Кіріспе

Британдық армия офицері генерал-майор Эдвард Джеймс Монтагу Стюарт Вортли (31 шілде 1857 - 19 наурыз 1934) – британдық армияның жоғары шенді офицері. Ол Ауғанстан, Оңтүстік Африка, Мысыр, Осман империясы, Мальта, Судан, Франция және Ирландия сияқты әлемнің көптеген аймақтарында белсенді қызмет өткерді. Ол Германиядағы кайзер Вильгельм II-нің саяси ықпалын әлсіреткен Daily Telegraph ісіне себеп болған "сұхбаттың" авторы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде дивизиясының алдау шабуылы сәтсіз аяқталғандықтан Сомма шайқасынан кейін ол даулы жағдайда қызметтен босатылды.

Ерте өмір

Уортли 1857 жылғы 31 шілдеде Франсис Дадли Монтагу Стюарт Уортлидің екінші ұлы, Джон Стюарт Уортли Маккензидің немересі, 2-ші барон Уорнклифтің немересі және Эдвард Монтагу Стюарт Уортли Маккензидің сіңілі баласы, 1-ші граф Уорнклифтің сіңілі баласы болып дүниеге келді. Ол 1866 жылдан бастап Итон колледжінде білім алды және 1877 жылғы 13 қазанда Корольдік атқыштар корпусына (60-шы полк) офицер болып қабылданып, қызметке кірді.

