соның ішінде Кристофер Колумб (1942), Лоренс Оливье, "Қара мұнара" (1946) және Гётенің "Фауст" романының алты бөлімді радиода бейімдеуі (1949). Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін BBC радиосын қайта ұйымдастырды, BBC Home Service-ті толықтыру үшін екі жаңа арнаны енгізді (оның өзі 1939 жылдың қыркүйегінде соғысқа дейінгі ұлттық және өңірлік бағдарламалардың бірігуінің нәтижесі). Бұл BBC Light Programme (бұған дейін 1945 жылдың 29 шілдесінде және соғыс уақытындағы General Forces Programme бағдарламасының тікелей жалғаушысы) және BBC Third Programme (бұл бағдарлама 1946 жылдың 29 қыркүйегінде басталды) болды. BBC Light Programme, негізінен жеңіл ойын-сауық пен музыкаға арналған болса да, драманың әділ үлесін алып жүрді, бұл жеке пьесалар (әдетте, станция атауы көрсеткендей, жеңіл сипатқа ие) және сериалдар. Осыған қарама-қайшы, BBC-дің үшінші бағдарламасы соғыстан кейінгі Ұлыбританияның жетекші мәдени және интеллектуалдық күштерінің біріне айналды, ол ауыр драмаға маманданды (оның мазмұнын құрайтын маңызды музыка, әңгімелер және басқа да ерекшеліктер): классикалық және заманауи / эксперименталды драмалық шығармалардың ұзақ өндірістері кейде кез келген кеште оның өндірісінің басым бөлігін құрады. Home Service, сонымен қатар, күнделікті "орта деңгейдегі" драманы (бір реттік пьесалар мен сериалдарды) хабарлауды жалғастырды. BBC радио драмасының ең гүлденген кезеңі 1950-1960 жылдар болды, және осы кезеңде көптеген британдық драматургтар өзінің мансабын BBC-де бастады немесе олардың шығармалары радио үшін бейімделді. Драматург Кэрил Черчилльдің кәсіби драма өндірісімен алғашқы тәжірибесінің көп бөлігі радио драматургі ретінде болды және 1962 жылы "Құмыршалармен" бастап, 1973 жылға дейін BBC радио драмасымен тоғыз өндіріс жазды, осы кезде оның сахналық жұмыстары Royal Court Theatre-де таныла бастады. Джо Ортонның 1963 жылғы драмалық дебюті 31 тамыз 1964 жылы хабарланған "Байдарламадағы қарақшы" радио пьесасы болды. Том Стоппардың "алғашқы кәсіби өндірісі BBC Radio-дағы Just Before Midnight бағдарламасында болды, ол жаңа драматургтерді көрсетті". Джайлс Купер радио үшін жазуда пионер болды, радио және теледрамада өнімді болды. Оның ерте жетістіктері Чарльз Диккенстің "Оливер Твист", Уильям Голдингтің "Шыбықтар мырзасы" және Джон Уайндхэмнің классикалық ғылыми-фантастикалық романы "Трифидтер күні" радио драмалары болды. Ол сонымен қатар театрда сәтті болды. Оның радио пьесаларының біріншісі, оның атағын әкелгені Mathry Beacon (1956) болды, ол соғыс аяқталғаннан кейін жылдар өткен соң Уэльстегі бір "ракета бұрғышын" күзетіп тұрған шағын ер және әйел тобы туралы. Билл Наутонның радио пьесасы Alfie Elkins and his Little Life (1962) алғаш рет 1962 жылдың 7 қаңтарында BBC Third Programme-де хабарланды. Онда Альфи "[өте керемет бейтараптықпен] өмірімен жүреді". Оқиға шамамен екі онжылдыққа созылады, Екінші дүниежүзілік соғыстың басынан 1950 жылдардың соңына дейін. 1964 жылы Билл Наутон оны Майкл Кейнмен бас рөлде Alfie (1966) фильмінің сценарийіне айналдырды. Басқа да көрнекті радио драматургтері Генри Рид, Брендан Бехан, Рис Адриан, Алан Платер; Энтони Мингелла, Алан Блездайл және романшы Анджела Картер болды. Романшы Сьюзан Хилл де 1970 жылдардың басынан бері BBC Radio үшін жазды. Радио үшін жасалған ең танымал шығармалардың арасында Дилан Томасның Under Milk Wood (1954), Сэмюэл Бекеттің All That Fall (1957), Гарольд Пинтердің A Slight Ache (1959) және Роберт Болттың A Man for All Seasons (1954) бар. Бекет 1950-1960 жылдары бірнеше қысқа радио пьесаларын жазды және кейінірек телевидение үшін де жазды; оның радио пьесасы Embers алғаш рет 1959 жылдың 24 маусымында BBC Third Programme-де хабарланды және сол жылы Prix Italia сыйлықтарында RAI жүлдесін жеңіп алды. Роберт Болттың жазу мансабы Children's Hour үшін сценарийлермен басталды. A Man for All Seasons кейін 1957 жылы телевидениеде қойылды. Содан кейін 1960 жылы Лондондағы Вест-Эндте және 1961 жылдың соңында Нью-Йорктің Бродвеінде өте сәтті қойылым болды. Сонымен қатар, екі фильмдік нұсқасы болды: 1966 жылы Пол Скофилдтің және 1988 жылы Чарльтон Хестонды бас рөлде сомдаған. Алан Аикборн радио үшін көп жазбағанмен, оның көптеген сахналық пьесалары кейін радио үшін бейімделді. Басқа да маңызды бейімдеулердің арасында 1946 жылы ақын Дэвид Джонстың In Parenthesis және 1953 жылы The Anathemata-ның оқылуы, BBC Third Progra...

