Кіріспе

Бәдіако Асаренің 1969 жылғы романы. «Көтеріліс» – ганалық жазушы Бәдіако Асаренің Африкадағы дәстүр мен қазіргі заман арасындағы қақтығысты суреттейтін 1969 жылғы романы. Роман ықпалды «Хайнеман африкалық жазушылар» сериясының құрамына кірді.

Сюжет

Африка жағалауындағы қиял желісіндегі аралда орналасқан бұл оқиға, аралдың қалған бөлігіне әлі белгісіз Пачанга ауылының және ежелгі дәстүрлерін сақтап, заманауи жаңалықтардан алыс тұратын тұрғындарының тарихын айтады. Асаренің сөзінше, олардың өмірі мүлдем идиллиялық емес. Оларды Мзе Матата атты фетиш жұмасы басқарады, ол өкіметін әлсірететін кез келген жаңалыққа қарсы тұрады. Бірақ көп жылдар бойы бір жерді өңдеп, бір өзеннен балық аулаудың нәтижесінде топырақ құнарсыз, балық азайып, ауыл тұрғындары аштыққа тап болады. Тек Нгурумо ғана фетиш жұмасына қарсы шығып, ауыл тұрғындарын орманның ар жағындағы құнарлы аңғарға көшіруді ұсынады. Мзе Матата бұл ұсынысты қабылдамайды, себебі ауыл тұрғындары құдайлардың ықыласын жоғалтқандықтан қиын жағдайға түскенін айтады. Ол Нгурумоны өзіне қауіп деп санайды және оны аң ауы кезінде өлтіруге тырысады. Бірақ ол сәтсіз аяқталады, содан кейін Нгурумо ауылда қалудың қауіпті екенін түсінеді. Әйелі Сейтумен бірге түнде жасырын қашып, аңғарда жаңа өмір бастайды. Мзе Матата үшін Нгурумоның жоғалуы және оның қалғандары аштықтан зардап шегіп жатқанда жақсы өмір сүруі – оның билігіне үлкен сын, әсіресе халық аштықтан өліп жатқанда. Бүкіл ауыл жиналысында ол құдайлардың Нгурумоға және ауыл тұрғындарының ежелгі адамдық құрбандықтардан бас тартуына ашуланғанын түсіндіреді. Сол түні ол Фунди бастаған аңшылар тобын аңғарға жібереді. Олар Нгурумо мен Сейтуді әкеліп, құрбандыққа шалып, ауылды құтқаруы керек. Нгурумо мен Сейту ауылға жеткізіліп, құрбандыққа дайындалады. Мзе Матата Сейтудің кеудесіне пышақ тігу үшін қол көтергенде, кенеттен қатты дауыс естіледі, ол жерге құлап түседі. Оны кездейсоқ аңғарға келген үкіметтік инспектор Шабани атқан. Шабани өзінің «сиқырлы таяғымен» (мылтығымен) ауыл тұрғындарын қорқытады, ол алыстан күшті фетиш жұмасын өлтіре алады және оларға тағы да көп кереметтер көрсетеді. Ол Нгурумомен дос болып, оны ауылдың жаңа басшысы болуына дайындауға кіріседі. Бірақ ол сайлаудың демократиялық жолмен өтуін және Нгурумоның сайлануын қалайды. Оның басты қарсыласы – Фунди, ол Мзе Мататадан фетиш жұмасының қызметін мұраға алады. Нгурумо сайлауда жеңіске жетеді және жаңа ауыл салу үшін бір топ адамды аңғарға алып кетеді. Олар қайтып келгенде Фундидің төңкеріс жасауға тырысқанын біледі: Шабаниді Фунди орнатқан тұзақта питон өлтірген, ал Сейтуді ұрлап кеткен. Фундидің сөзінше, егер Нгурумо оған билігін тапсырса ғана Сейту босатылады. Нгурумо тағы бір топ адамды Сейтуді құтқару үшін жібереді, оны өлтіруге асығысқанда, содан кейін ауылға оралып, Фундиді өлімге дейін күреске шақырады. Күресте жеңіске жеткеннен кейін, ол халықты жаңа ауылға бастап, Шабани сипаттаған қазіргі заманғы адамдарға тау арқылы экспедиция ұйымдастыруды жоспарлайды.

Талдау

"Тәулікші" сюжеті күрделі емес, көп жағдайда Рудьярд Киплингтің немесе Х. Райдер Хаггардтың отаршылдық туындыларын еске түсіреді, онда "жабайы" қоғамның қатыгездігі бейнеленеді, ол әлі де өркениет күштерімен құтқарылмаған (бірақ бұл жолы өркениетті ақ империалист емес, африкалық әкеледі). Осы тұрғыдан алғанда, Асаренің кітабы африка әдебиетінде Батыс өркениеті мен идеяларына берген мән және дәстүрлі африкалық салт-дәстүрлерге деген сынды көзқарасымен ерекшеленеді. Ол көбінесе насихаттайды, әсіресе Шабан Нгурумоға демократияның артықшылықтарын түсіндіргенде. Бұл кітап Асаре мен басқа африкалық зиялылардың өз елдерін отаршылдықтан қалай азат етуге болатыны туралы ойларын көрсетеді. Шындығында, кітапта Пачанганың қайда орналасқандығы айтылмайды, ол отаршылдықтан кейінгі кезеңде Африкадағы кез келген елдің метафорасы болуы мүмкін. Осы кітап арқылы Асаре бүкіл континенттің болашағы ежелгі тайпалық өткенді жаңғыртуға емес, қазіргі заманғы идеялар мен демократиялық қағидаларға бағынуда деп санайды, тіпті бұл ұзақ жылдар бойы қалыптасқан дәстүрлерді толығымен қабылдамауды білдірсе де.