Кіріспе

Барбара Кингсолвердің 1998 жылғы романы Барбара Кингсолвердің "Улы ағаш кітабы" (1998) – 1959 жылы АҚШ-тың Джорджия штатынан Квилу өзеніне жақын Бельгия Конгосындағы Киланга ауылына көшіп барған миссионер отбасы, Прайс туралы бестселлер. Романның атауы Киелі кітаптағы қателерге сілтеме жасайды. Отбасы әкесі Киелі кітаптың өзіндік "бұрмаланған" нұсқасын жасайды. Ол уағыздарын "Иса – ең қымбат" деген ниетпен "Tata Jesus is bängala" деген киконго тіліндегі сөздермен аяқтайды. Асығыс айту қателігінен ол шын мәнінде "Иса – улы ағаш" дейді.

Сюжет

Отбасының анасы Орлеанна Прайс романның жеті бөлімінің бесеуінде кіріспе тарауды баяндайды. Содан кейін төрт қыздың баяндауы кезектеседі, бірақ ең көп күрескен Леяның дауысына сәл көбірек назар аударылады. Төрт қыз Африка ауылдық өміріне және 1960 жылдардағы Бельгия Конгосындағы саяси қырқыстарға бейімделе келе, өсіп-жетіліп, әртүрлі дамиды. Прайс отбасы Конгоға ұшуға арналған заттарын жинап жатыр, онда олар миссионерлік отбасы ретінде бір жыл өткізеді. Бірақ, кетер алдында, әр адамға 44 фунт жүкке ғана рұқсат етілетіні туралы ескертіледі. Оңтүстік баптист миссиялық лигасы бұл мәселені шешу үшін әуежайға көп қабат киім киіп барып, жүктерін жеңілдету үшін киімдерінің астына үй заттарын жасыруды ұсынады. Прайс қыздары – Рейчел, Лия, Ада және Рут Мэй, анасы Орлеанна және әкесі Нейтан Киланга ауылындағы алғашқы шіркеу қызметіне қатысады және олардың мәдениеті Конгодан қаншалықты өзгеше екенін түсінеді. Мысалы, 14 жасар Лия әкесіне «көрнекі бақ» отырғызуға көмектеседі, бірақ ол отбасының қызметшісі ретінде жұмысқа алынған Мама Татабадан сыни пікір алады, және бақ тиісті емес климатқа байланысты нашар өседі. Нейтан көптеген адамдарды шомылдыруға үміттене отырып, Пасха мерекесін өткізуге тырысады, бірақ өзенде крокодилдердің көп болуына байланысты ол жоспарын іске асыра алмайды, себебі ол шомылдыру рәсімін өткізуді жоспарлаған ауылдың жанындағы өзенде крокодилдер көп. Лия мен оның егіз інісі Ада отбасын Килангаға жеткізген ұшқыш Эбен Аксельрутты тыңдай бастайды, ал Нейтан конголық ер адамдарды бірінен соң бірі христиан дініне көндіруге тырысады. Сонымен қатар, бес жасар Рут Мэй ауыл балаларымен дос болады. Ол қолдарын сындырғаннан кейін Аксельруттың алмастармен айналысатынын біледі. Мама Татаба кеткеннен кейін, Нельсон есімді жетім бала отбасының қызметшісі болады. Нейтан мен Лия Конгоның тәуелсіздігіне қатысты жағдайды көру үшін Леопольдвилге (қазіргі Киншаса) барады. Мәтүсалах (Прайс бұрынғы миссионерден алған тоқпан) қайтыс болады, ал Ада оның қауырсындарын табады. Рут Мэй қатты ауырып, күннің көп бөлігін төсек үстінде өткізеді. Лия Киланганың мұғалімі Анатольмен көп уақыт өткізе бастайды, әділдік және Конго сияқты тақырыптарды талқылайды. Лия аң аулауға қатысқысы келеді, бұл ауылдың ақсақалдарын ренжітеді, өйткені бұл олардың дәстүріне қайшы келеді, бірақ соңында оған рұқсат беріледі және тіпті антилопаны аулайды. Қыздар таңертең тауық үйін тексеру үшін жиналады. Оның ішінде аяқ іздері мен жасыл манба жыланының іздерін табады. Рут Мэй жылан шаққаннан кейін айқайлап, дем ала алмай қалады. Қыздар оның суықтап көгілдірге айналғанда бақылайды, содан кейін ол көз жұмады. Орлеанна Рут Мэйдің өліміне өкініп, қалған балаларын алып кетеді, ал оның мақтанды қалың жұбайы өзін-өзі қорғауға мәжбүр болады. Анатольдің көмегімен олар аман-есен қалады. Қалған Прайс әпкелері көптеген өмірлік өзгерістерге ұшырайды: Ада үйде ғылыми білім алуға бел буады (оның жартылай сал болуы және осы жағдай туралы көбірек білуі керек); Лия Анатольге үйленеді және олар бірге отбасы құрады; Рейчел көреген, бірақ бос және ер адамдарға сенімсіз болып қалады, бірнеше некеден өтеді және бизнес ашады; ал Нейтан сәтсіз миссиясы кезінде қаза табады: Киланга ауылының тұрғындары балалар қайығына крокодил шабуыл жасағаны үшін оны кінәлайды. Әңгіме Рут Мэйдің соңғы тарауымен аяқталады, ол өзінің апалары мен анасының қабірін іздеуге тырысқанын, бірақ таба алмағанын және Киланга деген жердің ешқашан болмағанын айтқан әйелді еске алады. Ол әпкелері мен анасын бақылап, олардың жетіліп жатқанын көреді; ол да жетілді. Өлімі арқылы ол конголық «мунда» терминін түсінеді, ол бірлік ұғымын сипаттайды және барлық тіршілік қандай да бір жолмен байланысты. Ол өзінің мунда екенін және айналасындағылардың бір бөлігі екенін түсінеді. Рут Мэй тек анасының осы мәселені түсінгенін және оның өмірін жалғастыра беруін қалайды. Ол анасының өзін кешіруін және енді кінәсін сезінбей өмір сүруін сұрайды.

Қабылдау және марапаттау

The New York Times газетінде Мичико Какутани кітапты "қуатты" деп атады, бірақ әлеуметтік аллегориялар кейде "тынышсыздық тудыратын" екенін айтты. Джон Муллан британдық "The Guardian" газетінде кітапты қарап, оның "оқиғасы үшін ғана емес, сонымен қатар повестьтік құрылымы үшін де ерекше" екенін мәлімдеді. "Poisonwood Bible" кітабы 1999 жылы Опраның кітап клубына іріктелді. Бұған қоса, сол жылы кітап көркем әдебиет бойынша Пулитцер сыйлығына үміткер болды. 2000 жылы ол Боке сыйлығын жеңіп алды. 2016 жылдың наурыз айында кітап BBC Radio 4 арнасының "Жақсы оқылым" бағдарламасында талқыланды.

Бейімделулер

2019 жылдың наурызында актриса Эми Адамс және оның менеджері Стейси О’Нил құрған Bond Group Entertainment компаниясы Кингсолвердің романының телесериалға бейімделуін жасау үшін HBO-мен алғашқы қарау келісіміне қол қойды. Адамс пен О’Нил осы шектеулі серияның атқарушы өндірушілері болады, ал Аня Эпштейн мен Кингсолвер сценарийді жазуда.