Кіріспе
Геттисбург шайқасында бағысылған төбе – Кіші дөңгелек үсті, Пенсильвания штатының Геттисбург қаласының оңтүстігіндегі екі тасты төбелердің кішірек жағы. Ол іргелес, биік Big Round Top төбесімен жанында орналасқан. Америка Азаматтық соғысы кезінде Геттисбург шайқасының екінші күні, 1863 жылдың 2 шілдесінде Конфедерация әскерлерінің Одақтың сол қанатына жасаған сәтсіз шабуылы осы жерде болды. Кіші дөңгелек үсті полковник Стронг Винсент басқарған бригада тарапынан сәтті қорғалды, ол шайқас кезінде қаза тауып, бес күннен кейін көз жұмды. Полковник Джошуа Лоуренс Чемберлен басқарған 20-шы Мэн ерікті жаяу әскер полкі осы жерде ең танымал шайқасын өткізді, оның шешімі – күрт төмен қарай штыкпен шабуыл жасау болды. Кіші дөңгелек үстіндегі шайқас кейіннен Геттисбургтегі және соғыстың барлық кезеңіндегі ең белгілі шайқастардың біріне айналды.
Little Round Top is the smaller of two rocky hills south of Gettysburg, Pennsylvania—the companion to the adjacent, taller hill named Big Round Top. It was the site of an unsuccessful assault by Confederate troops against the Union left flank on July 2, 1863, the second day of the Battle of Gettysburg, during the American Civil War. Little Round Top was successfully defended by a brigade under Colonel Strong Vincent, who was mortally wounded during the fighting and died five days later. The 20th Maine Volunteer Infantry Regiment, commanded by Colonel Joshua Lawrence Chamberlain, fought its most famous engagement there, culminating in a dramatic downhill bayonet charge. The battle at Little Round Top subsequently became one of the most well known actions at Gettysburg, and of the entire war.
География
Кішкентай дөңгелек үстіңгі – Үлкен дөңгелек үстіңгінің ірі диабаздық тіктегі, овал тәрізді шыңы бар, оңтүстікке қарай Үлкен дөңгелек үстіңгіне дейін 63 фут (19 м) биіктіктегі еңселі қырқа құрайтын жер. Ол Камберленд қалашығында, Геттисбургтен шамамен 3 шақырым оңтүстікке қарай орналасқан. Басты биіктігі теңіз деңгейінен 650 фут (198 м) жоғары. Батыс беткейіндегі тік және құрғақ беткейі батыс жағындағы Plum Run-нан 46 метрге (150 фут) көтеріліп, ірі тастармен жабылған. Тарихи тұрғыдан алғанда, батыс беткейі көбінесе өсімдіктерден бос болған, ал шыңы мен шығыс және оңтүстік беткейлері аздап орманды болды. Оңтүстікке қарай орналасқан Үлкен дөңгелек үстіңгі 40 метрге (130 фут) биік және тығыз орманды. Плейстоцен кезеңіндегі перигляциалдық тоңу нәтижесінде төбедегі кең тастар пайда болды. Шайқас кезінде "Кішкентай дөңгелек үстіңгі" атауын әскерилер немесе азаматтық тұрғындар қолданғандығына ешқандай дәлел жоқ, бірақ полковник Франклин А. Хаскелл 1863 жылғы 16 шілдеде ағасына жазған хатында осылай атаған. Үлкен төбе шайқастан бұрын Дөңгелек үстіңгі, Дөңгелек үстіңгі тауы және кейде Дөңгелек төбе деп белгілі болса да, 1863 жылы жазылған есептер кішігірім төбеге әр түрлі атаулармен сілтеме жасады: Rock Hill, High Knob, Sugar Loaf Hill, Broad Top Summit және Дөңгелек үстіңгінің граниттік тіктегі. Геттисбург шайқасы алаңының сақталуына үлкен үлес қосқан тарихшы Джон Б. Бачелдер, Кішкентай дөңгелек үстіңгіде шейін болған бригадир генерал Стивен Х. Уидтің құрметіне "Weed's Hill" атауын ұсынды. Бачелдер 1873 жылы бұл атаудан бас тартты. "Кішкентай дөңгелек үстіңгі" атауын алғаш рет Эдвард Эверетт 1863 жылғы 19 қарашада әскерлердің ұлттық зиратының ашылуында сөйлеген сөзінде қолданды.
