Томаш Станько: Польшаның еркін джаз сазгері

Кіріспе

Томаш Людвик Станько (1942–2018) – поляк трубашысы және композиторы.

Томаш Людвик Станько (полякше: ; 11 шілде 1942 – 29 шілде 2018) – еркін джаз және авангардпен байланысты поляк трубашысы және композиторы. 1962 жылы Томаш Станько саксофонист Януш Муняк, пианист Адам Макович, бассист Яцек Осташевский және барабаншы Виктор Перлемютермен бірге алғашқы тобын, "Джаз Дарингс" тобын құрды. Орнет Коулман мен Джон Колтрейн, Майлз Дэвис және Джордж Расселдің жаңалықтарынан шабыт алған бұл топты музыка тарихшылары еркін джаз ойнаған алғашқы еуропалық топ ретінде жиі атап көрсетеді. Кейінгі жылдары ол пианист Кшиштоф Комедамен бірлесіп, 1965 жылдың соңында жазылған Комеданың "Astigmatic" альбомында жұмыс істеді. 1968 жылы Станько Януш Муняк (тенор және сопрано саксофондар, флейта), Збигнев Сейферт (альто саксофон және скрипка), Бронислав Сучанек (бас), Януш Стефаньский (барабан, перкуссия) мүшелерінен құралған квинтет құрды. 1975 жылы Томаш Станько мен Адам Маковичтің бірлестігін құрды. Станько поляк джазында ғана емес, сонымен қатар халықаралық деңгейде де жетекші тұлға ретінде танылды, ол Джек ДеДжоннет, Дейв Холланд, Реджи Уоркман, Руфус Рид, Лестер Боуи, Дэвид Мюррей, Ману Катше және Чико Фримен сияқты музыканттармен жұмыс істеді. 1984 жылдан бастап Сесил Тейлордың биг-бэндының мүшесі болды.

Алғашқы жылдар

Мен көп шықпаймын. Мен көлік жүргізбеймін. Менің гольф сияқты хоббиім жоқ. Тек музыка ғана. Ішімдікті де, допингті де тастадым. Денсаулық үшін емес, тәуелсіз болу үшін, қаржылық себептермен тоқтаттым. Мен мықты адаммын. –Томаш Станько (1997) Оның джазбен алғашқы танысуы «Америка дауысы» радио бағдарламалары және АҚШ Мемлекеттік департаменті ұйымдастырған турлар арқылы болды. Коммунистік Польшада өскен Станько джаздың еркіндік туралы хабарламасымен байланысына таң қалды. 1958 жылы ол Дейв Брубектің концертін алғаш рет көрді. Пианист Адам Макович және саксофонист Януш Мунякпен бірге, топ Орнет Кольман, Джордж Рассел және Майлс Дэвис сияқты музыканттардың музыкасынан шабыт алып, көптеген сыншылар оны Еуропадағы еркін джаз стилінде орындаған алғашқы топ деп санайды. 1963 жылы Станько Кшиштоф Комеда квинтетіне қосылды, онда ол гармония, музыкалық құрылым және асимметрия туралы көп нәрсе білді. Комедамен бірге жұмысы 1967 жылы аяқталғанға дейін, Станько пианистпен бес рет гастрольде болып, он бір альбом жазды. 1968 жылы Станько сыншылардың жоғары бағасын алған квинтет құрды, оның құрамында скрипка мен альт-саксофонда Збигнев Зайферт болды. 1970 жылы Globe Unity Orchestra-ға қосылды, ал 1971 жылы Кшиштоф Пендерецки мен Дон Черримен бірлесіп жұмыс істеді. Содан кейін ол өзі, саксофонист Томаш Шукальский және фин бағыт берушісі Эдвард Весаладан тұратын квартет құрды. Весаламен бірге жасаған өнерлері оның ең маңызды туындыларының бірі саналады. 1980 жылдардың ортасында ол Сесил Тейлормен кең ауқымды жұмыс істей бастады, оның үлкен тобында өнер көрсетті, сондай-ақ COCX (Витольд Рек және Апостолис Антимостың қатысуымен) сияқты өз тобын басқарды. Содан кейін, ECM Records-қа оралудан бұрын, Станько өзі, Арил Андерсен және Джон Кристенсеннен тұратын триода жұмыс істеді. Сол жылы ол Бобо Стенсон, Тони Оксли және Андерс Йорминді қамтитын халықаралық квартет құрды.

