Кіріспе

Кери Хулмның 1984 жылғы романы "Сүйекті адамдар" – Жаңа Зеландия жазушысы Кери Хулмның 1984 жылғы романы. Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының жағалауында өтетін бұл роман үш кейіпкерге ден қояды, олардың әрқайсысы өзіндік қиындықтарымен оқшауланған: жалғыз суретші, үнсіз бала және баланың асырап алған әкесі. Роман барысында олар арасында сырттай қарым-қатынас орнап, зорлық-зомбылық салдарынан ажырасып, кейін қайта қосылады. Роман маори және пакеха (Жаңа Зеландиялық еуропалық) мәдениеттерінің, мифтерінің және тілінің үйлесімін көрсетеді. Роман сыншылар мен оқырмандар арасында пікір қақтығысын тудырды, кейбіреулері оның күші мен жаңалығын бағаласа, енді біреулері Хулмнің жазу стилін және зорлық-зомбылықты бейнелеуін сынға алды. Хулм осы романды жазуға көп жыл жұмсады, бірақ маңызды түзетулерсіз кітапты қабылдауға дайын баспагер таба алмады. Соңында кітапты Spiral атты әйелдер ұжымы шығарды. Жаңа Зеландияда алғашқы коммерциялық сәттіліктен кейін, кітап шетелде жарық көрді және 1985 жылы Букер сыйлығын жеңіп алған алғашқы Жаңа Зеландия романы және дебюттік туынды болды, бірақ бұл шешімге қарсылық та болды – судьялардың екеуі кітапта балаларға жасалған зорлық-зомбылықты бейнелеуге келіспеді. Дегенмен, роман ХХІ ғасырда да танымал, Жаңа Зеландияда және шетелде жақсы сатылып, Жаңа Зеландия әдебиетінің классикасы ретінде танылды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Керевин Оңтүстік аралдың жағалауында теңізге қарап тұрған мұнарада тұрады. Ол отбасынан оқшауланған және жергілікті қоғамдастықпен аз қарым-қатынаста болады, бірақ лотерея жеңіп, жақсы инвестициялағаннан кейін өз бетінше өмір сүре алады. Бірде дауыллы түстен кейін мұнарада Симон есімді жас бала пайда болады. Ол мылқау, Кервинмен қол белгілері мен жазбалар арқылы сөйлеседі. Келесі күні таңертең оны отбасы досы алады; сол түні кешке Саймонның асыраушы әкесі Джо Керевинге барып, Саймонға қамқорлық жасағаны үшін алғыс айтады. Бірнеше жыл бұрын болған дауылдан кейін Саймонды жағадан табады, оның кім екені туралы аз ғана мәлімет бар. Саймонның құпиялы өмір салтына қарамастан, Джо мен оның әйелі Хана баланы өздерімен бірге алып кетті. Кейін Джоның кішкентай ұлы мен Хана екеуі де қайтыс болды, Джо қиындыққа ұшыраған және қиындыққа ұшыраған Саймонды өздігінен өсіруге мәжбүр болды. Керевин баламен және оның әкесімен араласқанда, ол бір-біріне жақын болып кетеді. Бірте-бірте Саймонның терең күйзелген бала екендігі, оның Джоның таңғажайып мінез-құлқымен күресе алмайтыны анық болады. Керевин олардың арасындағы шынайы отбасылық сүйіспеншілікке қарамастан, Джоның Саймонды физикалық қорлауын байқайды. Қорыққан