Кіріспе

Амбато (amˈbato; толық аты, Сан-Хуан-де-Амбато; кечуа тілінде: Ampatu Llaqta) – Эквадордың орталық Анд таулары арасындағы аңғарда орналасқан қала. Амбато өзенінің жағасында, бірнеше биік таулардың етегінде жатыр. Бұл қала Тунгурахуа провинциясының орталығы болып табылады және теңіз деңгейінен 2577 метр биіктікте орналасқан. Оны «Гүлдер мен жемістер қаласы», «Үш Хуанның елі» және «Эквадор бағы» деп те атайды. Амбатоның тұрғындары амбатенос немесе гуаямбос деп аталады (бұл атау осы аңғарда өсірілетін жергілікті шабдалының түрінен шыққан). Қазіргі Амбато қаласының мэрі – Диана Кайза. Қала тарихында бірнеше рет жер сілкінісінен толығымен немесе жартылай қирады, соңғы рет 1949 жылдың 5 тамызында болған, сол кезде қала мен оның соборы дерлік толығымен қирады. Қала келесі екі жылдың ішінде қайта салынды. Тұрғындарының табандылығын құрметтеу үшін Амбато ақпан айында карнавал кезінде «Жемістер мен гүлдер фестивалін» өткізеді. Бүгінде Жемістер мен гүлдер фестивалі Эквадордағы ең маңызды мерекелердің біріне айналды. Қала «Үш Хуанның елі» деп аталады, себебі ол үш белгілі эквадорлықтың туған жері: 19 ғасырдың белгілі эссешісі Хуан Монтальво, елдің ұлттық әнұранының авторы Хуан Леон Мера және Эквадор тәуелсіздік қозғалысының маңызды тұлғасы Хуан Бениньо Вела. Қала жеміс-жидек өндірісімен, былғары өңдеу заводтарымен, азық-түлік және тоқыма өнімдерімен әйгілі. Бұл қала сонымен қатар, әсіресе Панамерикан тас жолымен оңтүстікке қарай саяхаттайтын жүргіншілер үшін маңызды көліктік торап болып табылады.

Тарих

Амбато қаласы қазіргі орналасқан жерінде 1698 жылдың 6 желтоқсанында Амбатоның орталығы ретінде, амбатолықтардың Кито Корольдік аудиториясына жасаған өтініші бойынша құрылды. Оған дейін, 20 маусымда бұрынғы Амбато елді мекені жер сілкінісі мен тау көшкіні салдарынан қирап, мыңдаған адам қаза тапты. Елді мекен қазіргі орналасқан жеріне, биікке көшірілді. Келесі ғасыр бойы Амбато баяу-баяу маңызды таулы орталыққа айналды. Қала Эквадор тәуелсіздік соғысында шешуші рөл атқарды. 1820 жылдың 9 қазанында Гуаякиль тұрғындары, бірнеше венесуэлалықтар мен колумбиялықтардың көмегімен испан монархиясынан тәуелсіздік жариялады. Олар әскер жинады (Гуаякиль хунтасы деп аталды) және Китодағы испан әскерлеріне қарсы жорыққа шықты. Китоға бет алғанда Амбато алғашқы болып азат етілген қалалардың бірі болды. Қала 1820 жылдың 12 қарашасында Испаниядан толық тәуелсіздігін жариялады. Амбатоны азат еткеннен кейін Гуаякиль хунтасы Китоға көшті. Полковник Луис Урданета басшылығымен армия орталық таулы аймақтың көп бөлігін азат етті, бірақ Кито мен солтүстік таулы аймақ әлі де Корольдік аудиторияның билігінде болды. Президенттік міндетін атқарушы және роялистік армияның қолбасшысы фельдмаршал Мелхор Аймерич тез әрекет етіп, Амбатодағы Урданета әскеріне қарсы күштерді аттандырды. Урданета әскері 1820 жылдың 22 қарашасында Амбатоның жанындағы Хуачи шайқасында полковник Франсиско Гонсалес басқаратын роялистермен кездесіп, ауыр жеңіліске ұшырады. Урданета шегінді, ал Гонсалес Амбатоға кірді. Бір жыл өткен соң Антонио Хосе де Сукре басқаратын жаңартқан патриоттар Бабахойодағы позицияларын тастап, таулы аймақтарды қайта басып алуға кірісті. 1821 жылдың қыркүйегінде әскерлер Гуаранданы қайта басып алу үшін қаладан шықты. 1821 жылдың 12 қыркүйегінде Сукре екінші Хуачи шайқасында Урданетаға ұқсас тағдырға ұшырады. Аймериш әскерлері Амбатоның оңтүстік-шығысындағы Хуачи жазығында Сукрені жеңді. Сукре тағы да Гуаякильге қайтып оралды. 1822 жылы Амбато мен орталық таулардағы басқа да қалалардың жағдайы өзгерді. Таулы аймақты басып алуға екі рет тырысқаннан кейін Сукре мен революционерлер тыңшылар желісін құрып, азаттыққа деген ынтаны арттырды. Олар сәттілікке де жетті: 1821 жылы испан монархы Фернандо VII Китодағы роялистердің қорғанысын басқару үшін генерал Моургеонды жіберді. Моургеон 1822 жылдың көктемінде ауыр сырқатқа шалдығып қайтыс болды. Сол кезде Сукре әскерін оңтүстікке қарай Макараға, генерал Хосе де Сан Мартин жіберген перулік әскерлермен кездесуге аттандырды. Лохадан олар сәуір айында Риобамбаны қайта басып алды. Амбато да жақын арада қайта басып алынды, ал роялистер Пичинча шайқасында жеңілді. Эквадор Республикасының алғашқы жылдарында қала маңызды мәдени және экономикалық орталыққа айналды. Амбато бірнеше рет конституцияларды жазу орталығы болды және Монтальво мен Мера сияқты көрнекті суретшілер мен ойшылдарды өндірді. 1949 жылдың 5 тамызында қала қатты жер сілкінісіне ұшырады. Апаттан 6000-нан астам адам қаза тауып, мыңдаған адам үйсіз қалды. Қаланың отарлық орталығының көп бөлігі, соның ішінде көптеген адамдар Куэнкадағы Иглесия де Эль Саграриомен тең деп санайтын собор да қирады. Қала халықаралық көмек ұйымдары мен Эквадор үкіметінің көмегімен қайта жаңартылды. Жаңа модернистік собор 1954 жылдың 12 желтоқсанында ашылды.

