Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында одақтас күштер пайдаланған соғыс тұтқындарының уақытша лагерлері, Рейн визенлагері (Рейн даласы лагерлері) – АҚШ армиясының Германияның одақтас оккупацияланған аймағында екінші дүниежүзілік соғыстың соңында тұтқынға алынған неміс әскерлерін ұстау үшін салған 19 концентрациялық лагерьлер тобы. Ресми түрде «Соғыс тұтқындарының уақытша лагерлері» (PWTE) деп аталған бұл лагерьлерде 1945 жылдың сәуірінен қыркүйегіне дейін Вермахттың бір миллионнан екі миллионға дейін әскері ұсталды. Лагерьдегі тұтқындар соғыс тұтқындары емес, қарусыздандырылған жау әскерлері деп танылды. Бұл шешімді 1945 жылдың наурыз айында SHAEF бас қолбасшысы Дуайт Д. Эйзенхауэр қабылдады: жүздеген мың тұтқынға алынған әскерлерді соғыс тұтқындары ретінде жіктемеу арқылы, оларды Женева конвенциясымен реттелген талаптарға сәйкес орналастырумен байланысты логистикалық қиындықтарды болдырмауға болады.

Өмірбаян

1945 жылдың басында Батыста тұтқынға алынған неміс сарбаздарының жартысын АҚШ әскерлері ұстады, ал қалған жартысын британдықтар ұстады. Бірақ 1945 жылдың наурыз айының соңында одақтас әскерлер Ремагенде Рейн өзенінен өтіп, Германияның ортасына енгенде, өңделіп жатқан неміс тұтқындарының саны британдықтарды өз лагерлеріне енді тұтқындарды қабылдауды тоқтатуға мәжбүр етті. Бұл АҚШ армиясын дереу әрекет етуге және Германияның батыс бөлігінде Рейнвизенлагерін құруға итермеледі. Лагерьлерді құру оңай болды, себебі тұтқындар 1945 жылдың наурыз айында Эйзенхауэр қабылдаған шешім бойынша, қарусыздалған жау күштері (DEF) деп есептелетін болды. Сонымен қатар, барлық тұтқынға алынған сарбаздар енді Женева конвенциясы бойынша кепілденген соғыс тұтқындарының құқықтарына ие болмайтын, себебі олар нацистік Германияға жатты, ал ол мемлекет жойылды. Лагерьлер 1945 жылдың 8 мамырында нацистік Германияның капитуляциясынан кейін неміс тарапынан кез келген қарсылықты тоқтату үшін де құрылды. Одақтас басшылары нацистік бірлестіктердің оккупацияға қарсы тиімді партизандық соғыс жүргізуге тырысуы мүмкін деп алаңдады. Тарихшы Перри Биддискомб Рейнвизенлагер лагерінде жүздеген мың адамды нашар жағдайда ұстау шешімінің "негізінен соғыстан кейінгі Германиядағы "Вервольф" қозғалысын болдырмауға бағытталғанын" айтты.

Лагерь құрылысы

Бастапқыда, соғыс тұтқындарын Ұлыбританияға тасымалдау жоспарланған, олар капитуляцияға дейін сонда қалуға тиіс болды, себебі онда оларды жақсырақ қамтамасыз етуге болар еді. Ардендегі шабуыл сәтсіз аяқталып, 250 мың неміс әскері қарсыластарына берілді. Рур қапшығының бұзылуынан кейін тағы 325 мың адам тұтқынға алынды. Капитуляциядан кейін Батыс Одақтастарының қолында 3,4 миллион неміс әскері болды. Мұндай көптеген тұтқындар болғандықтан, оларды Германияда ұстаудың тиімдірек екені анық болды. Лагерьлер 1945 жылдың сәуір айында құрылып, қыркүйекке дейін бар болды. Барлық лагерьлерді салудың да осындай жоспары болды. Темір жолға жақын ауылдың ашық жерлерін тікұшақпен қоршап, әрқайсысында 5 000-ден 10 000-ға дейін адамға арналған 10-20 лагерьге бөлді. Бар болған дала жолдары лагерь көшелері ретінде, ал айналасындағы ғимараттар әкімшілік, асхана және госпиталь ретінде пайдаланылды. Қару-жарағын тапсыруға мәжбүр болған соғыс тұтқындары ұйықтау үшін жерді қолмен қазып шықты. Көп ұзамай лагерьлер тым толып кетті, мысалы, 100 000 адамға арналған Ремаген лагерінде 184 000 тұтқын болды.