Геттисбург шайқасы
Геттисбург шайқасының екінші күні, 1863 жылдың 2 шілдесінде сағат 16:00 шамасында Конфедерация генерал-лейтенанты Джеймс Лонгстриттің бірінші корпусы генерал Роберт Лидің бұйрығымен Эмитсбург жолымен солтүстік-шығысқа қарай, Күмбездік төбеге қарай шабуыл бастады. Мақсаты – Одақтың сол қанатын қиып тастау еді. Майор-генерал Джон Белл Худтың дивизиясы жолдың шығыс жағынан, ал майор-генерал Лафайетт МакЛоустың дивизиясы батыс жағынан шабуыл жасауға белгіленді. Худтың дивизиясы бірінші болып жолға шықты, бірақ жолмен бағытталмай, бір бөлігі тікелей шығысқа қарай, Дөңгелек үстіңгілерге бұрыла бастады. Бүкіл дивизияны Хоук қырқасының тізбегімен (әскерлер арасында «Ібіліс үйі» деп белгілі, тас-талқанға толы аймақ) көтерудің орнына, Худтың дивизиясының бір бөлігі Дөңгелек үстінен өтіп, Кішкентай Дөңгелек үстіңгінің оңтүстік беткейіне жақындады. Дивизияның бағытын өзгертудің төрт себебі болуы мүмкін: біріншіден, Одақтың III корпусына қарасты полктер күтпеген жерден «Ібіліс үйі» аймағында болды, және олармен күреспесе, Худтың оң қанатына қауіп төндіретін еді; екіншіден, Слайдер фермасындағы 2-ші АҚШ-тың шабуылдаушыларының атысы генерал Эвандер М. Лоу бригадасының алдыңғы қатардағы бөлімінің назарын аударды, ол қуалай келе бригадасын оңға қарай жылжытты; үшіншіден, жер бедері қиын болды және бөлімдер парадтық құралымдарын сақтап қалу қиын болды; соңғысы, Худтың басқарушысы генерал Лоу, Худтың жараланғанын білмеді және ол енді дивизияны басқарып отырды, сондықтан жағдайды тиянақты бақылауға алмады. Мид бұл жағдайды байқаған соң, бас инженерін, бригадалық генерал Гувернёр К. Уорренды, Сиклстің позициясының оңтүстігіндегі жағдайды түзетуге жіберді. Кішкентай Дөңгелек үстіне көтерілген Уоррен онда тек шағын Сигнал корпусының станциясын тапты. Ол оңтүстік-батыста күн сәулесінде штыктардың жарқырағанын көрді және Конфедерация Одақтың қанатына шабуыл жасауға дайын екенін түсінді. Ол дереу штаб офицерлерін, соның ішінде Вашингтон Роблингті, жақын маңдағы қол жетімді бөлімдерден көмек сұрауға жіберді. Кішкентай Дөңгелек үстіне келген Винсент пен Нортон Конфедерацияның артиллериясынан бірден атысқа ұшырады. Батыс беткейіне 16-шы Мичиган полкін орналастырды, содан кейін сағат тіліне қарсы бағытта 44-ші Нью-Йорк, 83-ші Пенсильвания және, ақырында, оңтүстік беткейіндегі сызықтың соңында 20-шы Мэн полкі орналасты. Конфедерация әскерлері келгенге он минут қалғанда, Винсент бригадасына жасырынып күтуге бұйрық берді және 20-шы Мэн полкінің командирі полковник Джошуа Лоренс Чемберленге Потомак армиясының сол қанатын кез келген құнмен ұстап тұруға бұйрық берді. Чемберлен және оның 385 адамы не боларын күтті.
