Кіріспе
Патшалық отбасын басқаратын ережелер. Үй заңдары (Hausgesetze) – патшалық отбасы немесе династияның таққа мұрагерлікке, династияға мүшелікке, регенттік билікке немесе династиялық дәрежеге, атақтар мен стильдерге ие болу құқығын анықтайтын ережелер. XIX ғасырда Еуропа монархияларында кең таралған, қазіргі таңда аз ғана елде қолданылады, сондықтан олар заңның бір түрі ретінде, қазіргідей емес, көбінесе тарихи маңызға ие. Егер бүгін қолданылса, үй заңдары көбінесе патша және князь отбасы мүшелері тарапынан дәстүр ретінде сақталады. Кейбір династиялар үй заңдарын кодификациялаған, олар патшалық заңдарының жеке бөлімін құрайды, мысалы, Монако, Жапония, Лихтенштейн, сондай-ақ бұрынғы Германия княздықтары, Австрия және Ресей. Басқа монархияларда патшалық өмірді реттейтін заңдар аз болған. Ал кейбіреулеріндегі заңдар ешқандай бөлімде жинақталмаған. Германияда, көптеген әулеттер дербес билік құрған жерлерде, династиялық құқықтарды реттейтін заңдар жеке княздық құқық (Privatfürstenrecht) деп аталатын құқық ғылымының жеке саласын құрады. Германия билеуші отбасыларының үй заңдары Дания мен Швецияны қоса Скандинавия патшалықтарына тікелей әсер етті.
House laws (Hausgesetze) are rules that govern a royal family or dynasty in matters of eligibility for succession to a throne, membership in a dynasty, exercise of a regency, or entitlement to dynastic rank, titles and styles. Prevalent in European monarchies during the nineteenth century, few countries have house laws any longer, so that they are, as a category of law, of more historical than current significance. If applied today, house laws are mostly upheld by members of royal and princely families as a matter of tradition. Some dynasties have codified house laws, which then form a distinct section of the laws of the realm, e. g., Monaco, Japan, Liechtenstein and, formerly, most of Germany's principalities, as well as Austria and Russia. Other monarchies had few laws regulating royal life. In still others, whatever laws existed were not gathered in any particular section of the nation's laws. In Germany where many dynasties reigned as more or less independent sovereigns, laws governing dynastic rights constituted a distinct branch of jurisprudence called private princely law (Privatfürstenrecht). The house laws of the German ruling families had a direct influence on Scandinavian kingdoms including Denmark and Sweden.
Династиялық дәстүрлер
Кейбір жағдайларда, үй заңдары заң күшіне ие сияқты қарастырылатын ережелер немесе дәстүрлер болып табылады. Ұлыбританияда әйелдің күйеуінің мұрагерлік атақтары мен дәрежесін бөлісуі осыған мысал бола алады. Бұл заң жұптар мен қарапайым азаматтардың әйелдеріне қатысты орнықтырған, бірақ патша мен ханзадалардың жұбайларына қатысты бұл мәселе әлі де түсініксіз. 1923 жылы Йорк герцогы Альберт британдық корольдік отбасының 300 жылдан астам уақыттан бері (сувереннің мақұлдауымен) ханшайым емес әйелге үйленген алғашқы ер адам болды. Осыған байланысты Бэкингем сарайынан хабарлама жасалып, «Лондон газеті» мен «Таймс» газеттерінде жарияланды: «Ресми түрде жарияланады, әйел өзінің күйеуінің мәртебесін алады деген орнықты жалпы ережеге сәйкес, леди Элизабет Боуз-Лайон некеге тұрғанда Йорк герцогинясы болып, ханшайым мәртебесіне ие болды». Бұл мәселе 1937 және 2005 жылдары британ үкіметі тарапынан қайта қарастырылды, себебі бұрынғы және болашақ патшаның ажырасып кеткен әйелдермен некелесуі, патшалық ханзадалардың жеке әйелдері болатын әйелдерге қандай титулдың лайықты екендігіне күмән тудырды. Сол кездегі талқылаулардан көрініп тұрғандай, «әйел күйеуінің мәртебесін бөлісуге құқылы» деген халықтың сенімі, үкіметтік сарапшылар мен заңгерлер бұл мәселені зерттегенде толыққанды анық деп қарастырылмады. 2005 жылы принц Чарльз бен Камилла Паркер-Боулздың некесіне қатысты мәселе, Камилланың заңды түрде Уэльс ханшайымы болғанымен, қоғамдық сезімталдық пен оның ізашары, Уэльс ханшайымы Дианаға құрмет көрсету үшін тек Корнуолл герцогинясы деген екінші титулын ғана қолданатыны туралы шешіммен шешілді.
