Кіріспе

Польша физигі Миечислав Вольфке (29 мамыр 1883 – 4 мамыр 1947) – польшалық физик, Варшава технологиялық университетінің профессоры, голография мен теледидар салаларының алға басушысы. Ол гелийді қаттыландыру әдісін, сондай-ақ сұйық гелийдің екі түрін ашқан. 1931-1934 жылдары Польша Ұлттық Ұлы Ложасының бас шебері болды. 1930-1934 жылдары Польша физика қоғамының президенті қызметін атқарды.

Өмірбаян

Миечислав Владислав Вольфке 1883 жылғы 29 мамырда Лодзь маңындағы Ласк қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Карол Юлиус Вольфке – жол инженері. 1892 жылы Миечислав ата-анасымен бірге Ченстоховаға көшіп келді, онда әкесі аудандық жол инженері болып жұмыс істеді. 12 жасында Вольфке планетааралық сапарлар (әсіресе Айға) туралы диссертация жазды. Онда реактивті күшпен қозғалатын ғарыш кемелерінің теориясы сипатталған. Сондай-ақ ол математикалық модельдермен негізделген ғылыми гипотезаларды ұсынды. Ченстоховада Миечислав бес жылдық ұлдар гимназиясын бітірді. Содан кейін білімін Сосновецтегі нақты мектепте (Realschule) жалғастырды, оны 1902 жылы тәмамдады. 17 жасында Вольфке «телектороскоп» (телетроскоп) деп атаған құрылғыны ойлап тапты. Бұл өнертабыс электромагниттік толқындар арқылы суреттерді алысқа жіберуге мүмкіндік берді. Бұл теледидардың прототипі болды және Вольфке оны Ресей мен Германияда патенттеді. Бұл патент 1902 жылы Львов политехникалық қоғамының көрмесінде жоғары бағаланып, оған әлемдік танымалдық әкелді. 1902 жылы Миечислав Вольфке Бельгияның Леодиум қаласына университетте оқуға көшті. Зертханалардың жағдайы нашар болғандықтан және жабдықтар жеткіліксіз болғандықтан, ол Париждегі Сорбоннаға барып оқуын жалғастырды. Парижде ол масондық идеяларымен танысты. 1907 жылы бакалавр емтиханын тапсыра алмағандықтан, Вроцлавқа (сол кездегі Германия) көшіп келді. Ол Бреслау университетіне түсіп, 1910 жылы микроскоп мысалында оптикалық жүйелердің ажыратымдылығы туралы диссертациясын қорғап, философия докторы (PhD) атағын алды. Оның ғылыми жетекшісі профессор Отто Ламмер болды. Бірінші некесі ажырасқаннан кейін 1912 жылғы наурыз айында Агнес Эрика Рицманнға үйленді. 1909 жылы ол және Карл Рицманн (кейіннен оның жеңістігі) кадмий-күміс лампасының патентын алғаннан кейін, Вольфке Карл Цейсс компаниясында жұмыс істеді. Алайда, өнеркәсіптегі жұмыс оның амбицияларына сай келмеді, сондықтан 1912 жылы ол Карлсруэге барып, жергілікті политехникалық институтының физика факультетінде профессор Отто Леманның ассистенты болып төрт ай жұмыс істеді. Одан кейін ол Цюрихке көшіп барды, онда 1913 жылғы 26 мамырда ЭТГ-да (сарапшылар: Альберт Эйнштейн және Пьер Вайс) және келесі жылы кантондық университеттіде (сарапшылар Макс фон Лауэ және Альфред Клейнер) габилитация алды. Цюрихте болған уақытының соңына дейін ол осы екі университетке де дәріс берді. Ол сондай-ақ Карл Цейсс және Браун Бовери компанияларында жұмыс істеді, бірақ өнеркәсіптегі тұрақты және жақсы жалақылы жұмыс ұсыныстарын үнемі қабылдамайтын. 1915 жылы оның ұлы Карол Вольфке, ал 1918 жылы қызы Люсина дүниеге келді. 1918 жылы Польша тәуелсіздігін алғаннан кейін Вольфке поляк паспортын алды. 1920 жылы оған Варшава университетінде профессорлық қызметке ұсыныс жасалды, ол оны қабылдады, бірақ қаржылық қиындықтар мен зертхананың болмауына байланысты бұл жұмысты бастамады. 1921 жылы Цюрих университетінде (сарапшылар: Эдгар Мейер және Эрвин Шредингер) білімі бойынша габилитация алды. 1922 жылы Вольфке Варшава технологиялық университетінде профессорлық қызметке тағайындалды және Польшаға оралды. Варшава технологиялық университетінде ол электротехника факультетінің физика кафедрасын басқарды. 1924 жылы Лейдендегі төмен температуралар институтымен ынтымақтастыққа кірісті. 1926 жылы оның екінші ұлы Стефан Вольфке дүниеге келді. 1930-шы жылдардың басында Вольфке Төмен температуралар институтын ұйымдастыруды бастады. 1938 жылы ол «Польша жұлдызы» деп аталған поляк стратосфералық шарының ұшуын ұйымдастыруға қатысты. Бірінші ұшу сәтсіз аяқталды, ал екіншісі Екінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан жүзеге асырылмады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Вольфке тұтқындалды (1939 жылғы 10 қарашада) және бір апта 49-шы камерада өткізген Павиакқа жіберілді. Бостандыққа шыққаннан кейін Миечислав Вольфке (окупациялық биліктің келісімімен) Техникалық физика ғылыми-зерттеу бөлімін басқарды, содан кейін политехникалық ғимараттарда құрылған Жоғары мемлекеттік техникалық мектепте дәріс берді. Ол сондай-ақ астыртын қозғалысқа қолдау көрсетуді ұйымдастырды және жасырын оқытуға қатысты. 1944 жылдың мамыр айында Миечиславтың қызы Люсина Рассальска қайтыс болды. Әскери қимылдар аяқталғаннан кейін Вольфке поляк ғылымын қайта құруға қатысты. Ол Краков тау-кен металлургия институтында және Гданьск технологиялық университетінде дәріс берді. Ол Гливицедегі Силезия технологиялық университетінің құрылуына да қатысты. 1945 жылдың желтоқсанында Варшаваға оралып, Варшава технологиялық университетінің физика факультетін ұйымдастыруды бастады. Физика факультетін қайта құру кезінде (ғимарат Варшава көтерілісі кезінде қиратылған) Миечислав Вольфке шетелдегі ғылыми орталықтарға әлемдік ғылыми зерттеулердің қазіргі жағдайы, институттардың ұйымдастырылуы және сондай-ақ заманауи аппараттарды сатып алу туралы білім алу үшін жіберілді. 1947 жылғы 4 мамырда Миечислав Вольфке Цюрихте кенеттен қайтыс болды және Сильфельд зиратында жерленді.

