Кіріспе
Тұтқынға алынған жауынгерлерді ұстау орны Соғыс тұтқындары лагері (көбінесе POW лагері деп қысқартылады) – соғыс кезінде жау жауынгерлерін соғыс тұтқыны ретінде тұтқынға алған елдің оларды ұстауға арналған орны. Соғыс тұтқындары лагерлері, интернация лагерлері және әскери түрмелер арасында маңызды айырмашылықтар бар. Соғыс тұтқындары лагерлері алғаш рет 1797 жылы Англиядағы Норман Кросс және Наполеон соғыстары кезінде салынған HM Dartmoor түрмесінде пайда болды, содан бері соңғы 200 жылдағы барлық ірі қақтығыстарда қолданылып келеді. Басты лагерьлерде жауынгерлер, теңізшілер, сарбаздар және соңғы кезде жау мемлекетінің әуешілері ұсталады, олар қарулы қақтығыс кезінде немесе одан кейін бірден тұтқынға түседі. Кейбір қақтығыстарда сауда теңізшілері және соғыс тілшілері сияқты азаматтық тұрғындар да тұтқынға алынған. 1929 жылғы Соғыстағы тұтқындар жөніндегі Женева конвенциясы, кейіннен Үшінші Женева конвенциясымен алмастырылды, мұндай лагерьлер бейтарап мемлекет өкілдерінің тексеруіне ашық болуын талап етеді, бірақ бұл талап әрқашан тұрақты түрде орындалмады.
A prisoner of war camp (often abbreviated as POW camp) is a site for the containment of enemy fighters captured as prisoners of war by a belligerent power in time of war. There are significant differences among POW camps, internment camps, and military prisons. Purpose built prisoner of war camps appeared at Norman Cross in England in 1797 during the French Revolutionary Wars and HM Prison Dartmoor, constructed during the Napoleonic Wars, and they have been in use in all the main conflicts of the last 200 years. The main camps are used for marines, sailors, soldiers, and more recently, airmen of an enemy power who have been captured by a belligerent power during or immediately after an armed conflict. Civilians, such as merchant mariners and war correspondents, have also been imprisoned in some conflicts. Per the 1929 Geneva Convention on Prisoners of War, later superseded by the Third Geneva Convention, such camps have been required to be open to inspection by representatives of a neutral power, but this hasn't always been consistently applied.
Лагерьдерді құруға дейін әскери тұтқындарды ұстау
Вестфалиялық бейбітшілікке дейін соғыс жүргізіп жатқан тараптар ұстаған жау әскерлерін көбінесе өлімге кеседі, құлдыққа сататын немесе айып төлеуді талап ететін. Бұған қоса, әскерлердің салыстырмалы түрде аз болуы әскери тұтқындарды ұстауға арналған лагерьдің қажеттілігін азайтатын. 1648 жылдың мамыр және қазан айлары арасында қол қойылған Вестфалиялық бейбітшілік келісімдері Отыз жылдық соғыс пен Сегіз жылдық соғысты аяқтады. Бұл келісімде барлық тұтқындарды айыпсыз босату қағидасы енгізілді. Бұл, жау әскерлерін соғыс аяқталғаннан кейін немесе қару қолға алмау шартымен ақылға қонымды түрде қараудың бастапқы нүктесі деп есептеледі. Жау әскерлерін босату практикасы мыңдаған жылдар бұрын, кем дегенде Карфаген дәуірінде пайда болған, бірақ 1648 жылдан бастап Еуропада кеңінен қолданылатын практикаға айналды. Тұтқындардың санының артуы әскери тұтқындар лагерлерінің құрылуына себепкер болды.
