Британдық теңіз саяхатшысы Роберт Нокс және Цейлон тұтқынындағы өмірі

Кіріспе

Роберт Нокс (8 ақпан 1641 – 19 маусым 1720) – Британдық Шығыс Үндістан компаниясының қызметінде болған ағылшын теңіз капитаны. Ол да Роберт Нокс атымен танымал болған кеме капитанының ұлы еді.

Өмір

Лондонның Тауэр Хилл қаласында туған жас Нокс балалық шағының көп бөлігін Суррейде өткізді және кейіннен Винчестер епискобы Джеймс Флитвудтан сабақ алды. 1655 жылы 14 жасында «Анне» кемесімен алғашқы сапарында әкесінің экипажына қосылып, 1657 жылы Англияға қайтып келді. Сол жылы Оливер Кромвелл Шығыс Үндістан компаниясына Шығыс саудасының монополиясын беретін жарлық шығарды, бұл Кнокс аға мен оның командасын Компания қызметіне қабылдауды талап етті. Екі Нокс 1658 жылдың қаңтарында Парсыға аттанды. 1659 жылдың 19 қарашасында дауыл кезінде кеме мачтасын жоғалтып, Сейлонға, қазіргі Шри-Ланкаға жағаға шығуға мәжбүр болды. Кеме тәркіленді және экипаждың он алты мүшесі, соның ішінде Нокстар, Канди патшасы Раджасингхе II әскерлеріне тұтқынға алынды. Кнокс аға патшаның ашуын туғызды, себебі ол қажетті рәсімдерді сақтамады және патша мен кейбір еуропалық державалар арасындағы шиеленіс кезеңінде осы қателікке ұшырады. Экипажқа патшалықтан кетуге тыйым салынғанмен, олармен салыстырмалы түрде мейірімділікпен қарым-қатынас жасалды; жас Нокс өзін фермер, несие беруші және саудагер ретінде орнықтыра алды. Екеуі де безгекке қатты шалдықты, ал Кнокс аға 1661 жылдың ақпанында ұзақ аурудан кейін қайтыс болды. Роберт Нокс 19 жыл тұтқындықтан кейін Стивен Ратландпен бірге қашып шықты. Екеуі аралдың солтүстік-батыс жағалауындағы голландтық бекінісі Ариппуға жетті. Голландтықтар Нокске мейірімділікпен қарады және оны Голландияның Шығыс-Индия аралдарындағы Батавияға (қазіргі Джакарта) жеткізді, содан ол ағылшын кемесі «Цезарь» арқылы үйіне оралды. 1680 жылдың қыркүйегінде ол Лондонға қайтып келді. Сапар барысында Нокс Сейлон аралы туралы «Сейлон аралына қатысты тарихи мақала» атты қолжазбасын жазды, ол 1681 жылы жарық көрді. Жақында бұл кітап Премачандра Алвис тарапынан сингал тіліне «Knox Dutu Lakdiva» деп аударылды. Кітапқа арал тұрғындарының, олардың әдет-ғұрыптарының және ауыл шаруашылығы техникаларының бейнелері қосылды. Бұл кітап сол кезде кең қызығушылық тудырды, Ноксқа халықаралық деңгейде танымал атақ әкелді, Дэниел Дефоның «Робинзон Крузо» романына әсер етті, сондай-ақ Корольдік қоғамның Роберт Хукімен достық қарым-қатынас орнатуға себеп болды. Бұл Сейлондағы өмір туралы еуропалықтардың ең ерте және ең толық жазбаларының бірі және бүгінде 17 ғасырдағы аралдың құнды жазбасы ретінде қарастырылады. Нокс Роберт Хуктің жақын досы және серіктесі болды, ол сапарларынан жиі сыйлықтар әкелетін. Хук Ноксты жергілікті кофеханаларға шоколад пен темекіге шақырып, оларды сол кездегі сәндік заттар деп есептеді. Бірде Нокс Хукке «инді каноплясы» немесе «бангу» деп атаған «канопляға ұқсас есірткіш шөптің» үлгілерін сыйлады; ол сол кезде Еуропада белгісіз болған өсімдік ретінде танымал болды. 1689 жылдың желтоқсанында Хук қоғам алдында сөз сөйлегенде, канабистің ағылшын тіліндегі алғашқы толық сипаттамасын берді, оның мүмкін болатын емдік қасиеттерін мақтады және Нокстың «өзін жиі сынап көргенін, қорқуға себеп жоқ екенін, бірақ күлкіге келгені мүмкін екенін» атап өтті. Нокс сондай-ақ Сейлондағы термиттің, араның және құмырсқаның сипаттамасын берді. Нокс 1703 жылдың 3 наурызында Хуктің ұзақ аурудан кейін қайтыс болуына куә болды және досының жерлеуін ұйымдастыру жауапкершілігін өз мойнына алды. Нокс Шығыс Үндістан компаниясында оралғаннан кейін он үш жыл бойы жұмыс істеді, «Тонкуин Мерчант» кемесімен шығысқа тағы төрт сапар жасады. Ол компаниямен келіспеушіліктерге ұшырады және 1694 жылы жұмыстан босатылды. Төрт жылдан кейін ол өзінің «Мэри» атты сауда кемесін құрып, сауда-саттықпен айналысты, бірақ бұл кәсібі сәтті болмады. 1701 жылы ол Англияға қайтып келді және зейнеткерлік өмірін Сейлон және өмірі туралы жазумен өткізді. 1720 жылдың маусымында ол Лондон қаласындағы Санкт-Петер-ле-Пуэрде бай, бірақ үйленбеген күйі қайтыс болды және Уимблдондағы Сент-Мария шіркеуіне жерленді.