Quote box|align=right|width=250px|quote=I don't go out much. I don't drive a car. I don't have a hobby, like golf. Only music. I stopped drinking and I stopped doping. I stopped for financial reasons, to be independent, not for health. I am a strong guy.|source=–Tomasz Stańko (1997) His first encounters with jazz were through Voice of America radio programs and tours initiated by the U. S. State Department. Coming of age in Communist Poland, Stańko was impressed by the correlation jazz had with a message of freedom. In 1958 he saw his first jazz concert given by Dave Brubeck. Along with the pianist Adam Makowicz and with the saxophonist Janusz Muniak, the group took inspiration from the music of musicians such as Ornette Coleman, George Russell and Miles Davis and was considered by many critics to be the first group in Europe to perform in the free jazz idiom. In 1963 Stańko joined the Krzysztof Komeda quintet, where he learned much about harmony, musical structure and asymmetry. During his career with Komeda, which concluded in 1967, Stańko did five tours with the pianist and recorded eleven albums with him. In 1968 Stańko formed a quintet that met critical acclaim—one that included Zbigniew Seifert on violin and alto saxophone. In 1970, he joined the Globe Unity Orchestra, and in 1971 he collaborated with Krzysztof Penderecki and Don Cherry. Not long after he formed a quartet that included himself, saxophonist Tomasz Szukalski and Finnish drummer Edward Vesala. His performances with Vesala are often considered to be some of his most important work. In the mid 1980s, he began doing extensive work with Cecil Taylor, performing in his big bands and also led various groups of his own, including COCX (with Vitold Rek and Apostolis Anthimos). Then, before returning to ECM Records, Stańko also worked in a trio that included himself, Arild Andersen and Jon Christensen. That same year he also formed an international quartet that included Bobo Stenson, Tony Oxley and Anders Jormin.

2000 жылдар

2000 жылдардың басында кең ауқымды халықаралық гастрольдер жиі болды. Осы тәжірибе Станьконың польшалық квартеті Suspended Night-тың екінші альбомын жасауға әкелді. Billboard журналы бұл альбомды 2004 жылы АҚШ-тағы ең көп сатылған джаз альбомдарының бірі деп көрсетті. Suspended Night пен бірге ECM Stańko-ның Rarum/ Selected Recordings сериясындағы жазбаларының жинағын шығарды. 2005 жылы квартет тағы да ECM үшін соңғы бірлескен Lontano альбомын жазды. Әлемдік джаз сахнасында бекініп қалған квартеттің әр альбомы Еуропа мен АҚШ-та кеңінен тойланды. 2005 жылы топ Азия мен Австралия айналасында алғашқы гастрольдік сапарын жасады. 2005 жылы Станько Варшава көтерілісі мұражайы үшін "Тамыздағы еркіндік" атты музыка да жазды. 2000 жылдардың бірінші онжылдығының екінші жартысында Станьконың мансабында жаңа серпіліс болды: тәжірибелер, жобаларды құру, жаңа дыбыстарды іздеу кезеңі. Осы тәжірибелердің нәтижесінде 2007 жылы Алекси Туомарила, Якоб Бро, Андерс Кристенсен және Олави Лухивуориден құралған скандинавиялық квинтет құрылды, олармен Станько 2009 жылы ECM үшін Dark Eyes альбомын жазды.