Кішкентай дөңгелек үстіңгі шайқасы
Конфедерация әскерлері Худ дивизиясының Алабама бригадасы болды, оған генерал Эвандер М. Лоу басшылық етті. (Лоу дивизия қолбасшысы екенін түсінген соң, полковник Джеймс Л. Шеффилдке бригаданы басқаруды жүктеу туралы бұйрық берілді.) Лоу 4-ші, 15-ші және 47-ші Алабама, сондай-ақ 4-ші және 5-ші Техас полктерін Литтл Раунд Топқа жіберіп, төбені басып алуға бұйрық берді. Әскерлер сол күні осы жерге жету үшін 32 шақырымнан астам жол жүрген, шаршаған еді. Ауа райы ыстық болды және олардың су ыдыстары бос еді; Лоудың жылжу бұйрығы олар су толықтыруға үлкермес бұрын жетті. Одақ әскерлерінің қатарына жақындаған Лоудың әскерлері алғашқы одақтың атысынан кері шегініп, қайта топтасу үшін қысқа уақытқа шықты. Полковник Уильям С. Оутс басқаратын 15-ші Алабама полкі оңға қарай жылжып, одақ әскерлерінің сол қанатын табуға тырысты. Сол қанатта 20-шы Мэн және 83-ші Пенсильвания полктерінің 386 офицері мен сарбазы қызмет ететін. Конфедерация әскерлерінің қапталынан айналып өтуін байқаған Чемберлен алдымен өзінің әскерлерін бір қатарға тізіп, содан кейін оңтүстік жағындағы жартысын келесі конфедерация шабуылынан кейін тынығу кезінде артқа бұруға бұйрық берді. Осылайша олар "қанатты жапты" – конфедерацияның қапталынан айналып өту маневрін болдырмау үшін негізгі қатарға бұрыш жасады. Ауыр шығынға қарамастан, 20-шы Мэн 15-ші Алабама және басқа конфедерация полктерінің екі шабуылына 90 минут бойы төтеп берді. Чемберлен (өзінің әскерлерінде оқ-дәрі қалмағанын, саны азайып бара жатқанын және олардың келесі конфедерация шабуылын тойтаруға шамасы жетпейтінін білген) өз әскерлеріне штыктарды орнатуға және қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді. Ол артқа тартылған сол қанатына "оңға қарай бұрылып алға" маневрін жасауға бұйрық берді. Олар полктің қалған бөлігімен қатар тұрғанда, полктің қалған бөлігі есік жабылып тұрғандай шабуыл жасады. Бұл бір мезгілде жасалған фронталдық шабуыл және қапталынан айналып өту маневрі 15-ші Алабама полкінің көп бөлігін тоқтатты және тұтқынға алды. Чемберлен шабуылға бұйрық берген кезде лейтенант Холман Мелхер Чемберленнің бұйрығынан тәуелсіз, полктің күш-жігеріне көмектесетін сызықтың ортасынан шабуылды бастады. Олардың кері шегінуі кезінде Конфедерация әскерлері 20-шы Мэннің В ротасынан, капитан Уолтер Г. Моррилл басқаратын, және Чемберленнің 150 метр шығысқа қарай тас қабырғаның артына орналастырған 2-ші АҚШ мергеншілерінен мылтық атысына ұшырады, ол одақ әскерлерін қоршаудан сақтауға арналған еді. Көрінбейтін бұл топ конфедерация қатарында үлкен шатасу тудырды. Осы жеңіске қарамастан, төбедегі одақ полктерінің қалғаны қиын жағдайда болды. Алабамалықтар одақтың сол қанатына шабуыл жасағанда, 4-ші және 5-ші Техас полктері Висенттің 16-шы Мичиган полкіне оң жақтан шабуыл жасады. Құлазып