Уақытша лагерьлерді дамыту
1777 жылы Саратога шайқасында генерал Джон Бургойнның тапсырылуынан кейін бірнеше мың британдық және неміс (Гессен және Брансуик) әскерлері Массачусетс штатының Кембридж қаласына аттанды. Континенттік конгресс түрлі себептермен оларды оңтүстікке көшіруді шешті. Осы мақсатта конгрессмендердің бірі Вирджиния штатының Шарлотсвилл қаласының шетіндегі жерін ұсынды. Қалған әскерлер (шамамен 2000 британдық, 1900-нен астам неміс және шамамен 300 әйел мен бала) 1778 жылдың соңында оңтүстікке қарай жол тартты және 1779 жылдың қаңтарында Айви-Крик маңына жетті. Казармалардың құрылысы жеткіліксіз болғандықтан, офицерлер Ричмонд және Стаунтон қалаларына дейін босатылды. Лагерьде жетіспеушілік болғанымен, тұтқындар сол жерде театр салды. Қашып кетуге мүмкіндік болғандықтан, күзетшілердің жетіспеуінен Алмарал казармасынан жүздеген адам қашып кетті. 1780 жылдың соңында британдық әскер Каролинадан солтүстікке қарай жылжуды бастағанда, қалған тұтқындар Фредерик, Мэриленд; Винчестер, Вирджиния және басқа да жерлерге көшірілді. Лагерь орнынан ешқандай із қалмады.
Бірінші арнайы салынған лагерь
Ең ертедегі белгілі, мақсатты түрде салынған соғыс тұтқындары лагері 1797 жылы Ұлыбритания Корольдігімен Норман Кросс орнында, француз революциялық соғыстары мен Наполеон соғыстарынан әкелінген тұтқындардың саны артуына байланысты құрылды. Бұл түрме 1814 жылға дейін жұмыс істеді және 3300-ден 6272 адамға дейін адамдарды қабылдады.
Америка Азамат соғысы лагерлері
Америка Азамат соғысының басында көптеген тұтқын әскерлерді ұстауға қабілетсіздік туғандықтан, Одақ және Конфедерация үкіметтері еуропалық дәстүрлі келісім-шарттар негізінде тұтқындарды босату және алмасу жүйесіне жүгінді. Алмасу күтіп тұрған тұтқындар тұрақты лагерьлерге қамалды. Одақтың немесе Конфедерацияның тұтқын лагерьлерінің бәрі жақсы басқарылмады, тұтқындар аштықтан немесе аурудан көз жұму жиі кездесетін жағдай. Соғыс жылдары түрмелерде шамамен 56 мың сарбаз қаза болды деп есептеледі, бұл Азамат соғысының барлық қаза тағдырларының 10 пайызын құрайды. Андерсонвилл (Джорджия) маңындағы Самтер лагерінде 14 ай ішінде 45 мың одақтық сарбаздың 13 мыңы (28%) көз жұмды. Чикагодағы (Иллинойс штаты) Дуглас лагерінде бір суық қыс айында конфедерат тұтқындарының 10 пайызы қайтыс болды, ал Нью-Йорк штатындағы Эльмира түрмесіндегі 25 пайыздық өлім-жұлым көрсеткіші Андерсонвиллдегіден кем түспеді.
Бурлар соғысы
Екінші Бур соғысы кезінде британ үкіметі тұтқын лагерьлерін (қамауға алынған Бур соғысушыларын немесе жауынгерлерін ұстау үшін) және концлагерьлерді (Бур азаматтарын ұстау үшін) құрды. Барлығы Оңтүстік Африкада алты, ал теңіз арты британдық колонияларында шамамен 31 әскери тұтқын лагері салынды. Бур тұтқындарының көп бөлігі шетелге жіберілді (28 000 тұтқынға алынған Бур ер адамдарының 25 630-ы). Басында орналасқаннан кейін, бұл әскери тұтқын лагерьлері көбінесе жақсы басқарылды. Концентрациялық лагерьлердің саны, барлығы Оңтүстік Африкада орналасқан, әлдеқайда көп болды және соғыс аяқталған кезде барлығы 109 лагерь салынды – 45 лагерь Бур азаматтары үшін және 64 лагерь қара африкалықтар үшін. Концлагерьлерде ұсталған Бурлардың басым көпшілігі әйелдер мен балалар болды. Концлагерьлер көбінесе нашар басқарылды, тамақ рационы денсаулықты сақтауға жеткіліксіз болды, гигиена стандарттары төмен еді және тығыздық мәселесі шешілмейді. Осы жағдайлардың салдарынан 109 концлагерьде мыңдаған адам қаза тапты. Тұтқындалып ұсталған Бур әйелдері мен балаларының 26 000-нан астамы соғыс кезінде қайтыс болды.
