Кіріспе
Польша физигі (1872–1917) Мариан Смолуховский (; 28 мамыр 1872 – 5 қыркүйек 1917) – Польша физигі, Австро-Венгрия империясының аумағында жұмыс істеген. Ол статистикалық физиканың негізін салушылардың бірі және Браун қозғалысы мен стохастикалық процестер теориясына маңызды үлес қосты. Ол Смолуховский теңдеуі, Эйнштейн–Смолуховский байланысы және Фейнман–Смолуховский тістегісі арқылы танымал.
Marian Smoluchowski (; 28 May 1872 – 5 September 1917) was a Polish physicist who worked in the territories of the Austro Hungarian Empire. He was a pioneer of statistical physics and made significant contributions to the theory of Brownian motion and stochastic processes. He is known for the Smoluchowski equation, Einstein–Smoluchowski relation and Feynman–Smoluchowski ratchet.
Өмір
Ол 1872 жылы Венаға жақын жердегі Вордер Брюльде әкесі Вильгельм мен анасы Теофиланың (құрметті аты – Щепановска) жоғары топқа жататын отбасында дүниеге келді. Ол беделді Collegium Theresianum колледжіне оқуға түсіп, кейін Вена университетінде физиканы оқыды (1890–95). Оның ұстаздары Франц С. Экнер мен Йозеф Стефан болды. Людвиг Болцманн Смолуховский Венада оқып жүргенде Мюнхен университетінде жұмыс істеді, ал 1894 жылы Болцман Венаға оралды, ол кезде Смолуховский Австрия армиясында қызмет ететін. Олар тікелей байланысқа түспеген көрінеді, бірақ Смолуховскийдің еңбектері Болцманның идеяларының дәстүрін жалғастырады. Париж, Глазго, Берлин сияқты басқа да университеттерде бірнеше жыл жұмыс істегеннен кейін, 1899 жылы Смолуховский Львовқа (қазіргі Львов) көшіп, Львов университетінде қызметке кірді. Ол 1906–1907 жылдары Польшаның Коперник табиғаттанушылар қоғамының президенті болды. 1913 жылы Смолуховский Краковқа эксперименталды физика кафедрасын басқару үшін көшіп келді, бұл қызметке ол ұзақ жылдар бойы Смолуховскийді ізбасары ретінде көріп келген Август Витковскийден іргелі мұрагерлік етіп алды. Келесі жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда жағдай нашарлап, Витковский жақында салған кең және жаңа физика ғимараты әскери госпитальға айналдырылды. Смолуховскийдің Краковқа көшуіне осы ғимаратта жұмыс істеу мүмкіндігі себеп болған еді. Енді Смолуховский профессор Карол Олшевскийдің пәтерінде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Эксперименталды физикадан дәріс оқығанда тіпті ең қарапайым демонстрациялық құралдарды қолдану да қиын болды. Смолуховский эксперименталды физикадан дәріс берді, оның студенттерінің арасында Йозеф Патковский, Станислав Лория және Вацлав Дзевульский болды. Смолуховский Коперник табиғаттанушылар қоғамының және Польша ғылым академиясының мүшесі болды. Смолуховский 1917 жылы Краковта дизентерия эпидемиясынан көз жұмды. Профессор Владислав Натансон Смолуховскийдің қазасына байланысты некрологта былай деп жазды: «Оның өмірінің сүйкімділігін, асыл мінезін және ең бастысы – мейірімділігін зор қуанышпен еске аламын. Оның ерекше тұлғасын, оның салмақтылығын, қарапайымдылығын және тартымдылығын, бірақ әрқашан таза, шынайы қуанышқа толы болғанын жеткізе алсам деймін».
Жұмыс
Смолуховский материяның кинетикалық теориясы бойынша іргелі зерттеулер жүргізді. 1904 жылы ол газ фазасындағы тығыздық флуктуацияларын ашты, ал 1908 жылы критикалық опалесценция құбылысын үлкен тығыздық флуктуацияларымен байланыстырған алғашқы физик болды. Оның зерттеулері аспанның көк түсін атмосферадағы жарық шашырауының нәтижесі деп түсіндірді. 1906 жылы, Альберт Эйнштейннен кейін көп ұзамай, ол тәуелсіз түрде Браун қозғалысын түсіндірді. Смолуховский стохастикалық процестер теориясының негізі болған теңдеуді ұсынды. 1916 жылы ол сыртқы потенциалдық өрістегі диффузия теңдеуін ұсынды. Бұл теңдеу оның атымен аталады.
Жеке өмір
1901 жылы ол Ягеллон университетінің профессоры Мариан Бараниецкийдің қызы Зофия Бараниецкаяға (1881-1959) үйленді. Олардың екі баласы болды: Алдона Смолуховская (1902-1984) және Роман Смолуховский (1910-1996). Роман Польшада жұмыс істеген белгілі физик болды, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды (Принстон қаласындағы Жоғары оқу институты). Оның хоббилері шаңғы тебу, Альп және Татра тауларында тау шаңғысымен жүру, акварель салу және фортепианода ойнау болды.
Марапаттар мен мойындау
1901 жылы Глазго университеті оған құрметті докторлық дәрежесін берді. 1908 жылы ол Браун қозғалысын теориялық зерттеуі үшін Австрия ғылым академиясының Хайтингер сыйлығымен марапатталды. 1913 жылы Геттингенде Вольфскель қорының лекторы болып жұмыс істеді. 1936 жылы ол қайтыс болғаннан кейін Польшаның «Polonia Restituta» орденінің Командирлік кресімен марапатталды. 1965 жылы Польша физика қоғамы Смолуховскийдің ғылымға қосқан үлесін еске алу үшін физика саласындағы маңызды жетістіктері үшін халықаралық «Мариан Смолуховский» медалін тағайындады. 1970 жылы Халықаралық астрономиялық одақ Ай бетіндегі бір кратерге поляк физигі Смолуховскийдің есімін берді. Ягеллон университетінің Физика институты ғалымның құрметіне Смолуховский атымен аталады. Польшаның бірнеше қаласында Смолуховский есімімен аталатын көшелер бар, олардың ішінде Гданьск, Люблин, Мальборк, Краков, Познань және Вроцлав қалалары бар. 2017 жылы Польша Сенаты Смолуховскийдің қайтыс болғанына 100 жыл толуына орай арнайы қаулы қабылдап, 2017 жылды «Мариан Смолуховский жылы» деп жариялады. Физик Анджей Каетан Вроблевский Смолуховскийді Мари Кюри, Карол Ольшевский, Ежи Пневский және Мариан Данышпен бірге ХХ ғасырдың ең ұлы поляк физиктерінің қатарына қосты. 2022 жылы Ян Гранка Смолуховскийдің өмірі мен ғылыми еңбегіне арналған «Забытый гений физики: речь о Мариане Смолуховском» (Физиканың ұмытылған генийі: Мариан Смолуховский туралы әңгіме) атты кітап жариялады.