Ғылыми қызмет

Мичислав Вольфке ғылымға ерте жасында қызығушылық танытты. 1895 жылы ол «Планетастат» – планетаралық байланыс туралы диссертация, ал 1901 жылы «Абстрактыка» – «ғылым туралы ғылым» тақырыбындағы философиялық диссертация жазды. Алайда, бұл еңбектер тек қолжазба түрінде сақталды. 1898 жылы ол Ресей мен Германияда телектроскопқа патент алды. Ол өзгертілген, айналмалы Нипков дискісі, фотосезгіш селенді электрод және жарықтығын модуляциялайтын Гейсслер түтігіне негізделген. Вольфке Ян Щепаниктың телектроскопынан (бірнеше жыл бұрын ойлап табылған) шабыттанды, бірақ оның жобасы электромагниттік толқындарды пайдалана отырып, сымсыз болды. Екі жылдан кейін ол жазықтықтағы беттік ығысулардың математикалық теориясын жасады. Оның алғашқы ғылыми жарияланымы: «Электрон, эфирдегі қысым орталығы ретінде қарастырылды» – 1907 жылы Парижде жарық көрді. Сол жылы ол Париждегі Астрономиялық қоғамда қисық айнасы бар телескоп идеясы туралы баяндама жасады – бұл бұрынғыдан гөрі үлкен ұлғайтуды қамтамасыз етті. Қоғам оның жұмысын мойындап, оны қатысуға шақырды. Вроцлавқа келгеннен кейін Вольфке 1908 жылы шыны терезесі бар катодтық түтікше ойлап тапты, ал 1909 жылы Карл Рицманмен бірге кадмий-терез шамға патент алды. Кейіннен ол докторлық дәрежесін алғаннан кейін бір жыл бойы жұмыс істеген Карл Цайс Йена компаниясына өз құқықтарын сатты. Вроцлав университетінде Отто Луммердің тобында Вольфке Аббе теориясының сызықтық емес торлар үшін оптикалық бейнелеуді жалпылау бойынша жұмыс істеді. 1910 жылы микроскоп мысалында оптикалық жүйелердің ажыратымдылығы туралы диссертациясы үшін философия докторы (PhD) дәрежесін алды. Өмірінің соңғы жылдары көптеген ғылыми жетістіктерге қол жеткізгеніне қарамастан, Мичислав Вольфке оның мазмұнын ең құнды деп санады. Цюрихте болған кезінде Мичислав Вольфке әлемдік физиканың бағыттарын жасаған физиктердің кіші тобының мүшесі болды. 1916 жылы ол анодтық сәулелерді зерттеуді бастады, 1917 жылы вольфрамды балқытуды (Gmür e CO компаниясымен бірге) және сонымен қатар сынап ректификаторларын зерттеді. Бір жылдан кейін оның қызығушылығы көміртегі шамдарына, вольфрамды балқытуға және азотты жануға ауысты. Осы кезде ол «Молекулалық торлардың оптикалық бейнелеу мүмкіндігі туралы» диссертациясын жариялады – бұл әлемдегі алғашқы голография тұжырымы және өзі үшін ең қымбат жетістіктердің бірі. Бұл диссертация 1912 жылы Вольфке Карлсруэде болған кезде, ол профессор Отто Леманның ассистенты болған кезде жазылған. Оның зертханасында Вольфке рентген кристаллын жарықтандыру арқылы фотосуретті фотопластинаға жазуға және оны қосымша оптикалық құралдар мен көрінетін жарық көмегімен оқуға болатынын байқады. Денис Габор Нобель лекциясында: «Мен сол кезде білмедім, және Брэг та білмеді, Мичислав Вольфке бұл әдісті 1920 жылы ұсынған, бірақ оны тәжірибелік тұрғыдан түсінбегенін» деді. 1922 жылы Польшаға оралғаннан кейін Мичислав Вольфке төмен температура мәселесімен айналысты. 