Кіріспе

Психологиялық араласудың реакция уақытына әсері

Психологияда Строп эффектісі – сәйкес және сәйкессіз стимулдар арасындағы реакция уақытының кешігуі. Бұл эффект клиникалық тәжірибеде және зерттеуде кеңінен қолданылатын психологиялық тест (Строп тесті) жасау үшін пайдаланылды. Бұл эффектіні көрсететін негізгі тапсырма түс атауының (мысалы, "көк", "жасыл" немесе "қызыл") және оның басылған түсінің (мысалы, "қызыл" сөзі қызыл емес, көк сиямен басылған) арасындағы сәйкессіздік болған кезде пайда болады. Егер сөздің түсін атауды сұраса, сияның түсі түстің атына сәйкес келмегенде, бұл көбірек уақыт алады және қателерге бейім болады. Эффекттің аты 1935 жылы алғаш рет ағылшын тілінде жариялаған Джон Ридли Строптың есімімен аталған. Бұл эффект 1929 жылы Германияда басқа авторлармен бұрын жарияланған. Строптың түпнұсқалық мақаласы эксперименталды психология тарихында ең көп сілтеме жасалған мақалалардың бірі болып табылады, нәтижесінде әдебиетте 700-ден астам Стропқа қатысты мақалалар пайда болды. Строп күрделі туынды балл процедураларын емес, тек үш негізгі баллды қолданды. Строп 2-ші тәжірибеде квадраттардың түстерін атауға қарағанда, екінші тапсырмада түстерді оқуды аяқтау үшін қатысушылардың едәуір көп уақыт жұмсағанын атап өтті. Бұл кешігу алғашқы тәжірибеде байқалмады. Мұндай араласуды оқудың автоматтандырылуымен түсіндіруге болады, онда ми сөздің семантикалық мағынасын автоматты түрде анықтайды (мысалы, "қызыл" сөзін оқып, "қызыл" түсін ойлайды), содан кейін өзін-өзі тексеріп, сөздің түсін анықтауы керек (сияқты, қызыл емес басқа түс), бұл автоматтандырылмаған процесс. Бірінші табылған – семантикалық араласу, ол бейтарап стимулдардың сия түсіне атау берудің (мысалы, сия түсі мен сөз бір-біріне кедергі келтірмегенде) сәйкессіз жағдайларға қарағанда жылдам екенін көрсетеді. Бұл семантикалық араласу деп аталады, өйткені сия түсі мен сөз арасындағы мағыналық қатынас араласудың түбінде жатыр деп қабылданады. Миды бейнелеу әдістері, соның ішінде магниттік-резонанстық томография (МРТ), функционалдық магниттік-резонанстық томография (ФМРТ) және позитрондық эмиссиялық томография (ПЭТ) Строп тапсырмасын өңдеуге қатысатын мидың екі негізгі аймағы бар екенін көрсетті. Олар – алдыңғы шеңберлік қабық және дорсолатеральды префронтальды қабық. Нақтырақ айтқанда, екеуі де қақтығыстарды шешу және қателерді анықтау кезінде белсендіріледі, ал дорсолатеральды префронтальды қабық есте сақтау және басқа атқарушы функцияларға көмектеседі, ал алдыңғы шеңберлік қабық тиісті жауапты таңдау және назар ресурстарын бөлу үшін қолданылады. Артқы дорсолатеральды префронтальды қабық мидың қазіргі мақсатты орындауы үшін қажетті ережелерді жасайды. Ол бейімділік пен маңызды емес ақпаратты жоққа шығарады, мысалы, сөздің семантикалық қабылдауы оның басылған түсіне қарағанда күштірек екендігі. Содан кейін, ортаңғы дорсолатеральды префронтальды қабық мақсатты орындайтын бейнелеуді таңдайды. Маңызды ақпаратты тапсырмадағы маңызды емес ақпараттан бөлу қажет; осылайша, назар сөзге емес, сия түсіне аударылады.