Бура соғысы лагерлері
Боевик аты-жөніОрындысы:БейнелеуBoerPretoriaBoerWatervalBoerNooitgedachtBoerBarbertonБритандықBloemfonteinЛагерь 1900 жылы Паардеберг шайқасынан кейін салынған. Бұл негізінен азаматтарға арналған концлагерь болды, онда лагерь болған кезеңде 26 370 буер әйелдері мен балалары, 14 154 қара африкалық және 1421 буер еркегі қаза болды. Британдық Кейптаун: Соғыс тұтқындары лагерлері – Greenpoint лагері No. 1 және No. 2 лагерь. Британдық Симонстаун: Соғыс тұтқындары лагерлері – Bellevue лагері және South лагері. Британдық Натал: Соғыс тұтқындары лагерлері – Ladysmith лагері (кейіннен концлагерьге айналды) және Umbilo лагері. Шетелдегі Сент-Гелена: Бірінші буер соғыс тұтқындары 1900 жылдың 11 сәуірінде Сент-Геленаға жіберілді, олар аралдағы Broadbottom және Deadwood екі лагерінде қамалды. Шетелдегі Цейлон: Шамамен 5500 буер соғыс тұтқыны Цейлонға тасымалданды, алғашқы тұтқындар 1900 жылдың 9 тамызында келді. Олардың көпшілігі 1900 жылдың 8 тамызында ашылған Diyatalawa лагерінде қамалды, Mount Laviniaдегі 150 тұтқынға арналған емдеу лагері 1900 жылдың 17 желтоқсанында ашылды, ал 1901 жылдың 8 қаңтарында ашылған Ragama лагерінде 150 наразы және келісімге келмейтін адамдар орналасты. 1901 жылдың 10 қыркүйегінде Urugasmanhandiyaда 80 тұтқынға арналған шартты босату лагері құрылды, ал 1901 жылдың 19 қыркүйегінде Hambantotaда 120 тұтқынға арналған шартты босату лагері ашылды. Шетелдегі Үндістан. Шетелдегі Бермуда: 1901 жылдың 28 маусымы мен 1902 жылдың 16 қаңтары аралығында шамамен 4500 тұтқын Бермудаға жіберілді. Лагерьдер Great Sound-та орналасқан алты аралда (Burt Island, Darrell's Island, Hawkins Island, Hinson's Island, Morgan's Island және Tucker's Island) орналасқан. Шетелдегі Португалия.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Соғыс тұтқындарына қатысты алғашқы халықаралық конвенция 1899 жылы Гаага бейбітшілік конференциясында қол қойылды. Ол 1907 жылғы Гаага конвенциясымен кеңейтілді. Бірінші дүниежүзілік соғысына қатысқан негізгі елдер конвенцияны сақтады және тұтқындарға қараудың жағдайы көбінесе жақсы болды. Шығыс майдандағы жағдай батыс майданға қарағанда едәуір нашар болды, Ресейдегі тұтқындар аштық пен аурудан қауіп көрді. Соғыс барысында барлығы шамамен сегіз миллион адам тұтқын лагерьлерінде ұсталды, оның 2,5 миллионы неміс күзетінде, 2,9 миллионы Ресей империясында, ал 720 мыңы Ұлыбритания мен Францияда болды. Соғыс басталғанда тұрақты лагерьлер мүлдем болған жоқ. Соғыстың алғашқы күндерінде неміс әскерінің күтпегендей көп тұтқындарды ұстауы дереу мәселе тудырды. 1914 жылдың қыркүйегіне қарай неміс әскері 200 мыңнан астам жау әскерін тұтқынға алды. Бұл алғашқы тұтқындар 1915 жылға дейін уақытша лагерьлерде ұсталды, сол кезде тұтқындардың саны 652 мыңға жетіп, жағдайлары қанағаттандырмас болды. Осыған жауап ретінде үкімет Германияда және оккупацияланған аумақтарда тұрақты лагерьлер салуды бастады.