География

Амбато Анд тауларының ең биік бөлігі – Орталық Кордильераның басты аңғарында жатыр. Қаланың өзі қаланың солтүстік жағын билейтін Серро Казигана тауының беткейіне қазылған. Амбатодан Котопакси, Тунгурахуа, Кариуаирасо және Эквадордағы ең үлкен тау – Чимборазо сияқты көптеген қар басқан жанартауларды көруге болады. Тунгурахуа оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 40 километр қашықтықта орналасқан. Жанартаудың атқылау қаупі үнемі сақталады. 2006 жылдың 16 мамырында Тунгурахуа атқылап, қаланы қалың күлмен жапты. Амбато өзені қаланың солтүстік жағынан ағып өтеді. Өзен өте кең немесе терең емес, бірақ ауыр жаңбыр кезінде маңызды су тасқынына себеп болуы мүмкін. Ылдам жылдар ішінде өзен жерге терең ойыс жасап, жақсы көпірлерді қажет етті. 2008 жылдың қазан айында Амбато қаласы ұзақ күткен Хуан Леон Мера көпірін аяқтады, ол Амбатоның орталық бөлігін Фикоа және Аточа аудандарымен байланыстырады. Амбато өзеніне салынған көпір қалаға 5,5 миллион долларға бағаланды.

Климат

Амбато қаласы Көппен климат жіктелімі бойынша мұхиттық климатқа (Cfb) ие.

Экономика

Орталық орналасқандықтан, Амбато Эквадордың маңызды өнеркәсіптік орталығы болып табылады. Көлік құралдарының кузовтарын жасау, әсіресе ірі көліктерге арналғандары, қаладағы ең ірі жұмыс берушілердің бірі. 2010 жылы Венесуэла өз көліктерінің шамамен 65% металл каркастарын жөндеуден өткізетіні және осы жұмылдың көп бөлігі Амбатода жасалатыны хабарланды. Тері өңдеу Амбатоның экономикалық өнімдерінің маңызды бөлігін құрайды. Көптеген былғары тауарлар жақын жердегі Квисапинчада сатылады немесе экспортталады. Экономикалық дамудың басқа салаларына тоқыма, шыны өндірісі, азық-түлік және аяқ киім кіреді. Амбато көлік торабы ретінде шағын туризм саласына да тәуелді. Амбато Кито немесе Гуаякиль сияқты ірі қалалардай тартымды немесе әлемдік қала емес, сондай-ақ Банос немесе Отавало сияқты шағын қалалардай әдемі болмаса да, қазіргі заманғы собор мен Мера үйі сияқты көрікті жерлері бар. Туристер Амбатоны Квисапинча немесе Пильяро сияқты жақын қалаларды аралау үшін база ретінде жиі пайдаланады. Дүйсенбі күнгі базар да туристер мен жергілікті тұрғындарды тартады, көшелер азық-түлік пен киім сатушылармен толады. Көптеген адамдар Амбатоны 21 ғасырдағы Эквадор қаласының үлгісі деп санайды: ол өзінің тарихымен мақтан тұтады, бірақ өнеркәсіп пен технология саласында жетекші болуға ұмтылады.

