Кіріспе

1990 жылы Уильям Бойдтың романы

"Браззавилл жағажайы" – Уильям Бойдтың 1990 жылы Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығымен және «Жылдың шотланд жазушысы» МакВити сыйлығымен марапатталған романы. Кітап Хоуп Кливвотер атты әйелдің шимпанзелерді зерттеуі және оның Африкаға қалай келгені туралы баяндайды. Мазмұны

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Браззавиль жағасы үш жеке оқиғадан тұрады. Біріншісі – Хоуп Клируотердің қазіргі өміріне жасаған ойлары, ол Бразавиль жағалауындағы үйінде тұрып жатыр. Екінші оқиға – оның математик Джон Клируотерге бұрынғы некесінің сипаттамасы, ол академиялық зерттеулеріндегі сәтсіздіктен кейін ақырында есінен шығып қалды. Үшінші, ең айқын оқиға – баяндаушының Гроссо Арворе (Үлкен ағаш) атты ұлттық саябақтағы жұмысы туралы айтуы, онда ол солтүстіктегі үлкен топтан бөлініп кеткен шағын шимпанзелер тобының қозғалысын қадағалайды. Джон Клируотер, Хоуптың бұрынғы күйеуі, жаңалықтар ашуға және даңққа ұмтылған математик. Оқиғаның бұл бөлігі Лондонда, жұбайлардың Оңтүстік Кенсингтондағы пәтерінде және Хоуптың Дорсеттегі қызықты тікенекті карталау жобасында эколог ретінде жұмыс істейтін Оңтүстік Англияда өтеді. Некелерінің басында екеуі Хоупқа қатты ғашық болады, ол Джонның эксцентрикалық, бірақ мейірімді мінезі мен күшті интеллектына оның өміріне лайықты адам деп санайды. Ол докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін жұмыс істеуге қызығушылық танытпайды, бірақ бұрынғы профессоры тікенекті карталау жобасын қолға алуға мәжбүрлейді. Жетекшісі Мунромен сұхбаттасқаннан кейін Хоуп қайтадан жұмыс істегеніне қуанышты екенін, күні бойы сыртта болғандықтан салмағын жоғалтып, қабылдауы керек тәртіпті тәсілге риза екенін біледі:

Дегенмен, Хоуптың жұмысы жақсы жүрсе, күйеуінің жұмысы нашарлайды, Джон хаос теориясы бойынша математикалық зерттеулерінде ілгерілемейді, ал Хоуп оның салдарымен күресе алмайды. Алғашқы белгілері – ол Дорсеттегі Кнап иелігінде заңсыз ұзын траншея қазғаны үшін ұсталғанда, ол математикалық формулаларды көруге көмектеседі деп ойлайды (бұрын Шотландияда жалға алынған коттеджде жұмыс істеген). Содан кейін ол Лондондағы итальяндық мейрамханада истерикаға ұшырайды және Хоуп оның поляк университетінің әріптесінің әйелімен қарым-қатынаста екенін білгенде жағдай нашарлайды. Олардың некесі бұзылады және Джон қайғылы түрде өз-өзіне қол жұмсайды. Хоуп азаптан айығу үшін Африкаға қашады. Хоуптың пана табуға тырысқан "Гроссо Арворе" ғылыми-зерттеу орталығы Юджин Маллабардың туындысы. Соңғы жиырма бес жыл бойы жабайы шимпанзелерді зерттегеннен кейін, Маллабар олар туралы әлемдегі кез келген адамнан көп біледі. Ол "Бейбітшілікке шақырған примат" және "Приматтың ілгерілеуі" кітаптарының авторы және миллион долларлық гранттардың иегері. Маллабар жаңа ғана өзінің ең үлкен еңбегін аяқтады, ол адам баласы ДНК-сының 98 пайызын бөлісетін, көрінеу жұмсақ жануар туралы соңғы сөз болады. Алайда Хоуп Клируотер зерттейтін шимпанзелердің екі тобы өлімге ұшыраған кезде, шимпанзелердің жақсы емес екенін біледі. Алфа-еркек Дариус бастаған солтүстік топтың еркектері оңтүстік аймақтарында қарауылдап жүріп, содан соң өте қатыгездікпен бәсекелес еркектерді өлтіре бастайды – бірі қарт шимпанзе мырза Джеб, екіншісі – жасөспірім Мюфин. Ол көрген нәрсе Хоупты Маллабармен қақтығысқа апарады және "Гроссо Арворе" ғылыми жобасының және оның өмір бойына приматтарды зерттеуінің өмір сүруіне қауіп төндіреді. Қалған екі оқиғамен қатар Хоуптың Мысырдың жалдамалы әуе күштерінің ұшқышы Усман Шукримен болған қарым-қатынасы туралы естеліктері бар. Хоуп онымен қоныстың автокөлігімен провинциялық астана Браззавильге жеткізіп жатқанда кездеседі. Бірде ол әлемдегі ең кішкентай ұшақтарды құрастырып, қанат пен қону тетіктерін шұғыл шұғыл шұғыл шұғыл шұғыл шұғылданған шұғылданғаннан кейін, оны таң қалдырады. Олар екеуі де бірге болған уақытында бір-бірін шын жүректен жақсы көреді, Усман өздерінің миссияларының бірінде уақытынан бұрын аяқталмайынша, олар демалуға және жүзуге баратын жағажайдағы үйлердің бірін сатып алуды жоспарлайды. Хоуп өзі азаматтық соғысқа түсіп, Иан Вейлмен бірге доктор Амилкар мен оның атомдық бум волейбол командасы тұтқындалғанда, олар өздерінің Landrover-ін тез арада қайтарып алу үшін Федералды армияға қарсы сәтсіз шабуылдан кейін Мусаве өзенінің аумақтарындағы ЮНАМО бекінісіне оралады. Оқиғада түрлі сюжеттік желілер өзара байланысып, оқырман Хоуптың күрделі әлемінің шұңқырына түседі. Мұнымен бірге автордың хаос теориясының егжей-тегжейлі сипаттамалары, "Гроссо Арворе" ғылыми-зерттеу орталығында жұмыс істейтін әртүрлі жоба мүшелерінің (Иан мен Роберта Вейл, мүлдем ұнамайтын Антон Хаузер және Маллабарлардың өздері) арасындағы әлеуметтік және кәсіби дау-дамайлар, сонымен қатар шимпанзелердің адам сияқты мінез-құлқы бір топ екіншісін жоюға тырысады. Агрессорлардың мақсаты – альфа-аналық Рита Луды өзінің бұрынғы тобына қайтару, ол оның болмауынан бұзылған, және осы шимпанзе соғыстары тек адамдардың араласуы нәтижесінде ғана аяқталады.