Женева конференциясы
Халықаралық Қызыл Крест комитеті 1917 жылдың қыркүйек айында Швейцарияның Женева қаласында конференция өткізді. Конференцияда соғыс мәселесі талқыланды, ал Қызыл Крест азаматтық тұрғындардың тұрмыс жағдайларын қарастырды, олар әскери тұтқын лагерьлеріндегі сарбаздардың жағдайына ұқсас болды, сондай-ақ Франция мен Германиядағы тұтқындарда кездесетін "қақаншыл сым ауруы" (ақыл-ес ауруының белгілері) туралы да сөз болды. Конференцияда Қызыл Крест әскери тұтқындарға хат, азық-түлік жәрдемдері, киім-кешек және медициналық құралдармен қамтамасыз етуге, ал Франция мен Германияда "қақаншыл сым ауруынан" зардап шеккен тұтқындарды бейтарап ел – Швейцарияда интернирлеуге келісім жасады. Кейбір елдер Германия мен Австриямен бірдей шарттарда болған жоқ. Мысалы, Венгрия қатал жағдайлардың сатқындықты азайтатынына сенді. Шығыс елдері Қызыл Крестке әскери тұтқындарға көмек көрсетуде қолдау көрсету үшін күресін жалғастырды. Соғыс аяқталғаннан кейін франко-герман келісіміне сәйкес екі ел де тұтқындарды алмастырды, бірақ француздар шағын топты қалдырды, ал немістер барлық француз тұтқындарын босатты.
Красноярск қаласы
Ресейдің Сибирьдегі Красноярск қаласы, Ресей-Жапон соғысындағы Ресейдің жеңілісінен кейін, болашақ соғыстарға дайындалу үшін әскери лагерьдердің базасы ретінде пайдаланылды. Ол жердегі жағдайлар қиын болды және тұтқындар концлагерьлер мен түрмелерде тұрып, соғысқа алынуы мүмкін еді. 50 мыңнан астам лагерь тұрғыны көлік, ауыл шаруашылығы, кен өндіру және машина жасау жұмыстарына жұмылдырылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқынға алынған әскерилер түрлі лагерьлерге, оның ішінде Красноярскіге де жіберілді. Красноярскіде болгарлар, чехтар, немістер және поляктар сияқты әртүрлі ұлт өкілдерінің көп саны жиналған кездер болды. Көптеген тұтқындар ұлтшыл болғандықтан, лагерь ішінде зорлық-зомбылыққа соқтырды. Лагерь күзетшілері наразылық көтергендерді басуға және лагерьтің жұмысын жалғастыруға мәжбүр болды.
Қашу
1944 жылдың 24 наурызында Сталаг Люфт III-тен болған Ұлы қашу кезінде 76 одақтас әскери қызметкері қашып құтылды, алайда олардың тек үшеуі ғана қайта ұсталудан сақталып қалды. 1944 жылдың 5 тамызындағы Коурадан қашу тарихтағы тұтқындардың ең ірі қашуы және мүмкін, ең ірі түрмеден қашу болып есептеледі. Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Коура қаласының жанындағы лагерьден кем дегенде 545 жапон тұтқыны қашуға тырысты. Көптеген деректерге сәйкес, 234 тұтқын қаза тапты немесе өз-өзіне қол жұмсады. Қалғандары қайта ұсталды. 1944 жылдың 23 желтоқсанындағы Ұлы Папаго қашуы – американдық нысаннан болған ең ірі тұтқын қашуы. 25-тен астам неміс тұтқыны Феникс қаласының жанындағы Папаго Паркі лагерінен тоннель арқылы шығып, айналасындағы шөлге қашып кетті. Келесі бірнеше апта ішінде олардың барлығы қайта ұсталды. Феличе Бенуцци, Джованни ("Гиуан") Балетто және Винченцо ("Энцо") Барсоттидің Кенияның Наньюкидегі 354-ші лагерден қашып, Кения тауына шығуға тырысуы. Осы оқиға Бенуццидің "Кения тауында пикник болған жоқ" атты кітабында баяндалған. Кения тауына шығуға тырысқаннан кейін үштік 354-ші лагерьге "қайта қашып" келді.