Жеміс-жидек пен гүлдер мерекесі

Фрукттар мен гүлдер фестивалі Амбато қаласында әр жыл сайын 1949 жылғы 5 тамызда болған жер сілкінісінен қаланың қирауының еске алуына арналып өткізіледі, сол кезде 6000 адам қаза тапты. Фестиваль 1950 жылғы 29 маусымда құрылған. Жер сілкінісі тамыз айында болғанымен, фестиваль карнавалға жақын уақытта тойлану үшін ақпан айында өткізіледі. Аймақтың құнарлы жанартаулық топырағында көптеген шаруашылықтар мен ауыл шаруашылығы өнімдерінің алуан түрлілігі бар. Амбато тұрғындары қаласын "үш Хуанның елі" деп атайды. Амбатолықтарды көбінесе Гуаямбо немесе Патохос деп атайды.

Хуан Монталво саябағы

Қаланың орталығында танымал Монтальво саябағы орналасқан. Амбато қаласында туған жазушы Хуан Монтальвоның есімімен аталып, 1905 жылы салынған бұл саябақ сол кезден бері Амбато халқының әлеуметтік жиналатын орталығы болып табылады. Саябақтың жобасын жергілікті сәулетші Педро Дурини жасаған. Ол Амбатоның Монтальво, Сукре, Боливар және Кастильо көшелерінің қиылысында жатыр. Бұл саябақ сонымен қатар, жаңа Амбатоның символы саналатын қазіргі заманғы собордың көлеңкесінде орналасқан. Саябақтың ортасындағы Хуан Монтальвоның мүсіні Италияда Пьетро Капурро жасаған. Ол 1911 жылы ашылған. Хуан Монтальвоның мазары саябаққа жақын жерде орналасқан. Қазіргі таңда саябақты қоршаған қақпалар мен жолдарды жаңарту үшін 450 000 долларлық жөндеу жұмыстары жүріп жатыр.

Квинта Хуан Леон Мера

Амбатоның ең танымал тұрғындарының бірі Хуан Леон Мера, оның вилла стиліндегі үйі – Квинта Хуан Леон Мера. Аточа ауданындағы Амбато өзенінің солтүстік жағасында орналасқан бұл үй 1874 жылы салынған. Қазір ол жұртшылыққа ашық. 257-ден астам гүл түрі өсетін бақтарымен әйгілі үйдің ішінде колониялық дәуірдегі жиһаз бен картиналар да жақсы сақталған. Квинтаның төңірегіндегі жерлерде енді жергілікті және шетелдік түрлерден тұратын жаңа ботаникалық бақ құрылған. Бақтар әртүрлі континенттердің шабыттық көзі болған.

Ла Катедраль

Амбато қаласының орталық бөлігіндегі өте заманауи ақ кафедральді собор, бәлкім, қаланың ең танымал символы болар. Собор 1689 жылы салынған алғашқы шағын шіркеудің орнында тұрғызылған. Ол кейіннен жер сілкінісі салдарынан қиратылып, одан әлдеқайда үлкен шіркеу салынды, бірақ ол да 1797 жылғы Риобамба жер сілкінісінде тағы да қирады. Жаңа шіркеу сол үлгі бойынша салынды, алайда 1949 жылғы Амбато жер сілкінісінде осы құрылыс тағы да жойылды. Жаңа собор 1954 жылы пайдалануға берілді және Хуан Монталво саябағының қарсы бетінде орналасқан.

Орталық кітапхана

Портал үйінің тікелей жанында қаланың ең жаңа және ең ірі кітапханасы орналасқан. Үш қабатты кітапхана Парк Монтальво төңірегіндегі қаланың орталық аймағын жаңарту жоспарының бір бөлігі болып табылады. Кітапханада 70 000-нан астам аталым бар және пайдаланушыларға арналған көптеген компьютерлік станциялар қызмет көрсетеді. Оның ресми атауы – "Қала және провинция кітапханасы", себебі ол Амбато қаласымен қатар Тунгурахуа провинциясына да қызмет етеді.

