Кіріспе

Vergangenheitsbewältigung («өткенмен санасу күресі» немесе «өткенмен күресу жұмысы») – 20 ғасырдың соңынан бастап 1945 жылдан кейінгі неміс әдебиеті, қоғамы және мәдениетін зерттеуде маңызды рөл атқаратын процестерді сипаттайтын неміс тіліндегі күрделі сөз. Неміс Duden лексиконы Vergangenheitsbewältigung терминін «ел ішіндегі өзінің жақын тарихының мәселелі кезеңі жөніндегі қоғамдық пікірталас» деп анықтайды, Германияда бұл, әсіресе, ұлттық социализмге қатысты, ал «мәселелі» дегені – жаппай жауапкершілік туралы сезімтал сұрақтар тудыратын қасіретті оқиғаларды білдіреді. Германияда бұл сөз бастапқыда Вермахттың соғыс қылмыстары, Холокост және 20 ғасырдың басы мен ортасындағы, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыстағы оқиғаларға байланысты ашу мен өкінішті білдірді. Жаңа неміс ұлттық санасын іздеу тұрғысынан, бұл сөз нацизмнен арылудың психологиялық процесін де білдіруі мүмкін. 1990 жылғы қайта бірігуден (бұрынғы Германия Демократиялық Республикасының қазіргі Германия Федеративтік Республикасына қосылуы) және 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Vergangenheitsbewältigung Шығыс Германия коммунизмімен есептесуді де қамтыды.

Тарихи дамуы

Vergangenheitsbewältigung – өткенді, әсіресе Холокостты талдау, түсіну және онымен бірге өмір сүруге үйренуге жасалған тытыс. Осылайша білімге баса назар аудару, философ Джордж Сантаянаның жиі айтылатын: «Өткенді ұмытқандар оны қайтаруға мәлім» деген ойымен үндеседі. Бұл 1945 жылдан кейін Батыс Германияда туған техникалық термин. Ол Нацистік Германияда жасалған қасіреттерге және нацизмнің көптеген неміс мәдени, діни және саяси институттарын бұзғаны және өз мүддесіне пайдаланғаны туралы тарихи және қазіргі алаңдаушылықтарға қатысты. Сондықтан бұл термин бірден неміс мемлекетінің (Батыс Германия Рейхтің құқықтық міндеттемелерін қабылдады) және жеке немістердің «Гитлер кезінде» болған оқиғаларға жауапкершілігіне, сондай-ақ нацистік идеологияға қарсы құлаған қоғамдағы заңдылықтың бастаулары туралы сұрақтарды қарастырады.

Денацификациядан кейін

Тарихи тұрғыдан алғанда, Vergangenheitsbewältigung одақтас оккупация кезінде де, Конрад Аденауэрдің Христиан-демократиялық одақ үкіметі тұсында да нацистік режимнен тазарудан кейінгі логикалық "келесі қадам" ретінде қарастырылады және 1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдардың басында басталды, шамамен осы кезеңде Wiederaufbau (қайта құру) жұмысы бұрынғыдай қызығушылық тудырмай, шұғылдығын жоғалтты. Нацизмнің институттары мен билік құрылымдарын ауыстырған либералды немістердің мақсаты – жақындағы тарихтың кінәсімен санасу болды. Vergangenheitsbewältigung өткеннен сабақ алумен ерекшеленеді, мысалы, мұндай өткеннің шын мәнінде болғанын адал түрде мойындау, жасалған зұлымдықтарды мүмкіндігінше түзеу және сол өткеннен өтуге тырысу.

Дін және білім

Неміс шіркеулері, олардың аз ғана бөлігі нацизмге қарсы күресте маңызды рөл атқарды, осы процесті бастады. Олар ерекше германиялық соғыстан кейінгі өкініш теологиясын дамытты. Мысалы, лютерандық Kirchentag және католиктік Katholikentag сияқты жиынтарда христиан жастары үшін осы тақырып басты ой-пікір ретінде қалыптасты. Vergangenheitsbewältigung (өткенмен санасу) қоғамда мектептер арқылы көрініс тапты, онда Германияның көптеген штаттарында орталықтандырылған оқу жоспары бесінші сыныптан бастап әр балаға неміс тарихы, саясат және дін сабақтарында нацизмнің әртүрлі аспектілері туралы сабақтарды қайта-қайта өткізеді, олардың жас ерекшеліктеріне сәйкес. Мектептік саяхаттар шоғырлану лагерлеріне ұйымдастырылуы мүмкін. Холокосттан аман қалған еврейлер жиі мектептерге қонақ спикерлер ретінде шақырылады, бірақ уақыт өте келе олардың ұрпағының қартаюына байланысты бұл мүмкіндіктер азайып барады.

Философия

Философияда Теодор Адорноның еңбектеріне "Was bedeutet: Aufarbeitung der Vergangenheit?" лекциясы кіреді ("Өткенді талдау" дегеніміз не?). Бұл тақырып оның кейінгі жұмыстарындағы "Аушвицтен кейін" ойларымен байланысты. Адорно бұл лекцияны 1959 жылдың 9 қарашасында Висбаден қаласында өткен білім беру конференциясында оқыды. Ол кезде Батыс Германияда синагогтар мен еврей қауымдастықтарына қарсы антисемиттік шабуылдардың жаңа толқыны болған кезде жазылған бұл лекцияда Адорно "өткенді талдау" деген қазіргі заманғы сөз тіркесін жаңылыстыратын деп санады. Ол бұл, Фрейд теориясы өткенмен санасу үшін талап ететін сыншыл өзін-өзі зерделеу емес, оны жоққа шығаруды жасырады деп аргументтеді.