1924 жылы Йозеф Виеруз Ковальски – физик, Варшава технология университетінің профессоры және 1921 жылдан бастап Гаагадағы Польша елшісі – оған Лейденге сапар және Лейдендегі Төмен температуралар институтымен ынтымақтастық ұсынды, онда профессор Х. К. Камерлинг Оннес және (кейін) Виллем Кесом сұйық гелийдің әр түрлі температурадағы диэлектрлік тұрақтылығын зерттеді. Теориялық эксперименттер оны гелийдің екі сұйық фазасын және гелийдің қатаюын ашуға жеткізді, бұл Мичислав Вольфке өзінің ең үлкен жетістіктерінің үшіншісі деп санады. Отыз жылдардың басында Вольфке Варшава технология университетінде Төмен температуралар институтын ұйымдастыра бастады, тіпті алғашқы орналымды іске қосты. 1927 жылы Вольфке сұйық гелийдің диэлектрлік тұрақтылығы бойынша жұмыс істеді, ал келесі жылы сұйық диэлектрлердегі ассоциация бойынша. Ол сондай-ақ Польша армиясымен Уақытша кеңесші-ғылыми комитетпен ынтымақтастық орнатып, сарбаздар үшін көптеген өнертабыстар жасады. 1930 жылы ол көптеген ассоциациялар теориясын ұсынды. Сондай-ақ сұйық фазаның өзгеру нүктесін зерттеді және жеңіл молекулаларды тәжірибелік тұрғыдан табу бойынша жұмыс істеді. Эйнштейн оның жұмысын Берлиндегі Ғылым академиясында атап өтті. 1936 жылы сұйық гелийдің электр өткізгіштігін тексеріп, Варшава технология университетінде төмен температура институтын ұйымдастыра бастады. Ол сондай-ақ сұйық гелийдің магнитокалориметриялық зерттеулерімен айналысты. 1937 жылы ол кез келген пішінді электр тізбектері үшін «әрекет және реакция» заңының орындалуының тікелей дәлелдерін тапты. 1938 жылы ол сұйық оттектің магнитострикциясының соңғы өлшемдерін жасады және палладийдің гидратталған анодтарынан автопротондық разрядтарды зерттеуді бастады. Вольфкенің барлық жоспарларын Екінші дүниежүзілік соғыс тоқтатты. Оның институтынан неміс әскері зертханалық жабдықтарын ұрлады. Оккупация кезінде Вольфке Варшава технология университетіндегі Техникалық физика институтына жетекшілік етті (окупанттар бақылауында болған) және Жоғары мемлекеттік техникалық мектепте лекция оқыды. Ол сондай-ақ конспирациялық қозғалысқа көмектесуді ұйымдастырды және жер астындағы оқуға қатысты. Соғысқа дейін, 1939 жылдың мамырында Вольфке «Польша қарулы күштері» журналында ядролық қаруға қарсы ескерту мақаласын жариялады, ал 1945 жылы «Атом бомбасы» атты кітап жазды. Өмірі бойы көптеген ашық лекциялар оқыды, олар өте танымал болды және көптеген тыңдаушыларды жинады.

Ұйымдар

Миечислав Вольфке көптеген түрлі ұйымдар мен қауымдастықтарға мүше болды, мысалы: Пруссия ғылым академиясы, Техникалық ғылым академиясы, Халықаралық тоңазыту институтының комиссиясы, Варшава ғылыми қоғамы, Польша физикалық қоғамы, Краковтағы Польша білім академиясы, Deutsche Physikalische Gesellschaft, Schweizerische Physikalische Gesellschaft, Варшава политехникалық қоғамы, Польша ғылыми экспедициялар қоғамы, Халықаралық криогендік комиссия, Француз физикалық қоғамы, Швейцария физикалық қоғамы, Халықаралық физикалық қоғамның Польша ұлттық комитеті, Дене шынықтыру және қолданбалы ғылымдар комитеті, YMCA және Ұлы ұлттық жиналыс.

Марапаттар мен құрметтер

Мичислав Вольфкеге «Польшаны қайтару» орденінің командирлік кресі табыс етілді.