Төтенше құқық
Олар болған жерлерде, династиялық үй заңдары көбінесе басқа ұлттық заңдармен салыстырғанда ерекше болған. Австрия және Германия императорларының отбасыларының үй заңдары 1918 жылы монархия құлағаннан кейін ғана жарияланды. Люксембургтің ұлы герцогы өз елінің династиялық заңына түзетулер енгізді, олар қазірге дейін жұртшылыққа белгісіз. Ресейдің үй заңдары патшаның қалауынша қолданылды немесе қолданылмады. Күні бүгінге дейін, Лихтенштейн тағына мұрагерлік құқығына эксклюзивті құқыққа ие династияның үй заңдарын парламент немесе княздықтың халқы өзгерте алмайды, және 1990 жылдардың соңына дейін билеуші князь тек үй заңына сәйкес ғана тақтан алынуы мүмкін болды – ол заңға сәйкес, оны қуғынға салу тек оның отбасы мүшелерінің дауысымен ғана мүмкін еді.
Патшалық некелері
Дерлік барлық үй заңдары династиялардың некеге тұру құқығын реттеген. Ресейдің Павел I-і Романовтардың үй заңын (Паулин заңдары) енгізді, ол Еуропадағы ең қатаң заңдардың бірі болды. Ресейлік династиялардың жұбайлары "тең дәрежеде туған" (яғни, патшалық немесе билеуші үйден шыққан) болуы керек еді және патшаның мақұлдауы қажетті еді. Кейбір неміс династиялары өз заңдарына монархтың кез келген "тең" некеге келісім беруін талап ететін немесе ұсыныс білдіретін ережелер енгізсе, кейбір династиялық үйлердің басшылары өз отбасы мүшелерінің атынан патшалық некелерге қарсы шықты. Француз мұрагері өзінің қызы, принцесса Элен д'Орлеанға, Англия королевасы болу мүмкіндігінен айырды, оған Кларенс герцогы, принц Альберт Викторға үйлену үшін англикан дініне өтуге рұқсат бермей. XIX ғасырдың соңында немесе XX ғасырдың басында Бельгия, Ресей және Испания монархтары өз отбасы мүшелерінің шетелдік династияларға махаббат үшін үйленуіне келісім бермеді: Ресейдің Ұлы князі Кирилл Владимирович және Испанияның Инфанте Альфонсо де Борбон Орлеанс британдық ханшайымдар болған екі қарындасқа, Эдинбургтың принцессасы Виктория Мелита мен Эдинбургтың принцессасы Беатриске үйленуге тырысты. Олар өздерінің билеушілерінің бұйрықтарына бағынудың орнына (уақытша) қуғынға ұшырап, қашып кетуді жөн көрді.
Династиялық құқықтың дамуы
Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында тақтан түсірілген еуропалық династиялар, заңдық құқығы болмаса да, өз үй заңдарын сақтауды жалғастыруда. Олардың кейбіреулері ХХ ғасыр бойы да солай істеді (Бурбон Сицилиясы, Пруссия, Вюртемберг). Қазіргі монархиялардағы үкіметтер, үй заңдары деп атамаса да, 20-шы ғасырдың екінші жартысынан бастап патшалық отбасы мүшелерінің некелерін қатаң бақылауға алды. Бұрын ханзада патшалық әйел ретінде қабылдауға лайық емес әйелге үйленіп, оны және олардың балаларын төмен дәрежеге түсіре алатын. Бүгінде мұндай мүмкіндік сирек кездеседі. Көптеген Батыс Еуропа монархияларында ханзада, егер таңдаған жұбайы лайықты деп табылмайтын болса, патшалық үй мүшелігінен бас тартуға немесе одан айырылуға тиіс, мысалы, Оранж-Нассаудың ханзадасы Фризо.