жатқан полкті (бригадасындағы ең кішкентай, тек 263 сарбазы бар) бірнеше рет қайта жинаған Винсент техастықтардың шабуылы кезінде қаза тапты, ал оның орнына полковник Джеймс С. Райс келді. Винсент 7 шілдеде қайтыс болды, бірақ ол генерал-бригадир болып тағайындалғаннан кейін ғана қайтыс болды. Мичигандықтардың рухы құламайын деп, Уоррен шақырған күшейтулер – ол төбені қорғау үшін қосымша әскерлерді табуды жалғастырды – 140-шы Нью-Йорк және төрт зеңбірек батареясы түрінде келді – 5-ші АҚШ артиллериясының D батареясы, лейтенант Чарльз Е. Хазлетт басқаратын. (Бұл зеңбіректерді тік және тасты беткеймен қолмен жылжытудың өзі таңғаларлық жетістік болды. Алайда бұл күш-жігер 2 шілдедегі оқиғаларға көп әсер етпеді. Артиллериялықтар тұрақты түрде снайперлік атысқа ұшырап, тиімді жұмыс істей алмады. Алайда, олардың зеңбіректерді жаяу әскердің шабуылынан қорғау үшін жеткілікті түрде бағыттай алмағаны маңыздырақ болды.) 140-шы полк шайқасқа араласып, техастықтарды кері шегіндіріп, төбедегі одақтық күштердің жеңісін қамтамасыз етті. Полковник Патрик "Пэдди" О'Рорк, өзі жеке басқарған полкі шабуыл кезінде қаза тапты. Стивен Уидтің V корпусының бригадасымен күшейтілген одақ күштері шайқастың қалған бөлігінде төбені ұстап тұрды, Devil's Den айналасында орналасқан конфедерация мергендерінен келіп жатқан атысқа төтеп берді. Жәбірленушілердің арасында генерал Уид те болды, ал оның ескі досы Чарльз Хазлетт Уидтің жанына жұбатуға еңкейгенде, артиллериялық та қаза тапты.
Кеш және 3 шілде
Кейін сол күні Кіші Дөңгелек Үстінде үздіксіз шайқас болды. Ол Уид бригадасымен, Пенсильвания резервінің бес полкімен және алты зеңбіректі Огайо батареясымен нығайтылды. Қазіргі кезде төбеде көрінетін тас бекіністердің көпшілігі осы әскерлер шайқас тоқтағаннан кейін салды. II, V, VI және XII корпустардың әскерлері осы аймақтан өтіп, Раунд Топты да басып алды. Кіші Дөңгелек Үсті 2 шілдеде кешке Одақтың қарсы шабуылының басталу нүктесі болды, оны V корпустың 3-дивизиясы (Пенсильвания резерві) генерал Сэмюэл В. Кроуфорд басшылығымен жүргізді, батысқа қарай, Будақ даласына қарай шабуыл жасады. 3 шілдеде Хазлетт батареясы (алты 10 фунттық Парротт зеңбірегі, қазір лейтенант Бенджамин Ф. Риттенхаус басшылығымен) Пикеттің шабуылы ретінде белгілі Конфедерация әскерінің қанатына оқ атты. Сол шайқастың соңында генерал Мид Лиге қарсы шабуыл жасау мүмкіндігін қарастырды. Кіші Дөңгелек Үстіндегі шайқас өте қызыл болғанын және екі жақтың сарбаздары да батырлықпен күрескенін мойындағанмен, тарихшылар осы шайқастың Геттисбург шайқасының жалпы нәтижесіне тигізген әсері туралы келіспейді. 