Севаллос саябағы

Парк Монтавлодан жаяу арақашықтықта орналасқан Педро Фермин Севаллос паркі – Амбато қаласының орталық көшелерінің бірі, Севаллос көшесіндегі жасыл кеңістік. Амбатоның ең белгілі екі мектебі осы парктің шетінде орналасқан: Colegio Bolivar жоғары мектебі және Escuela de la Providencia бастауыш мектебі. Соңғы жылдары парктегі қауіпсіздік туралы алаңдаушылықтар қала басшыларын осы кеңістікті қайта қарастыруға итермеледі. 2010 жылдың шілдесінде көптеген ағаштар мен газонды ашық алаңға алмастыру жоспары жасалды. Сондай-ақ, жоспарда Амбатоның орталық айманындағы тұрақ мәселесін шешу үшін алаңның астына жер асты тұрақ салу көзделген. 2010 жылдың тамызында қала әкімі Барона бұл жоспарлар жеткілікті халықтық қолдау таппағанын және тоқтатылғанын хабарлады.

Отбасы саябағы

Parque Provincial de la Familia немесе "Отбасының провинциялық паркі" – Амбатодан шамамен 7 миль жоғарыда орналасқан үлкен жиналатын орын. Парк қала шегінде болмаса да, Амбато тұрғындары демалыс күндері оны толыстырады. Тунгурахуа провинциясының әкімдігі күтіп ұстайтын бұл парк, іс жүзінде Квисапинча ауылының сыртында жатыр. Жаяу серуендеу жолдарынан өзге, ашық алаңдар, баскетбол және волейбол алаңдары, сондай-ақ көптеген жергілікті өсімдік түрлері бар үлкен бақша да бар. Ашық күндері парктан Амбато қаласының және үздіксіз түтін шығарып тұратын Тунгурахуа жанартауының әдемі көрінісін тамашалауға болады.

Фикоа

Қаланың ең әулетті аудандарының бірі – Фикоа, Мирафлореске қарсы Амбато өзенінің солтүстік жағалауында жатыр. Фикоа ағаштары құнарлы жемістерімен, оның ішінде шабдалы, алмұрт және жергілікті цитрус апельсинінің бір түрімен әйгілі. Фикоада сонымен қатар, лапингачос және фритада сияқты дәстүрлі амбатенолық тағамдар ұсынатын көптеген шағын мейрамханалар орналасқан.

Мирафлорлар

Дәстүрлі түрде ең ықпалды аудан саналатын Мирафлорес қала орталығының батыс жағымен шектеседі. Бұрын Мирафлорес теміржол депосының орны болған, ол оны Кито қаласымен байланыстырып, қалада маңызды рөл атқаруына мүмкіндік берді. Амбато арқылы жолаушылар пойызы болмағандықтан, Мирафлорес қазір гүлдері көп болғандықтан осылай аталған тұрғын аудан.

Атоха

Мүмкін, Амбатоның ең көне аудандарының бірі – Аточа, Хуан Леон Мераның Quinta-сының орналасқан жері ретінде және осы арқылы Амбато және Эквадор мәдениетінің маңызды бөлігі ретінде танымал. Аточа, Фикоамен бірге, қаланың солтүстік жағын құрайды. Аточа сонымен қатар, дәстүрлі түрде нанмен ішілетін, қызғылт түсті, дәмделі сусын – colada morada өндірісімен де әйгілі. Карнавал маусымында Амбато тұрғындары осы сусынды ішу үшін Аточаға ағылады.

Ингаурко

Амбатодағы шағын, тыныш аудан, Plasticaucho Industrial S. A. өнеркәсіптік корпорациясының орналасқан жері. Амбато автобус терминалы Ингауркода орналасқан, ол тікелей Амбато техникалық университетінің (Universidad Tecnica de Ambato) жанында.

Көлік

Амбато маңызды көлік торабы ретінде Эквадордың кеңінен қолданылатын автобус жүйесі арқылы басқа қалалармен байланысты. Бұрын Амбато арқылы Китодан Риобамбаға дейін пойыз қатынасы болған, бірақ ол қызмет көп бұрын тоқтатылған. Амбатода Изамба ауданындағы Чачоан әуежайы бар, бірақ ол коммерциялық рейстерге пайдаланылмайды. Қаланың басты автобус терминалы Ингаурко ауданында орналасқан, ол қала орталығының солтүстік жағында. Бұл басты терминал, немесе Терминал Террестре (испан тіліндегі атауы), елдегі көптеген автобус операторларына қызмет көрсетеді. Ескі автобус терминалын жаңарту жоспарланған, осылайша оны қала маңындағы терминалдар желісінің басты терминалына айналдыруды көздеп отыр. Қазіргі таңдағыдай, жолаушылар Панамерикан тас жолы бойындағы белгіленбеген аялдамалардан оңтүстікке қарай бағытталатын автобустарға да отыра алады.