Императорлық соғыс

Монтагу Стюарт Вортли Екінші ағылшын-афған соғысы (1878-1880) кезінде Куррам аңғарының далалық күштері үшін армия сигнализациясының бастығы болып қызмет етті. 1880 жылдың желтоқсанында Бірінші буар соғысы басталғаннан кейін, Трансваалдағы буар коммандостары британдық гарнизонды қоршауға алғаннан кейін, Натал губернаторы сэр Джордж Померой Колли Натал дала күштерін құрды; Монтагу Стюарт Вортли Лаинг Нек, Шуинсхогте және Маджуба төбесіндегі шайқастарда Натал дала күштерімен бірге қызмет етті және 1896 жылы Святого Михаила и Святого Георгия орденінің серігі (Companion) болып тағайындалды. Лорд Китченер 1896 жылдан бастап екінші Нил жорығын басқарды, онда Стюарт Вортли пулеметтік қайықтар флотилиясының екінші қолбасшысы болды, ал кейіннен арабтардың бір тобын басқарды, олар Омдурман шайқасында Нилдің шығыс жағалауын қамтамасыз етті. Екінші буар соғысы кезінде Стюарт Вортли Тугела биіктіктеріндегі шайқаста Корольдік атқыштар корпусы мен атқыштар бригадасының (Принц-консорттың өз) құрама батальонына қолбасшылық етті, Ладисмитты құтқаруға көмектесті. 1901 жылдың шілдесінде ол подполковник шындығына көтерілді және Парижге әскери атташе болып тағайындалды, бұл лауазымды үш жыл бойы атқарды. 1907 жылдың жазында Кайзер Вильгельм Стюарт Вортлидің Хайклиф замогын жалға алды, ол жұқпалы аурудан жазылып жатқанда. Қонақжайлылығы үшін Эдуардқа екі әйнек терезе сыйға берілді және келесі жылы Эльзастағы неміс армиясының маневрлеріне шақырылды. 1908 және 1912 жылдар аралығында Стюарт Вортли Шорнклифтегі армия лагерінде 10-шы жаяу әскер бригадасына қолбасшылық етті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың 1 маусымында, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде генерал-майор Монтагу Стюарт Вортли 46-шы (Солтүстік Мидленд) дивизиясының бас қолбасшысы (GOC) болды – Территориялық күштер дивизиясы. 1915 жылдың қазан айында дивизия Франциядағы Луастың шайқасында Хохенцоллерн бекінісі мен 8-ші шахтаға қарсы қиын шабуыл жасады. Вортли бомбалау шабуылын ұсынды, бірақ оған келіспеді және корпусының қолбасшысы генерал Ричард Хэйкинг оған тікелей шабуыл жасауға бұйрық берді. Шайқас апатты сәтсіздікке ұшырады, дивизия 180 офицер мен 3 583 сарбазды қаза тапты, жараланды немесе жоғалып кетті. Бұл әрекет ресми тарихта «жаяу әскердің қайғылы ысырабы» деп сипатталды. Стюарт Вортли шектеулі және жоспарлы шабуыл жасауды ұсынды: Нев-Шапель шайқасында пайда болған «тістеп ұстап алу» тактикасын қолдануды. Оған қолжетімді шектеулі ресурстарды ескере отырып, бұл өте маңызды болды: артиллериялық құралдардың саны, артиллериялық жоспарлау, қарсы батареялық барлау, оқ-дәрілердің саны, түрі және тиімділігі, газ бен түтін мөлшері мен қолданылуы, сондай-ақ тиімді, стандартты бомбалардың бірдей жабдықталуы. Оның еңбегі үшін Стюарт Вортли Луастың шайқасын талдаудан құралған 22 маңызды және пайдалы тактикалық тұжырымдар жасады, бұл оның өткен тәжірибелерден үйренуге және дамуға құштар, ашық ойлы қолбасшы екенін көрсетті. Шайқасқа дейін жоспарлаушылар мен қолбасшыларға қарсы айыптаулар көтерілді. Стаффордширден сайланған депутат, подполковник Джозиа Уэдгвуд премьер-министр Х.Х. Асквитке 137-ші бригаданың аман қалғандарымен және жараланғандарымен болған әңгімелерінің қорытындысын жазып тікелей хат жолдады. Ол жалпы басшылықты өзгерту моральды жақсартады деп мәлімдеді және неліктен тым сенімді мақсаттар қойылғанын сұрады. Асквит хатты дереу Хейгке жіберді, ол Уэдгвудтың көптеген тұжырымдарын қабылдамады, Территориялық әскерлердің тиімсіз күресу сапасы мен батылдықтың жетіспеуіне және олардың қолбасшысы Стюарт Вортлиге кінәлады. Хейгтің дәлелдерін газ офицері келтірді, ол газ босатылғанда «бір сағатқа жуық уақыт бойы жаудан ешқандай қарсылық болмады. Бірақ аталған территориялық әскерлер тек біздің ескі траншеяларымызға ғана жетті және ұстап тұрды!», сондай-ақ «шабуылды офицерлер мен сержанттар жасады, бірақ қатардағы сарбаздардың көбі олардың артынан ермеді» деді. Гавардиялық дивизияның қолбасшысы лорд Каван Хейгке: «46-шы дивизияның компанияларына Желтоқсан кеніштеріне шабуыл жасауға бұйрық берілді, бірақ олар 40 метрге де алға жылжымады» деп хабарлады. Хейг 46-шы дивизияда «тәртіпсіздік пен соғыс жағдайларын білудің жалпы жетіспеушілігі» бар деген қорытындыға келді. Вудстың батальон, бригада және дивизияның соғыс күнделіктерін талдауы шабуыл жасаған топтар өз окоптарынан шығып, белгіленген уақытта алға жылғанын анық көрсетті. «Тәртіпсіздік» 137-ші бригаданың алға жылжуын шектемеді, бірақ олардың Германия қорғанысына қарсы шектеулі шабуылында болған ауыр шығындарды шектеді. Вудс 46-шы дивизияда мораль мен тәртіп жоғары болғанын айтады. Шындығында, соғыс күнделіктері көптеген сарбаздар Каванның 40 метрінен тыс жерлерден кері шегінуге мәжбүр болғанын көрсетеді. Хейг пен Хэйкинг дивизиялық жоспарларды мақұлдағанына қарамастан, Хейг Стюарт Вортлиге ерекше сын айтты. Хейг: «Мен генерал-майор Стюарт Вортлиді дивизия қолбасшысы ретінде жоғары бағаламаймын және бұл мәселе бойынша XI корпусының бас қолбасшысымен сөйлескенмін» деді. Стюарт Вортли жоспарды өзінің шектеулі мүмкіндіктерінің ең жақсысы бойынша орындаған көрінеді. Вудс Стюарт Вортлидің бастапқы идеясы – шектеулі, қадамдық шабуылдар сериясы – амбициясыз, тым сақ және «шабуылдық рухтың» жоқтығын көрсететіндей болған деп санайды. Гэри Шеффилд Хейгтің өмірбаянында Бірінші дүниежүзілік соғыстағы оның жетістіктерін көбінесе қолдайтын болса да, ол Хейгті Стюарт Вортлиді Хохенцоллерн бекінісіндегі сәтсіздік үшін кінәлауда «кешірімсіз» және «әділ емес» деп сипаттады. Вудс Стюарт Вортлидің британдық армияның жоғары сатыларында, Хейг французды алмастырмас бұрын он екі күн бұрын жеке саясаттың үлкен ойынында пайдалы құрал болғанын білмегеніне сенімді. Бұл және Хэйкингпен Хохенцоллерн бекінісіне шабуыл жасау туралы келіспеушілік Вортлиді Хейгтің қарсы сөз байласып отырған «белгіленген адамы» ретінде қалдырды. Сомма шайқасы басталған кезде, ол 59 жасқа толуға бірнеше апта қалған еді, бірақ денсаулығы нашар, исиас ауруынан зардап шекті. Тәжірибелі болғанына қарамастан, ол «жауынгерлік қабілетінен асып кеткен» және оның операциялық басқаруға қабілеті күмәнді болды. Бір офицер 1916 жылы оны: «жалыққан адам, ешқашан майданға бармаған және ешкімді құлшынысқа бөлемеген» деп сипаттады.