Операциялар мен басқару

Әскери тұтқындарды ұстау туралы халықаралық заңдарды айналып өту үшін, қарсы тараптың күштері "Қоралсыздандырылған жау күштері" (DEF) деп аталды, ал "Соғыс тұтқындары" (POW) термині қолданылмады. Тұтқындардың көп санына байланысты американдықтар лагерьлердің ішкі басқаруын немістерге жүктеді. Дәрігерлер, аспазшылар және жұмыс күштері сияқты барлық әкімшілік жұмыстар тұтқындардың өзімен атқарылды. Тіпті қарулы күзетшілердің де құрамына Вермахттың Фельджандармериясы мен Фельджәгеркорпсының бұрынғы әскерлері кірді. Олар Wehrmachtordnungstruppe (Қоралды Күштердегі Тәртіп әскерлері) деп аталды және лагерьлерде қашуды болдырмау және тәртіпті сақтау үшін қосымша рацион алды. 1946 жылдың маусым айында осы әскери полиция соңғы ресми түрде қаруларын тапсырған неміс сарбаздары болды. Лагерьлер құрылғаннан кейін бірнеше апта ішінде тұтқындарды босату басталды. Алғаш босатылғандар – Гитлерюгенд мүшелері және нацистік партиямен байланысы жоқ деп танылған әйелдер болды. Олардан кейін шаруалар, жүргізушілер және кеншілер сияқты мамандық иелері босатылды, өйткені Германия инфрақұрылымын қайта жаңғыртуға олардың көмегі шұғыл қажеттілік болды. 1945 жылдың маусым айының соңына қарай Ремаген, Бёль Иггельхайм және Бюдерих лагерлері толық босатылды. 1945 жылдың 12 маусымында британдық күштер британдық аймақтағы екі Rheinwiesenlager лагерін өз бақылауына алды. 1945 жылдың 10 шілдесінде SHAEF лагерьлерді француздарға тапсырғаннан кейін барлық босатулар тоқтатылды. Бұл келісім Шарль де Голль үкіметінің Францияда мәжбүрлі еңбекке 1.75 миллион әскери тұтқынды қажет етуіне байланысты жасалды. Барлығы шамамен 182,400 тұтқын – Синциг, Андернах, Сиершахн, Бреценхайм, Дитерсхайм, Кобленц, Хехтсхайм және Диц қалаларынан Францияға жіберілді. Британдықтар өз бақылауындағы Бюдерих және Рейнберг лагерлерінен жұмысқа жарамдыларын тапсырып, қалғандарын босатты. 1945 жылдың қыркүйек айының соңына қарай Rheinwiesenlager лагерлерінің көбі жабылды. 1948 жылға дейін Бад-Кройцнах қаласының жанындағы Бретценхайм лагері ғана ашық қалды, ол Франциядан босатылған неміс тұтқындары үшін транзиттік лагерь ретінде пайдаланылды.

Соғыстан кейінгі қорытындылар

1969 жылы генерал-лейтенант Леонард Д. Хитон АҚШ армиясының медициналық қызметі үшін толыққанды есеп дайындап, жариялады. Бұл есепте профилактикалық медицина және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін осы үлкен сандағы неміс тұтқындарын ұстаумен байланысты мәселелер зерттелді. Есепте бірқатар мәселелер анықталды, олар:

Армия тұтқындар ұсталған кейбір орындарды есептен шығарды. Тұтқындардың саны күтілгеннен әлдеқайда көп болды. Лагерьлерді ұйымдастыру тұтқындардың өздеріне жүктелді. 1945 жылғы сәуір және мамыр айларында азық-түлік пен су жеткіліксіз болды, бірақ кейін жағдайы жақсарды. 1945 жылғы тамызда қарусыздандырылған жау әскерлеріне берілген 1200-1500 калориялық рацион жеткіліксіз болды. Азық-түлік жетіспеушілігі кейбір жағдайларда "ауқымды нашар тамақтануға" алып келді.