Амбато техникалық университеті

Амбато қаласындағы бас мемлекеттік университеті, "la Técnica" немесе "la U" 1969 жылдың 18 сәуірінде Эквадор заңнамасына сәйкес құрылды. Техникалық университет "la Técnica" ғылым және гуманитарлық ғылымдардың көптеген салалары бойынша курстар ұсынады. Амбатода үш кампус бар: негізгі кампус Ингаурко ауданындағы бас автобус станциясының қарсы бетінде орналасқан, екінші кампус Хуачи ауданында батысқа қарай, ал үшінші кампус Севаллос кантонындағы Кверокачада орналасқан.

Эквадордың Католиктік понтификалды университеті (PUCE) - Sede Ambato

"La Catolica" – Кито қаласындағы Католик университетінің бөлімшесі. Амбато кампусы 1982 жылдың 13 қаңтарында Амбато епископы Монсеньор Висенте Сиснерос құрған. Университет сабақтар алғаш рет басталған 1994 жылға дейін толыққан жоқ. Бірақ, жаңа кампустың ең алғашқы мақсаты – тіл курстары болды. Университет бакалавриат және магистратура деңгейлерінде, сондай-ақ ағылшын және француз тілдері бойынша ашық курстар ұсынады.

Universidad Regional Autonoma de los Andes (UNIANDES) (Андіс аймақтық автономиялық университеті)

Бұл Амбато қаласындағы жеке университет.

Спорт

Амбато тұрғындары түрлі спорт түрлерін ұнатады, бірақ футболдан артығын ешқайсысы жақсы көрмейді. Амбатода Эквадордың жоғары лигаларында ойнайтын үш кәсіби команда бар: «Макара», «Текнико» және «Мушук Руна». Қазіргі уақытта «Макара» мен «Текнико» А сериясында, ал «Мушук Руна» В сериясында ойнайды. Үш команда да қаланың орталық жерінде орналасқан «Estadio Bellavista» стадионында өнер көрсетеді, ал «Мушук Руна» Амбатодан 20 минуттық жердегі Чибулео ауданында әлемдегі ең биік жаттығу стадионының бірін ұстайды. Бірақ ол ФИФА биіктік талаптарын асып кеткендіктен, сериялық ойындар үшін қолданылмайды. Үш команданың ешқайсысы Эквадорда немесе одан тыс жерлерде айқын табысқа жете қойған жоқ, алайда олардың адал жанкүйерлері бар. «Макара» мен «Текнико» командалары арасындағы матчтар «Эль Класико Амбатеньо» (ағылш. The Ambato Derby) деп аталады. 2007 жылы екі дерби командасы он жылдан астам уақыттан кейін алғаш рет А сериясында ойнады және содан бері А сериясының тұрақты қатысушылары болып табылады. Жалпы, Амбатода кез келген уақытта А сериясында кем дегенде бір команда болады, ал 2018 жылы «Макара» серияда көш бастады. Амбато тұрғындары арасында баскетбол, теннис, жүзу және «Экваволли» сияқты көптеген спорт түрлері танымал. «Экваволли» – Эквадорда ғана ойналатын волейболдың бір түрі. Онда командада үш ойыншы кішкентай алаңда, биік тормен ойнайды. Ойыншылар волейбол добының орнына әдетте футбол добын пайдаланады. «Экваволли» Амбатода және айналасындағы аймақтарда танымал, оны қалалық саябақтардағы арнайы алаңдарда, сондай-ақ аудандардың көшелерінде ойнайды. «Plaza de toros Monumental» Амбатода орналасқан. Аренаның сыйымдылығы 11 000 адам, ол 1963 жылы ашылған. Амбатода баскетбол да күннен-күнге танымал болып келеді. Амбатоның ең ірі екі мектебі – «Colegio Nacional Bolívar» және «Colegio Técnico Guayaquil» арасында баскетболдан қызыл тінтін тудыратын бәсекелестік бар. Осы ойындар әдетте «Estadio Bellavista» стадионының қарсы бетінде орналасқан үлкен «Coliseo Cerrado de Deportes» аренасында өтеді. «Coliseo Cerrado» – Жеміс-гүлдер фестивалінің сұлулық конкурсының да өтетін орны.