Кейінгі жылдар

ХХІ ғасырдың алғашқы онжылдықтарының соңы Станьконың өміріндегі Нью-Йорк кезеңінің басталуын қаз дартты. Манхэттенге көшкеннен кейін ол Нью-Йорктегі Birdland, Jazz Standard және Merking Hall сияқты клубтарда тұрақты концерттер берді. Станько жергілікті музыканттармен кездесуге мүмкіндік алды және жаңа идеялар мен дыбыстардың байлығын сіңірді. Жаңа жобалар спонтанды түрде құрылды, олардың ішінде Ли Кониц, Крейг Таборн, Томас Морган, Джеральд Кливер, Крис Поттер және басқалармен бірлескен жұмыстар болды. Әртүрлі құралымдардан кейін, 2012 жылы Нью-Йорк квартетінің идеясы қалыптасып, толыққанды құрылды. Станьконың "Десперадо" автобиографиясы 2010 жылы Польшада жарық көрді, оны Рафал Кшижик жүргізген көп бөлімді сұхбат негізінде жазылған. 2010 жылдың қарашасында Варшавада саксофонист Томаш Сукальскиге көмек көрсету мақсатында өткен "Дзиен Шакала" (Шакал күні) атты қайырымдылық концертіне қатысты. 2011 жылы әлемдегі ең ірі мұражай, білім беру және ғылыми-зерттеу орталығы – Смитсонов институты алты дискілік "Джаз: Смитсонов антологиясы" жинағын шығарды, ол Станьконың "Suspended Night Variation VIII" шығармасымен аяқталады. ХХІ ғасырдың екінші онжылдығында Станьконың поэзияға негізделген жаңа жобасы пайда болды. Оның бастауы 2009 жылға дейін барып жетеді, осы жылы "Знак" баспасының бас редакторы Ежи Илг трубашыны Вислава Шимборсканың соңғы поэзия кештерінің біріне шақырды. Краков операсындағы кездесуде ақын өзінің өлеңдерін оқыды, ал Станько трубамен сүйемелдеді. Бұл концерттің CD жазбасы Шимборсканың келесі өлеңдер жинағына енгізілді. Ақынмен болған кездесу Станьконың мансабындағы жаңа кезеңнің кілті болды, ал оның кейбір өлеңдері жаңа композициялар мен атауларға шабыт берді. Ол оған 2013 жылы ECM лейблы арқылы шығарылған, Томас Морган, Джеральд Кливер және Дэвид Виреллзден құралған жаңа Нью-Йорк квартетімен жазылған Wisława альбомын арнады. 2014 жылы Станько поляк еврейлерінің тарихына арналған POLIN мұражайының негізгі көрмесінің ашылуына арналған сюита жазуға шақырылды. Ол Нью-Йоркте Рави Колтрейн, Дэвид Виреллз, Дезрон Дуглас және Куш Абадеймен бірге жазылған POLIN альбомы ретінде жарық көрді. Станьконың соңғы студиялық альбомы December Avenue 2017 жылдың 31 наурызында шықты. The Guardian газетінің джаз сыншысы Джон Фордхам альбомды қарап, былай деп жазды: "Поляк пионері Томаш Станько сияқты бірде-бір ұзын, соққан труба нотасын ешкім тартпайды – ол джазда бірегей, шаршаған, ирониялық, бірақ таңғажайып дыбыс". 2014 жылдың 15 қаңтарында ол Германия, Австрия және Швейцариядан 140-тан астам музыкалық журналистерден құралған тәуелсіз қауымдастықтан Prix der deutschen Schallplattenkritik (PdSK) сыйлығының үш құрметті марапатын алды. Станько Польшаның Бельско-Бяла қаласындағы "Жазцова Есиен" фестивалінің ұйымдастырушысы және директоры болды. Сондай-ақ ол 2015 жылы Польшада өткен президенттік сайлауда Бронислав Коморовскийді қолдаған құрметті комитеттің мүшесі болды. 2018 жылдың наурыз айында пневмонияға күдік болғандықтан, сәуірдегі концерттері жойылды. Станько 2018 жылдың 29 шілдесінде Варшавадағы онкологиялық ауруханада өкпе қатерінен қайтыс болды. Келесі күні ECM Records өзінің YouTube арнасында "Томаш Станконы еске алу" деп аталатын бейне-құрметін жариялады. Әріптес музыкант Дейв Холланд оны "терең сезімталдыққа және мейірімді жанға ие бірегей музыкант" деп бағалады.

The end of the first decade of the 21st century marked the beginning of the New York period in Stańko's life. His move to Manhattan saw him give regular concerts in New York venues and clubs, such as Birdland, Jazz Standard and Merking Hall. Stańko used the opportunity to meet with local musicians and absorbed new ideas and richness of sounds. New projects were spontaneously created, including those with Lee Konitz, Craig Taborn, Thomas Morgan, Gerald Cleaver, Chris Potter and others. The idea of the New York Quartet was forming which, after various combinations, eventually formed in 2012. Stańko's autobiography Desperado was published in Poland in 2010, a multi part interview conducted by Rafał Księżyk. In November 2010 he took part in the "Dzień Szakala" (The Day of the Jackal) charity concert, in Warsaw, in aid of saxophonist Tomasz Szukalski. In 2011 the Smithsonian Institution, the world's largest museum and education and research complex, published the six disc compilation Jazz: The Smithsonian Anthology, which closes with "Suspended Night Variation VIII" by Stańko. The second decade of the 21st century saw the emergence of Stańko's new poetry based project. Its beginnings date back to 2009 when Jerzy Ilg, editor in chief of Znak Publishing House, invited the trumpeter to one of the last poetry nights of Wisława Szymborska. During the meeting at the Kraków Opera, the poet read her poems, with Stańko accompanying her on the trumpet. The CD recording from this concert was incorporated with Here, the next volume of poems published by Szymborska. Meeting the poet became the key to a new stage in Stańko's career and some of her poems provided the inspiration for new compositions and titles. He dedicated to her his album Wisława, recorded with a new New York quartet featuring Thomas Morgan, Gerald Cleaver and David Virelles, and released by ECM in 2013.