ол бастапқыда Джоға ештеңе айтпайды, бірақ олар жағажайдағы отбасылық баққа (демалыс үйіне) демалуға барады. Қонақ үйде болған кезде ол Джоға қарсы шығып, Саймонға жеңілдік жасауды сұрайды. Джо мен Керевин айтысады, ал Саймон Джоға түкіріп жібергеннен кейін, ол Айкидо дағдыларын қолдана отырып, Джоның оны ұрып-соғуын тоқтату үшін араласады. Оқиғадан кейін Джо Саймонның рұқсатынсыз оны ұрмауға уәде береді. Қалған уақыттарын олар жағажайда балық аулау, әңгімелесу және ішумен өткізеді. Демалыстан үйге оралғаннан кейін, Саймон зорлық-зомбылықпен өлгеннен кейін Керевинді іздеп, қолдау сұрайды, бірақ ол өзінің бағалы заттарын ұрлағаны үшін оған ашуланады. Саймон оған ұрып-соғып жауап береді; ол инстинктивті түрде оны көкірегіне ұрады, ал ол жауап ретінде оның гитарын, оның алыстаған анасынан сыйлық ретінде тепкілейді. Керевин оған сыртқа шығуын айтады. Саймон қалаға барып, бірнеше дүкеннің терезелерін сындырады, оны полиция үйіне қайтарып жібергенде Джо Керевинді шақырады, ол Джоға баланы ұруға рұқсат береді (бірақ оған "өте көп" болмауды айтады). Джо Керевинді қуып жіберді деп ойлап, Саймонды қатты ұрады. Саймон, дүкеннің терезесінен шыны сынығын жасырып, әкесіне пышақ салады. Екеуі де ауруханаға жатқызылды, Саймон комаға түсті. Джо тез босатылады, бірақ балаларды қорлаған үшін үш айға түрмеге қамалады, ал бұл арада Керевин қаладан кетіп, мұнарасын қиратады. Саймон ақырында есту қабілетін жоғалтып, миына зақым келтіргенмен, сауығып, өзінің қалауына қарсы асыраушы отбасында өмір сүруге жіберіледі. Ол бақытсыз және үнемі қашып кетіп, Джо мен Керевинге қайтуға тырысады. Жо түрмеден шыққаннан кейін мақсатсыз сапар шегеді. Ол жардан секіріп түсіп, өзін өлтіре жаздады, бірақ оны Джоны күтіп жүрген қауматуа (қадірлі ақсақал) құтқарады. Ол Джодан құдайдың рухы бар киелі вака (каноэ) қамқорлығын алуын сұрайды, оны Джо қабылдайды. Осы уақыт аралығында Керевин қатты ауырып, іш ауырады. Ол асқазан қатерлі ісігі болуы мүмкін деп ойлаған дәрігерге барса да, ол одан әрі тексеруге рұқсат бермеді және ұйқыға арналған таблеткалар жазып беруін талап етеді. Бірнеше апта тау қорабында болғаннан кейін, өлім алдында, оған қандай да бір рух келіп, емделеді. Керевин өзінің қауымына оралып, Саймонды қамқорлыққа алады. Джо да киелі рухты алып оралады. Керевиннің рұқсатысыз, ол Керевиннің отбасымен байланысады, нәтижесінде қуанышты татуласу болады. Романның соңғы сахнасында Керевиннің, Саймон мен Джоның үй-бүлөлері мен достарымен бірге қайтадан бірге болған жері су жағасында бейнеленген. Керевин ескі маре (қоғамдық жиналыс үйін) қайтадан салып, үйін қайтадан салған, мұнара ретінде емес, көптеген спиральді қабықша түрінде.

