Кіріспе

Ағылшын романы (1865–1948)

Альфред Эдвард Вудли Мейсон (7 мамыр 1865 – 22 қараша 1948) – ағылшын жазушысы және Либералдық партияның парламент мүшесі. Ол 1902 жылғы «Төрт қауырсын» романымен, онда соғыс кезіндегі батылдық пен қақпақтық туралы айтылады, ең көп танылды. Сонымен қатар, ол Агата Кристидің әйгілі Геркуле Пуаросына үлгі болған француз детективі, инспектор Ханоның авторы ретінде де белгілі. Оның көптеген повестьтері мен романдары өмірінде бірнеше рет фильмге түсірілді; көптеген нұсқалары жоғалған немесе ұмытылған болса да, «Англиядағы өрт» (1937) және «Төрт қауырсын» (1939) британдық киноның мәңгілік классикасы болып саналады.

Өмір

Мейсон Камбервеллде дүниеге келген. Ол Дулуич колледжінде оқып, 1888 жылы Оксфордтың Тринити колледжін бітірген. Ол «Зенда тұтқыны» атты оқиғалық романын жазған либерал Энтони Хоуптың замандасы болды. Жазушы болғанға дейін актерлікпен айналысып, 1894 жылы Джордж Бернард Шоудың «Қару мен адам» пьесасының премьерасында майор Плехановтың рөлін сомдаған. Ол сонымен қатар крикетпен де әуес болған. Артур Куиллер Коуч және Оскар Уайльд оны жазуға ынталандырды, ал оның алғашқы романы «Уэстдейлдегі махаббат» 1895 жылы жарық көрді. Ол 30-дан астам кітаптың авторы, соның ішінде «Роза вилласында» (1910) – француз детективі, инспектор Ханодты таныстырған детективтік роман; Ханоның мансабы алты романда Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және одан кейінге дейін жалғасты. Оның ең танымал кітабы – «Төрт қауырсын», ол бірнеше фильмге түсірілді (төменде қараңыз). Көптеген адамдар оны шедеврі санайды. Басқа кітаптары: «Сырық үй» (1924), «Басқа жолбарыс жоқ» (1927), «Опалдағы тұтқын» (1929) және «Англиядағы от» (1937). Ол «Қызыл крест» кітабына «Сиқыршы» атты әңгімесін жазды. Мейсон 1906 жылғы жалпы сайлауда Ковентриден либералды парламент депутаты болып сайланды. Ол парламентте бір ғана мерзім қызмет етіп, 1910 жылғы қаңтардағы келесі жалпы сайлауда зейнеткерлікке шықты. Оның алғашқы пьесасы – төрт актілі комедия «Марджори Строд». Мейсон Сэр Джордж Александрдың «Сент-Джеймс» театрында қойылған үш пьеса жазды. Ол былай деп жазды: «Менің Джордж Александр қойған үш пьесам болды: біреуі сәтсіздікке ұшырады – «Полковник Смит», біреуі орташа пайда әкелді – «Ашық терезелер», ал үшіншісі үлкен жетістікке ие болды – «Қорғаныс куәгері». «Полковник Смит» 1909 жылдың 23 сәуірінде ашылды. «Қорғаныс куәгері» 1911 жылдың 1 ақпанында ашылды, онда басты рөлде сэр Джордж Александр Генри Треск рөлін сомдады. 1913 жылы Мейсонның драмалық туындысы «Ашық терезелер» 11 наурыз күні кешке ашылды, онда басты рөлдерді Сидней Валентин Филипп Хаммонд, Айрин Ванбру Синтия Херрик, сэр Джордж Александр Джон Херрик, ал Розали Толлер Эльзи Херрик рөлінде ойнады. Мейсон Бірінші дүниежүзілік соғыста Манчестер полкінде қызмет етті, 1914 жылдың желтоқсан айында 21-ші батальонда капитан болып тағайындалды. 1915 жылы 22-ші батальонға, содан кейін резервке ауысты. 1917 жылдың наурыз айында оған майор шені берілді, ал қазан айында армиядағы қызметін тастап, майор шенімен Корольдік теңіз жаяу әскеріне қосылды. Оның әскери мансабы барлау қызметін қамтыды, ол Испания мен Мексикада қызмет етті, онда британ үкіметі тапсырмасымен қарсы тыңшылық желілерін құрды. Мейсон тағылымдық әдебиетке де бет бұрды; ол сэр Фрэнсис Дрейктің (1941) өмірбаянын жазды, оның «Англиядағы отта» королева үшін жасаған қасаққұмарлық іс-әрекеттері суреттелген. Ол 1948 жылы қайтыс болған адмирал Роберт Блейк туралы тағылымдық кітап жазумен айналысып жатқан. Мейсонға рыцарьдық шен беру ұсынылған, бірақ ол одан бас тартты, баласыз адамға мұндай құрметтің мәні аз екенін айтты.