in 2014 Stańko was invited to compose a suite on the occasion of the opening of the core exhibition of the POLIN Museum of the History of Polish Jews. It was released as the album POLIN, recorded in New York with Ravi Coltrane, David Virelles, Dezron Douglas and Kush Abadey. Stańko last studio album December Avenue was released on 31 March 2017. Reviewing the album The Guardian jazz critic John Fordham wrote: "Nobody holds a single, long blown trumpet note like the Polish pioneer Tomasz Stańko – a wearily exhaled, soberly ironic, yet oddly awestruck sound that is unique in jazz." On 15 January 2014, he received one of the three honorary Preis der deutschen Schallplattenkritik (PdSK) awards, granted by an independent association of over 140 music journalists from Germany, Austria and Switzerland. Stańko was the organizer and director of the Jazzowa Jesień festival in Bielsko Biała, Poland. He also became a member of the honorary committee supporting Bronisław Komorowski before the presidential elections in Poland in 2015. In March 2018, due to suspected pneumonia, his April concerts were cancelled. Stańko died of lung cancer, in the oncological hospital in Warsaw on 29 July 2018. The following day ECM Records published a video tribute to Stańko, on its YouTube channel, entitled "Remembering Tomasz Stanko". Fellow musician Dave Holland praised him as "a unique musician with deep feelings and a gentle soul".

Сыншыл бағалау

Дерек Ричардсон, San Francisco Chronicle газетінде былай деп жазды: "Томаз Стэнко әдемі мелодиялар мен еркін импровизация арасында жақындасуға ұмтылған тұңғыш джаз музыканты емес. Бірақ ол бүгінгі таңда жұмыс істеп жатқан экспромт лирикасының ең шебер жақтаушыларының бірі". Автор Брайан Мортон Стэнконың лирикасын Майлс Дэвистің лирикасымен салыстырып, оны "тура, бірақ ерекше туынды" деп атады.

Басшы ретінде

1974Fish FacePoljazz1974TWET with Tomasz Szukalski, Edward Vesala, Peter WarrenPN Muza1975Tomasz Stańko & Adam Makowicz Unit (pl) with Adam Makowicz and Czesław BartkowskiJG Records1976Unit (pl) with Adam Makowicz, Paweł Jarzębski and Czesław BartkowskiPSJ1976BalladynaECM1976Remont-тағы тікелей орындау Edward Vesala Quartet-пенHelicon1979Almost Green Leo Records1980Тадж Махал мен Карла Үңгірлерінен музыкаLeo Records1983Stańko (W Pałacu Prymasowskim) (("Примат сарайында")PN Muza1985A i JPoljazz1985C. O. C. X. Pronit1986Анджей Курилевичпен KorozjePoljazz1986Леди Го PN Muza1988Виткаси Пейотл / FreelectronicPoljazz1988Монтреудегі қойылым, әлде ШвейцарияТомаз Станько FreelectronicPN Muza / ITM Германия1989ChameleonUtopia1989Поляк джазы Vol. 8 (PN Muza шығарылымдарының жинағы) PN Muza199112 жасар қызға және дірілдеген қызға арналған әңгімелерJAM1992BluishPower Bros1993Bosonossa және басқа балладаларGOWI1994Balladyna – Театрлық пьеса композицияларыGOWI1996Роберто ЦуккоPolonia1997ЛеосияECM1999Жасыл төбеденECM2004Таңдамалы жазбалар – Rarum XVIIECM2005Wolność w sierpniu ("Тамыздағы еркіндік")FIRe2008Монтреудегі Freelectronic жаңа басылымы2014PolinPolin