Born at Tower Hill in London, the young Knox spent most of his childhood in Surrey and was taught by James Fleetwood, later the Bishop of Winchester. He joined his father's crew on the ship Anne for his first voyage to India in 1655, at the age of 14, before returning to England in 1657. That year, Oliver Cromwell issued a charter granting the East India Company a monopoly of the Eastern trade, requiring the elder Knox and his crew to join the service of the Company. The two Knoxes sailed for Persia in January 1658. They suffered the loss of the ship's mast in a storm on 19 November 1659, forcing them to put ashore on Ceylon, now Sri Lanka. The ship was impounded and sixteen of the crew, including the Knoxes, were taken captive by the troops of the Kandy king, Rajasinghe II. The elder Knox had inadvertently angered the king by not observing the expected formalities and had the misfortune to do so during a period of tension between the king and some of the European powers. Although the crew was forbidden from leaving the kingdom, they were treated fairly leniently; the younger Knox was able to establish himself as a farmer, moneylender and pedlar. Both men suffered severely from malaria and the elder Knox died in February 1661 after a long illness. Robert Knox eventually escaped with one companion, Stephen Rutland, after nineteen years of captivity. The two men were able to reach Arippu, a Dutch fort on the north west coast of the island. The Dutch treated Knox generously and transported him to Batavia (now Jakarta) in the Dutch East Indies, from where he was able to return home on an English vessel, the Caesar. He arrived back in London in September 1680. During the voyage Knox wrote the manuscript of An Historical Relation of the Island Ceylon, an account of his experiences on Ceylon, which was published in 1681. Recently, this book was translated to Sinhala as "Knox Dutu Lakdiva" by Premachandra Alwis. The book was accompanied by engravings showing the inhabitants, their customs and agricultural techniques. It attracted widespread interest at the time and made Knox internationally famous, influencing Daniel Defoe's Robinson Crusoe as well as sparking a friendship with Robert Hooke of the Royal Society. It is one of the earliest and most detailed European accounts of life on Ceylon and is today seen as an invaluable record of the island in the 17th century. Knox became a close friend and collaborator of Robert Hooke, for whom he frequently brought back gifts from his travels. In return, Hooke took Knox to the local coffeehouses for chocolate and tobacco, then considered luxuries. On one occasion, Knox presented Hooke with samples of "a strange intoxicating herb like hemp" which he dubbed "Indian hemp" or "Bangue"; it is better known today as cannabis indica, a plant which was unknown at the time in Europe. Hooke gave an address to the Society in December 1689 in which he provided what was the first detailed description of cannabis in English, commending its possible curative properties and noting that Knox "has so often experimented it himself, that there is no Cause of Fear, tho' possibly there may be of Laughter." Knox also described termites, bees and ants in Ceylon. Knox was present when Hooke died on 3 March 1703 after a long illness and took on the responsibility of arranging his friend's burial. Knox continued to work for the East India Company for thirteen years after his return from the East, captaining the ship Tonqueen Merchant for four further voyages to the East. He enjoyed only mixed success and quarrelled with the company, which eventually dismissed him in 1694. Four years later he set himself up on his own trading vessel, the Mary, but the venture was not a success. He returned permanently to England in 1701 and spent his retirement writing about Ceylon and his life. He died, prosperous but unmarried, at St Peter le Poer in the City of London in June 1720 and was buried at St Mary's Church, Wimbledon.