Гоммекорт

Генерал-лейтенант сэр Эдмунд Алленбидің британдық Үшінші армиясының құрамында 46-дивизия Сомма шайқасының бірінші күні, 1916 жылдың 1 шілдесінде Гоммекур шығыңқысына диверсиялық шабуылға қатысты. Дивизияның таңғы сағат 7:30-да Фонкквиллер ауылындағы окоптардан бастаған алғашқы шабуылы басталғаннан кейін жарты сағат ішінде жаудың отына ұшырап, көптеген әскерлер жасырынуға тырысып, өздерінің жиналатын окоптарында қамалып қалды. Монтагу Стюарт Вортлиге шабуылды ортатүске дейін қайта жаңартуға бұйрық берілді, себебі оның оң жағындағы 56-шы (1/1-ші Лондон) дивизиясы – сол сияқты аумақтық күш дивизиясы – жақсы үлкен жетістіктерге жеткенімен, оған қолдау қажет болды, өйткені ол сан жағынан басым неміс күштерінің қарсы шабуылына ұшырады, олар бірден үш жағынан оны қоршап алды, ал оңтүстіктегі британдық шабуыл да сәтсіз аяқталды. Алайда, 46-шы дивизияның жаяу әскерлері сол кезде өз окоптарындағы хаостық жағдайға байланысты мұны істей алмады және күнінің қалған бөлігінде қайтадан шабуылға түсе алмады. Таңертеңнен және түстен кейін қайтадан шабуылды ұйымдастыруға жасаған үнемі сәтсіз әрекеттерден кейін, Монтагу Стюарт Вортлиге табысқа жетудің еш мүмкіндігі жоқ екені анық болды, бірақ сағат 15:30-да жоғары команданың талаптарының қысымымен ол екі мылтық ротасынан жасау жасауға бұйрық берді, бірақ бұйрық алғаннан кейін 20 адамнан тұратын бір взвод ғана окоптан шықты, оның ішіндегі екі адам ғана зардапсыз аман қалды. Кешке 56-шы дивизия 13 сағат бойы үздіксіз ауыр шайқасқаннан кейін жаудың окоптарынан кері шегінуге мәжбүр болды, өте ауыр шығынға ұшырады, Гоммекурдағы жалпы операцияның жеңілісін бекітті. Осылайша, 46-шы дивизияның шабуылы толығымен сәтсіз аяқталды, сонымен қатар ол сол күні ұрысқа түскен 13 британдық дивизияның ішінде ең аз шығынға ұшырады – 2455 адам қаза тапты, жараланды және жоғалып кетті. Кейіннен ол Гоммекур операциясының сәтсіздігіне жауапты деп танылды, өйткені ол Лондоннан келген өз әріптестерін тактикалық жағынан мүмкін емес жағдайда жалғыз күресуге қалдырды, содан кейін нашар сапалы әскери құралым ретінде беделге ие болды, бұл бедел 1918 жылы Сен-Квентин каналын табысты кесіп өтуіне дейін оны ұзақ уақыт преследі. 1919 жылдың 31 шілдесінде британ армиясынан зейнеткерлікке шықты. Соғыстан кейін Вортли үкіметке өзіне жасалған әділетсіздік туралы бірнеше рет наразылық білдірді, әсіресе соғыста дивизиялық дәрежедегі командирлерге берілетін дәстүрлі наградаларды алмағаны туралы, бірақ ешқандай нәтиже болмады. 1934 жылдың 19 наурызында 76 жасында қайтыс болды.

Жеке өмір

Эдвард 1891 жылдың 5 ақпанында Вайолет Хантер Гатриге үйленді; ол Крейгінің 4-ші бароны Джеймс Александр Гатридің қызы болды, ал оның қарындасы Роза Эллинор Гатри генерал, құрметті Сесил Эдвард Бингемге үйленді. Олардың үш баласы болды: майор Николас Ротсей Стюарт Вортли (1892–1926), Луиза Вайолет Беатрис Монтагу Стюарт Вортли (1893–1970) және Элизабет Валетта Монтагу Стюарт Вортли (1896–1978).