Қызыл Кресттің рөлі
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, шамамен 40 миллион азамат пен тұтқынды құтқару мүмкін болмаған кезде, Қызыл Крестке қосымша құқықтар мен жауапкершіліктер жүктелді. Екінші дүниежүзілік соғыс барысында, ол Остік лагерьлердегі одақтас әскери тұтқындарына миллиондаған Қызыл Крест жөнелтпелерін жіберді; олардың көпшілігі азық-түлік пен жеке гигиена заттарынан, ал қалғандары медициналық жиынтықтардан тұрды. Соғыс аяқталғанда, кейбір жаңадан босатылған тұтқындарға арнайы "босату жинағы" жөнелтпесі берілді. АҚШ-тың Жапонияға қарсы соғыс жариялауымен, Қызыл Крест шетелдегі әскерлерге көмек көрсетуге белсенді түрде кірісті. Екінші дүниежүзілік соғыста американдықтардың қатысқан төрт жылында әскерлерге көп мөлшерде жабдық қажет болды. Америкалық Қызыл Крест пен он үш миллион ерікті ел ішінде қан тапсырды, апта сайынғы орташа қан тапсыру көлемі 111 000 литрді құрады. Медбикелер, дәрігерлер және еріктілер жараланғандар мен мұқтаждарға көмек көрсету үшін шетелдегі майданға барды. Бұл бағдарлама мыңдаған өмірді сақтап қалды, себебі плазма донорлары лагерьлер мен базаларға жеткізілді. Дегенмен, Қызыл Крест тек ақ американдықтардан ғана қан қабылдады және жапондықтарды, итальяндықтарды, немістерді және афроамерикандықтарды қабылдаудан бас тартты. Бұған қарсы күресу үшін белсенділер, ақ және қара қанның бір екендігін дәлелдеп, отандық сегрегациямен күресуге тырысты. Жапондықтар тірі тұтқынға түсуді арсыздық деп есептегендіктен, олардың әскери тұтқындар лагерьлері қатал басқарылды, нәтижесінде көптеген одақтас әскери тұтқындары қайтыс болды. Жапондық әскерлік кодексінде "жауынгерлік рух" деп аталатын қағида болды, ол адам өлімге тайсалмай қарсы тұруы керек екенін айтты. Бұйрыққа бағынбағандар, әдетте, жапондық офицерлердің катанасымен бас кесіп өлім жазасына кесілді. Жапондықтар үшін қылыш – даналық пен төзімділіктің символы болды және олар оның арқылы өлуді үлкен құрмет деп санайтын. Тұтқындар лагеріндегі өмірді Джек Бриджер Чалкер, Филип Менинский, Джон Менни, Эшли Джордж Олд және Рональд Сёрл сияқты суретшілер өздеріне үлкен қауіп тудыра отырып жазды. Олар сурет салу үшін адам шашын щетка ретінде, өсімдік шырынын және қанды бояу ретінде, ал дәретхана қағазын "кенеп" ретінде пайдаланды. Олардың кейбір туындылары жапондық соғыс қылмыскерлерінің сот процесінде дәлел ретінде пайдаланылды. Қазір олардың көпшілігі Австралия соғыс мемориалында, Виктория штатының кітапханасында және Лондонның Императорлық соғыс мұражайында сақтаулы. Виктория штатының кітапханасы 1995 жылы осы туындылардың көптеген бөлігін "Майор Артур Мун коллекциясы" деген атпен көрмеге қойды. 2016 жылы соғыс тарихшысы Антони Бивор (жақында "Екінші дүниежүзілік соғыс" кітабын аяқтаған) Ұлыбритания үкіметі кейбір жапондық тұтқындар лагерьлерінде тұтқындарды өлтіріп жеу үшін семіруге мәжбүр еткені туралы ақпаратты жариялағанын мәлімдеді. Көрініп тұрғандай, Уинстон Черчилль бұл қылмыстың бар екенін білген, бірақ ақпаратты құпия сақтаған; отбасылары өз ұлдарының соғыста қаза болғанына қарағанда, адам жегіштік құрбаны болғанын білгенде қатты қайғыға батар еді. Жапондық әскери тұтқындар лагерьлерінде басқа лагерьлерге қарағанда көбірек өлім-жұлым болды. Қызыл Крест бұл лагерьлерге жөнелтпелерді тастай алмады, өйткені олар тым жақсы қорғалған.