Шығармалары

Мейсонның өнімді шығармашылығы 30-дан астам романнан, сондай-ақ пьесалар, әңгімелер және мақалалардан тұрды. Оның көптеген романдары экранға бейімделді, кейбіреулері бірнеше рет қайта түсірілді. 1910 және 1920 жылдары ол үнсіз кино дәуірінің көптеген режиссерлерімен тығыз байланыста жұмыс істеді.

Инспектор Хано

1910 жылы Мейсон Артур Конан Дойльдің 1903 жылы қайтыс болған деп есептелген Шерлок Холмсты қайта жандандырғаннан кейін, одан ең барынша өзгеше келетін көркем детектив жасауға кірісті. Инспектор Габриэль Хано Холмс сияқты сұйық емес, денелі болды; кәсіби полицей, әуесқой емес; Викториялық Англия емес, француздық Sûreté қызметінен шыққан; және физикалық дәлелдерге емес, психологиялық түсініктерге сүйенді. Оның "Уотсоны" – лондондық банкир, зейнеткер Мистер Джулиус Рикардо. 1910 жылғы «Вилла Розада» романында Ханоның пайда болуы жанр тарихшысы пікірінше, «ХХ ғасырдың алғашқы маңызды көркем детективі» деп танылды. Оңтүстік Францияда өрбитін сюжеті А. Конан Дойлдың әуесқой болған спиритизм мен медиумдарды әжуалайды. Содан кейін тағы төрт Хано романы мен бірнеше повесть жарық көрді, соңғысы – 1946 жылғы «Лордшип-Лейндегі үй», және Англияда орын алатын жалғыз роман. Ханоның алғашқы кітабы, Мейсонның 30 романы сияқты, бестселлерге айналды және олар жиі фильмге түсірілді, көбінесе бірнеше рет. 1920 жылы «Вилла Розада» романы британ кинотеатрларында үлкен жетістікке жетті, тіпті романның пьесалық нұсқасы бір уақытта Страндта ұзақ уақыт көрсетілді. Келесі жылы «Төрт қауырсын» атты сәтті үнсіз фильм шықты. «Вилла Розада» романының алғашқы дыбыстық нұсқасы 1930 жылы Твикенхэм студиясында ағылшын және француз тілдерінде түсірілді, бұл Америкада «Вилла Розасының құпиясы» деген атпен шыққан алғашқы британдық екі тілді туынды болды. Бұл Солтүстік Ирландия актері Остин Тревордың Мистер Рикардо рөліндегі дебюті болды. Тревор – экранда Геркуле Пуаро рөлін сомдаған алғашқы актер. Тәжірибелі британдық режиссер Уолтер Саммерс 1940 жылы «Вилла Розада», яғни «Сырлы үйде» фильмін түсірді.

Киноға бейімделу

Мейсонның "Ағылшын үстіндегі от" (1936) атты тарихи романы 16 ғасырда Англияның қоршаудағы Елизавета I-нің Инквизиция кезінде зұлым Испанияның шапқынына дайындалуымен өрбиді. Сол кезде бейтарап Ұлыбританияның нацистік шапқыншылыққа дайындық қажеттілігін көрсететін, Испанияда азамат соғысы қызып тұрғанда жарық көрген бұл кітапты Англияның жетекші кинопродюсері Александр Корда үшін автор Клеменс Дэйн бейімдеді. Корда Уинстон Черчилльге британ халқын үшінші рейхтің әскери қатерінен ескерту үшін күресте көмектесті. Осы сәнді костюмдік драма Вивьен Ли мен Лоренс Оливьеге экранда алғаш рет ғашықтар рөліндегі мүмкіндік берді, олар экраннан тыс та осындай қарым-қатынаста болған. Корда ағасы Золтан Корданың режиссерлік жұмысы "Төрт қауырсын" (1939) фильмін де жасады. Судан шөлінде түсірілген, Ральф Ричардсон мен Джон Клементс басты рөлдерде ойнады; оның түрлі түсті кинематографиясы Оскарға ұсынылды. Ұлыбританияның Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуынан бұрын шыққан бұл фильмде 19 ғасырдың соңындағы империялық ортада үмітсіз жағдайға қарсы ерлікпен күрескен британдықтар бейнеленген. Золтан Корда Антони Стилдің қатысуымен ремейк түсірді – "Ніл үстіндегі дауыл" (1955), ол аса сәтті болмады. Басқа фильмдердің нұсқаларына 1915, 1921 және 1929 жылдардағы үш ерте үнсіз фильм, 1978 жылғы американдық телефильм, онда Бо Бриджес басты рөлде ойнады, және Хит Леджер мен Кейт Хадсонның қатысуымен "Төрт қауырсын" (2002) кіреді.