Тақырыптар мен кейіпкерлер

Роман үш басты кейіпкерге ден қояды, олардың әрқайсысы әртүрлі жағдайда оқшауланған. Романның басындағы қысқаша прологта сол кездегі есімдері аталмаған кейіпкерлер "өздері ғана адамдар" деп сипатталады, бірақ бірге "қатерлі және жаңа нәрсенің жүрегі, бұлшықтары мен санасы, өзгеріс құралдары" болады. Керевин Холмс – Керевин отбасы мен туысқандарынан алыс, теңіз жағасындағы оқшау мұнарада тұрады. Ол жартылай маори, жартылай пакеха және жыныстық тартымсыз. Ол шебер, білімді және шығармашыл, бірақ өзін суретші деп санаса да, сурет сала алмайды. Романның басында ол күндерін балық аулаумен және ішімдік ішумен өткізеді. Ол көбінесе тамақ дайындап немесе жеп отырады, бұл романды дәстүрлі маори әңгімелеріндегі тамақ және оны дайындау тақырыптарымен байланыстырады. Ол "автордың өзінің бейнесі" деп сипатталған. Әр кейіпкер Жаңа Зеландияның нәсілдік мәдениетінің бір қырын көрсетеді. Саймонға деген махаббаты мен маори мифологиясын өміріне қабылдауы арқылы Джо мен Керевин өздерін өзгерте алады. "The Oxford Companion to New Zealand Literature" еңбегінде бұл үш адам "маори руханилығы мен дәстүрлі рәсімдерге негізделген жаңа көпмәдениетті топқа айналып, бөлінген отаршылдық мұрасының зорлық-зомбылығынан зардап шеккен елге жаңару үмітін сыйлайды" деп жазылған. Бұл кейіпкерлерге романның соңында үміт сыйлайтын қоғамдық бірлік, мәдени интеграция және ашық соңды білдіреді.

Стиль

Роман жылдың төрт мезгілін шамамен қамтитын, әрқайсысы үш бөлімнен тұратын төрт бөлімге бөлінген. Әңгіменің көп бөлігі Керевиннің көзқарасынан, негізінен үшінші жақта баяндалады, бірақ кейбір бөлімдер Джо немесе Саймонның көзқарасынан айтылады, оның ішінде Джо Саймонды қатыгездікпен ұрып-соғуына қатысты эпизодтар да бар. Проза көбінесе сана ағыны немесе кейіпкерлердің ішкі ойларын көрсететін поэтикалық стильде жазылған. Сонымен қатар, мәтінде аударылмаған, бірақ кітаптың соңында сөздігі бар маори тілі де қолданылады. Романда үш басты кейіпкердің түстері жиі кездеседі, ал соңғы бөлімде повество реализмнен мистицизмге қарай өзгереді. "The Oxford Companion to New Zealand Literature" романының поэзия мен прозаның, Жаңа Зеландия сленгі мен маори тіркестерінің, реалистік және мистикалық элементтердің, сондай-ақ қарапайым және жаманнан лирикалық және қасиеттіге дейінгі ауысулардың жиынтығы екенін, оқырманнан белсенді назар қажет ететінін атап көрсетеді. Романның тағы екі маңызды кейіпкері – Керевин Холмс және Джо Гиллейли кейінірек жасалды. Хюльме, әйелдер галереясының негізін қалаушы және Spiral әйелдер баспасының мүшесі Мариан Эванспен кездескенге дейін жариялаудан бас тартқан болатын. Кейін ол қолжазбаны шайырға салып, есік тоқтағышы ретінде пайдалануды жоспарлағанын жазды. 1981 жылы Хюльме Эвансқа қолжазбаның көшірмесін жіберді, ол Эванс оны маори көшбасшылары Мириама Эвансқа (Марианмен туыстық байланысы жоқ) және Ирихапети Рамсденге тапсырды. Мириама мен Рамсден екеуі де кітапты маори романы деп санады, Рамсден Хюльменің жазу стилін бала кезінде маори ақсақалдарының ауызша дәстүрлерін және әңгімелерін тыңдаған кездерімен салыстырды. Оны Веллингтон қалалық университеті студенттік қауымдастығы құрастырды, ал Spiral мүшелері оны тексерді (Мариан кейіннен түзетулердің "көмекшілердің біліктілігіне байланысты біркелкі болмағанын" мойындады). 2010 жылы ол Penguin Books Ink сериясының алты романының бірі болды, бұл баспа үйінің 75 жылдығына арналған 75 кітаптың қайта басылымы еді, олардың әрқайсысының мұқабасында "әлемдегі ең жақсы татуировка және иллюстрация суретшілерінің бірі жасаған арнайы суреттер" болды. Мұқабада Жаңа Зеландия татуировка шебері Пепа Хеллердің суреті бейнеленген.