Теориялар

Строп әсерін түсіндіру үшін бірнеше теориялар қолданылады, олар көбінесе "жарыс модельдері" деп аталады. Бұл, маңызды да, маңызсыз ақпараттың параллель түрде өңделуіне, бірақ жауапты таңдау кезіндегі орталық процессорға кіру үшін бәсекелес екеніне негізделген. Олар:

Өңдеу жылдамдығы

Бұл теория, сонымен қатар Өңдеудің Салыстырмалы Жылдамдығы Теориясы деп аталады, мидың сөздің түсін тану қабілетінде кешігу бар екенін ұсынады, себебі ми сөздерді түстерді танудан әлдеқайда жылдам оқиды. Бұл идея сөзді өңдеу түсті өңдеуден едәуір жылдам дегенге негізделген. Сөздер мен түстер арасында қайшылық туындайтын жағдайда (мысалы, Строп тестісі), егер тапсырма түсті атау болса, сөз туралы ақпарат түс туралы ақпараттан бұрын шешім қабылдау кезеңіне жетеді, бұл өңдеуде шатасу тудырады. Керісінше, егер тапсырма сөзді атау болса, түс туралы ақпарат сөз туралы ақпараттан кейін келеді, сондықтан шешім қайшылықты ақпарат келмей тұрып қабылдануы мүмкін.

Таңдаулы көңіл бөлу

Селективті назар теориясы түсті танудың, сөз оқуға қарағанда, көбірек назар қажет ететінін көрсетеді. Ми түсті тану үшін сөзді жаттауға қарағанда көбірек назар жұмсау керек, сондықтан бұл процеске сәл көбірек уақыт кетеді. Теория бойынша, түсті тану "автоматты процесс" болмағандықтан, жауап беруде белгілі бір тоқсылық байқалады, ал сөздердің мағынасын ми әдеттегі оқу нәтижесінде автоматты түрде түсінеді. Бұл идея автоматты оқуға бақыланатын назардың қажеті жоқ екені, бірақ түс ақпаратын өңдеу үшін қолжетімді назар көлемін азайтуға жеткілікті назар ресурстарын пайдаланады деген тұжырымға негізделген. Стирлинг (1979) жауаптың автоматтылығы тұжырымын ұсынды. Ол түсті сөздерден түсті сөздерге кірмейтін әріптерге жауап беруді өзгерту реакция уақытын ұзартатынын және Строптың әсерін азайтатынын көрсетті.

Параллельді бөлінген өңдеу

Бұл теория бойынша, ми ақпаратты талдағанда, әртүрлі міндеттер үшін ерекше жолдар қалыптасады.

Танымдық даму

Нео-Пяжетиандық танымдық даму теорияларында Строп тапсырмасының бірнеше нұсқалары әртүрлі салалардағы жұмыс жады және танымдық дамумен өңдеу жылдамдығы мен атқару функциялары арасындағы қатынасты зерттеу үшін қолданылған. Осы зерттеулер көрсеткендей, Строп тапсырмаларына реакция уақыты ерте балалық шақтан ерте ересек жасқа дейін жүйелі түрде төмендейді. Бұл өзгерістер өңдеу жылдамдығы жас өскен сайын артатынын және танымдық бақылаудың тиімділігі күшейетінін көрсетеді. Бұған қоса, осы зерттеулер осы процестердің жасқа байланысты өзгеруі жұмыс жадының және ойлаудың түрлі аспектілерінің дамуымен тығыз байланысты екенін нақты көрсетеді. Строп тапсырмасы мінез-құлықты бақылау қабілетін де көрсетеді. Егер қатысушыдан сөздің мағынасын емес, сияның түсін атау сұралса, ол сөзді оқуға бағытталған алғашқы және күшті күштерді жеңуі керек. Бұл тежелімдер мидың мінез-құлықты реттеуге қабілетті екенін көрсетеді.

Қолданылуы

Строп эффектісі психологияда кеңінен қолданылады. Оның ең маңызды қолданылуларының бірі – адамның таңдаулы назар қабілеті мен дағдыларын, сондай-ақ ақпаратты өңдеу жылдамдығын өлшеуге мүмкіндік беретін, Строп эффектісіне негіделген, сараланған психологиялық тесттерді жасау. Бұл эффекті басқа нейропсихологиялық зерттеулермен бірге адамның жоғары деңгейдегі ойлау қабілеттерін бағалау үшін де қолданылады.