1960-2000: АҚШ-та төмендеу

Теледидар пайда болғаннан кейін, АҚШ-та радиодрамалар бұрынғы танымалдарына қайта оралмады. 1960 жылы көптеген CBS және NBC радиодрамалары тоқтатылды. Америка радиосының "Алтын ғасырынан" қалған соңғы желілік радиодрамалар – "Саспенс" және "Сенің шын жүректен, Джонни Доллар" 1962 жылдың 30 қыркүйегінде аяқталды. Содан бері радиодраманы жаңғыртуға әртүрлі әрекеттер жасалып келеді. 1960 жылдары Дик Оркин танымал синдикатталған комедиялық оқиғалар сериясы "Chicken Man"ді жасады. ABC радиосы 1964–65 жылдары күнделікті драмалық антологиялық бағдарлама "Театр бесін" эфирге шығарды. "The Goon Show" қойылымынан шабыттанған "Firesign Theatre" тобының "төрт немесе бес есімді жігіттері" өздерінің сатиралық пьесаларымен үлкен аудитория жинады. 1970 жылдардың басындағы өндірістің қысқа мерзімді жаңғыруы Род Серлингтің "The Zero Hour for Mutual", Ұлттық қоғамдық радионың "Earplay", және тәжірибелі Химан Браунның CBS радиосының "Құпия театры" мен "General Mills радиолық оқиға театры" туындыларын әкелді. Бұл қойылымдар кейін "Sears/Mutual Radio Theater", "Чикагодағы Ұлттық радио театры", "NPR Playhouse" және 1950 жылдардағы "X Minus One" сериясының жаңа эпизодтарымен жалғасты. Осы кезеңде Юрий Расовский, ZBS-тің Томас Лопез және юморист Гаррисон Кейллордың "A Prairie Home Companion" бағдарламасында естілген драмалық эскиздер сияқты жаңа драматургтердің туындылары пайда болды. Брайан Дейлидің 1981 жылы "NPR Playhouse" үшін түсірілген "Жұлдызды соғыс" ғарыш операсының сәтті бейімделуі ерекше табысқа ие болды. Бұл сериалдың өндіріс шығындары Lucasfilm-нің қолдауымен, ол NPR-ге құқықтарды номиналды 1 долларға сатқандығымен және BBC-нің халықаралық бірлескен өндіріс келісіміне қатысуымен азайтылды. "Жұлдызды соғыс" NPR рейтингтерін 40%-ға өсірді және желінің жас көрермендерін бір түндік ішінде төрт есеге арттырды. 1983 жылы "Империя кері шабуыл жасайды" және 1996 жылы "Джейди қайтып оралды" сериалдарының радиолық бейімделуі жарық көрді. Ұлттық өнер және гуманитарлық ғылымдар қорының көмегімен қоғамдық радио 1980 жылдардың ортасына дейін аудиодрамаларды эфирге таратуды жалғастырды. 1986 жылдан 2002 жылға дейін NPR-дің радиодрамалардың тұрақты өндірушісі Санта-Моникадағы KCRW-де жұмыс істейтін ерекше Джо Франк болды. Sci Fi Channel 1997 жылдан 2001 жылға дейін өзінің веб-сайтында "Seeing Ear Theatre" аудиодрамалық сериясын ұсынды. Сонымен қатар, драмалық сериал "Бұл сіздің әлеміңіз" 1994 жылдан 2008 жылға дейін ұлттық синдикатталған Том Джойнер таңертеңгі шоуында күніне екі рет көрсетіліп, 2010 жылға дейін онлайн жалғасты.