Қабылдау

Роман оқырмандар мен сыншылардың арасында қарама-қайшы пікір тудырып, бір жағынан жоғары бағаланып, екінші жағынан қатты сынға ұшырады. Жаңа Зеландияның ғалымы және жазушысы К.К.Стид 1985 жылғы мақаласында Хюльмені маори жазушысы деп атауға болмайтынын айтты, себебі оның маори қаны тек сегізден бірін құрайды. Бірақ ол романды "көркемдік күші" үшін мақтап, оның мәнінде "үлкен қарапайымдық пен қуаттың жұмысы" жатқанын айтты; жылдар өткен соң ол осы туындыны "Жаңа Зеландияның ең ұлы романы" деп сипаттады. Оның Хюльменің кім екендігі туралы пікірлері қырқыс дау тудырды, сол кездегі басқа сыншылар оларды нәсілшіл және кертартпалық деп бағалады. Хулм Стидтің өзінің нәсілдік тегіне қатысты пікірлеріне жауап ретінде, ол "барлық мәселе бойынша қателескенін" мәлімдеді. 1991 жылы Хулм және басқа авторлар Стидтің редакциялаған антологиясынан өздерінің туындыларын алып тастады, Хулм оның "маори және полинезиялық жазушылармен қарым-қатынасындағы ұзақ жылдарға созылған қорлау мен шабуылдар тарихы" бар екенін атап өтті. Клаудия Тейт The New York Times газетінде романды "қоздыратын" деп сипаттап, оның "сөздер арқылы күшті шақыратынын, әсіресе сиқыршының сиқырындай" деді.

Марапаттар

1984 жылы роман көркем әдебиет номинациясы бойынша Жаңа Зеландия кітап сыйлығын жеңіп алды. Келесі жылы ол Маори көркем әдебиеті үшін арналған Пегасус әдебиет сыйлығына ие болды. Қазылар "Сүйекті адамдар" романының жеңімпазын анықтауда екіге бөлінді: Ламли мен Бауден қарсылық білдірді, Ламли кітаптағы балаларға қатысты зорлық-зомбылық тақырыбының «қалай жазылса да, қорғауға болмайтындық» жайлы пікір айтты. Ірихапети Рамсден, Мариан Эванс және Мириам Эванс «Spiral» атынан салтанатқа қатысты. Олар марапатты қабылдағанда қару (маори шақыруы) айтты, бұл «The Sunday Telegraph» газетінің тілшісі Филипп Пурсердің оларды «аса көңілді, қарлыға сияқты әйелдер» деп сипаттауына себеп болды. Сол кездегі премьер-министр Дэвид Ланге оған құттықтау телеграммасын жіберді, онда: No reira, e te puawai o Aotearoa, e mihi aroha ki a koe («Осымен, Аотеароа гүлі, саған деген сүйіспеншілікпен сәлем») деп жазылған. 2018 жылы «The Spinoff» оқырмандар мен әдебиет сарапшыларының арасында өткізілген екі жеке сауалнамада роман үшінші орын алды. Бұл Жаңа Зеландия премьер-министрі Джасинда Ардерннің сүйікті романы. 2022 жылы ол Елизавета II-нің таққа отыруының платиналық мерейтойын мерекелеу мақсатында 70 Ұлт Достастығы авторларының «Big Jubilee Read» тізіміне енгізілді. Хюльме 2021 жылдың желтоқсан айында қайтыс болды. «The New York Times» газетінде жарияланған некрологында кітаптың сол кезде 1,2 миллионнан астам данасы сатылғаны хабарланды. 2022 жылдың шілдесінде оның отбасы романның түпнұсқа қолжазбасы аукционда сатылатынын, түскен қаражат Маори авторларын қолдауға жұмсалатынын мәлімдеді, бұл Хюльменің соңғы тілегіне сәйкес келеді. Болжамды сату бағасы 35 000 – 50 000 АҚШ доллары болды, бірақ ол 55 000 АҚШ долларына сатылды.