1880 жылдары қалыптасқан дәстүрлі көзқарас бойынша, Одақ армиясының сол жақ қанаты маңызды позиция болды. Мысалы, 1900 жылғы мәлімдеме: «Егер Конфедерация әскерлері [Кіші Дөңгелек Үстіне] басып алып, олардың артиллериясының бір бөлігін сонда көтеріп, оңай жасай алса, олар Мидтің бүкіл шебін жауып, оның сол жерде қалуын қауіпті етер еді». Басқаша пікір бойынша, төбедегі жер артиллерия үшін қолайсыз болды, ал егер Лонгстрит төбені басып алғанда, Одақ әскері жақсы қорғаныс позициясына қайта шегінуге мәжбүр болар еді, бұл төбедегі шабуыл Конфедерацияның нақты мақсатын бұрмалау болар еді. Бұл соңғы теорияны генерал Лидің жазбалары қолдайды, онда ол Кіші Дөңгелек Үстін маңызды емес деп есептейді. Лидің Геттисбург науқанынан кейінгі есебінде ол былай деді: «Генерал Лонгстрит жаудың сол жағындағы биік, жартасты төбелерді басып алған күштің кешігуіне тап болды, сол себепті оның әскерлері алға жылжу кезінде арттан шабуылға ұшырауы мүмкін еді», бұл Лонгстритке Кіші Дөңгелек Үстін айналып өтуге бұйрық берілгенін көрсетеді. Егер төбе шабуылдың басты мақсаты болса, Ли шайқастың әсерін сипаттағанда «кешігуге» деген сөзді қолданбаған болар еді. Гарри Адельман Конфедерацияның Кіші Дөңгелек Үстін басып алуы Одақтың күш-жігеріне зиян келтірер еді деген пікірге қарсы шықты. Түстен кейін аймақтағы әскерлердің санын қарастырып, ол ең көп дегенде 2650 конфедерациялық әскер төбені басып алғаннан кейін оны қорғауға дайын болатынын және бұл әскерлер шайқастан шаршап, оқ-дәрісіз қалатынын анықтады. Керісінше, бір шақырым ішінде 11 600 жаңа Одақ күштері болды, олардың көп бөлігі генерал-майор Джон Седжвиктің VI корпусынан құралды. Сонымен қатар, Кіші Дөңгелек Үстінің артиллерия позициясы ретіндегі маңыздылығы артық бағаланған – төбенің пішіні зеңбіректерді бірінен соң бірі орналастыруға мәжбүр етеді, бұл солтүстікке қарайғы нысаналарды, мысалы, Кладбище төбесіндегі Одақ шебін атқылау тиімділігін шектейді. Чемберлен мен 20-шы Мэн американдық қоғамда танымал болғанымен, Стронг Винсент, Патрик О'Рурк және Чарльз Хазлетт сияқты басқа тарихи тұлғалар да Кіші Дөңгелек Үстіндегі Одақтың жеңісіне тең үлес қосты. Алайда, олардың оқиға орнында қаза табуы олардың жеке тарихтарын айтуға мүмкіндік бермеді.
Соғыстан кейінгі тарих
1865 жылы 13 генералдың сапары барысында Кішкентай дөңгелек үстіңгі бетке маркерлер орнатылатын жерлер анықталды, сосын 1886 жылға дейін 12 метрлік обсерватория салынды, ал 1892 жылы 44-ші Нью-Йорк полкіне арналған бақылау алаңшасы бар тас ескерткіш ашылды. 1880-ші жылдардың аяғында Кішкентай дөңгелек үстіңгі беттегі 20-шы Мэн ерікті жаяу әскер полкінің ескерткішінің ашылуында Джошуа Чемберлен сөз сөйледі. 1935 жылы «Континентальді келісімшарт» компаниясы Кішкентай дөңгелек үстіңгі беттегі даңғылдың екі «түймелі бұрылысын» алып тастап, 0,399 мильдік айналма жол жасады, нәтижесінде Раунд Топ мұражайынан оңтүстікке қарай, Сайкс және Чемберлен даңғылдарындағы күзетші бекетінен солтүстікке дейінгі бөлік жабылды. Осы кезде саммит тұрағы да салынды.