Ақша ретінде темекі
Көптеген тұтқын лагерьлерінде темекі "тауар ақшасы" деп аталатын валюта ретінде кеңінен қолданылды. Олар төлемдерді немесе қарыздарды өтеу үшін тұтқындар арасында қабылданғандықтан, айырбас құралы ретінде ақшаның қызметін атқарды, ал басқа тауарлардың бағасы темекімен есептелгендіктен, ақшаның есептік бірлігінің қызметін де атқарды. Басқа тауарлармен салыстырғанда, темекінің қоры тұрақтырақ болды, себебі ол тұтқын лагерьлерінде нормаланған, сондай-ақ темекіні бөлу, тасымалдау және біртектілігі оңай болды.
БҰҰ лагерлері
Халықаралық Қызыл Крест Ұлттар Ұйымы басқаратын әскери тұтқындар лагерьлеріне жиі алдын ала хабарламай барып, тұтқындардың гигиенасы, медициналық көмектің сапасы, тамақтанудың әртүрлілігі және салмақ тартуын қадағалады. Олар тұтқындармен сөйлесіп, жағдайларға қатысты пікірлерін сұрады, сондай-ақ оларға Женева конвенциясының көшірмелерін ұсынды. IRC делегаттары сұралған аяқ киім, сабын және басқа да қажетті заттарды таратты. 1950 жылдың желтоқсанынан 1952 жылдың маусымына дейін 170 000-нан астам коммунист және коммунист емес тұтқындар ұсталған Кодже-до аралында тұтқын лагері құрылды. 1951 және 1952 жылдың басында жоғары деңгейдегі коммунистік агенттер Кодже аралын бөлік-бөлікпен басып алып, өздерінің идеологиялас коммунистерін біріктірді; наразылық білдіргендерді жалған сот процестері мен ашық орында атқылау арқылы өздеріне бағындырды; коммунистік келіссөздер тобының мүддесі үшін халықаралық қауымдастыққа зорлық-зомбылық туралы шағымдарды таратты. 1952 жылдың мамыр айында қытай және Солтүстік Корея тұтқындары көтеріліс шығарып, бригадир генерал Фрэнсис Т. Додты тұтқынға алды. 1952 жылы лагерь әкімшілігі тұтқындардың 1 мамыр күні (коммунизмді құрметтеу күні) бүлік көтеріп, демонстрация жасауы мүмкін деген қорқынышпен, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемелері (мысалы, USS Gunston Hall) 15 000 Солтүстік Корея және Қытай тұтқынын аралдан алып, Ульсан және Чеджудодағы түрмелерге жеткізді. Бұл кемелер 1953 жылдың қыркүйегінде соғыс аяқталғанда тұтқындар алмасылған "Үлкен ауыстыру" операциясына қатысты.
Оңтүстік Вьетнамдағы Оңтүстік Вьетнам әскерінің лагерьлері
1965 жылдың соңына қарай Вьетконг күдіктілері, соғыс тұтқындары, тіпті жасөспірім қылмыскерлер Оңтүстік Вьетнам түрмелерінде және қамау орындарында бірге ұсталды. 1965 жылдың маусымынан бастап түрмедегі тұтқындар саны үздіксіз өсті, ал 1966 жылдың басында бар болған түрмелер мен қамау орындарында қосымша тұтқындарды қабылдауға орын қалмады. 1965 жылы әрқайсысы бастапқыда 1000 тұтқынға есептелген бес тұтқын лагерін салу жоспарланды. Бұл лагерлерді Оңтүстік Вьетнам әскери полициясы күзетіп, әрбір лагерьге АҚШ әскери полициясынан соғыс тұтқындары жөніндегі кеңесшілер тағайындалатын болды.