Струп сынағы

Строп эффектісі адамның психологиялық мүмкіндіктерін зерттеу үшін қолданылған; ХХ ғасырда оның ашылуынан бері ол кең таралған нейропсихологиялық тестке айналды. Клиникалық жағдайларда қолданылатын әртүрлі тест нұсқалары бар, олардың арасында қосалқы тапсырмалардың саны, стимулдардың түрі мен саны, тапсырмаға жұмсалатын уақыт немесе бағалау процедуралары бойынша айырмашылықтар кездеседі. Барлық нұсқаларда кем дегенде екі қосалқы тапсырма бар. Бірінші сынақта жазылған түстің атауы, оның басылған түсінен өзгеше болады, және қатысушы жазылған сөзді айтуы тиіс. Екінші сынақта қатысушы оның орнына сияның түсін атауы керек. Дегенмен, төртке дейін әртүрлі қосалқы тапсырмалар болуы мүмкін, кейде "X" әріптерінің топтарынан немесе белгілі бір түсте басылған нүктелерден тұратын стимулдар қосылады, онда қатысушы сияның түсін айтуы керек; немесе қара сиямен басылған түстердің атауларын оқу қажет. Эргономистер оқу жиһаздарының эргономикалық ерекшеліктері мен Строп тестісінің нәтижесіндегі когнитивтік қателер саны арасындағы байланысты көрсетуге мүмкіндік алды. Олар, қол тірегі бар студенттік орындыққа қарағанда, бөлек орындық пен үстелді пайдалану қателік пайыздығын төмендетуге көмектесетінін анықтады.

Вариациялар

Строп тестісі сондай-ақ басқа сенсорлық модальдықтар мен айнымалыларды қамту үшін, екі тілділіктің әсерін зерттеуге немесе эмоциялардың кедергіге тигізетін әсерін анықтауға қарай өңделіп, жаңартылған.

Бұрмаланған сөздер

Мысалы, бұрмаланған сөздер Строп эффектісі бастапқы Строп эффектісімен ұқсас нәтижелерді көрсетеді. Строп тапсырмасындағы сияқты, басылған сөздің түсі сөз жазылған сияның түсінен өзгеше болады; алайда, сөздер оқуды қиындататындай етіп басылады (әдетте иілісқан пішінде). Мұндағы идея – сөздердің басылу әдісі мидың реакциясын және ақпаратты өңдеу уақытын баяулатып, тапсырманы орындауды күрделендіреді.

Сезімтал

Эмоционалды Строп эффектісі эмоцияларды ақпараттық өңдеу тәсілі ретінде қарастырылады. Эмоционалды Строп міндетінде адамға "қасірет", "зобылық", "ауырсыну" сияқты теріс эмоциялық сөздер, "сағат", "есік" және "аяқ киім" сияқты бейтарап сөздермен бірге ұсынылады. Эмоционалды Строп және классикалық Строп екеуі де маңызды емес немесе көңілді алаңдататын ақпаратты тоқтату қажеттілігін қамтиды, бірақ олардың арасында айырмашылықтар бар. Эмоционалды Строп эффектісі жеке тұлға үшін эмоционалды маңыздылығы мен сөз арасындағы қақтығысты күшейтеді; ал классикалық Строп эффектісі үйлеспейтін түс пен сөз арасындағы қақтығысты зерттейді. Бұл мәселе бойынша Гарвард университетінің Project Implicit жобасының танымал зерттеуі болды, онда теріс немесе оң эмоцияларды түрлі нәсілдердің суреттерімен байланыстыратын тест өткізілді және нәсілдік қалауды анықтау үшін реакция уақыты өлшенді.

Ғарыштық

Шаралық Строп эффектісі стимулдың орны мен стимул ішіндегі орналасу арасындағы араласуды көрсетеді. Шаралық Строп тапсырмасының бір түрінде жоғары немесе төмен бағытталған жебе орталық нүктеден жоғары немесе төмен кездейсоқ түрде пайда болады. Қатысушылардан жебенің бағытын анықтау және оның орнына назар аудармау сұралып тұрса да, олар көбінесе сәйкес стимулдарға (яғни, бекіту белгісінің астында орналасқан төмен бағытталған жебе) сәйкес емес стимулдарға (яғни, бекіту белгісінің астында орналасқан жоғары бағытталған жебе) қарағанда жылдамырақ және дұрыс жауап береді.

Кері бұру

Классикалық Струп эффектісінің тағы бір түрі – кері Струп эффектісі. Ол көрсету тапсырмасы кезінде пайда болады. Кері Струп тапсырмасында адамдарға ортасында сөзге қарама-қайшы түспен жазылған қара квадрат көрсетіледі, мысалы, "қызыл" сөзі жасыл түспен жазылған, ал төрт кішкентай түсті квадраттар бұрыштарында орналасқан. Бір квадрат жасыл, бір квадрат қызыл, ал қалған екі квадрат басқа түстермен боялған. Зерттеулер көрсеткендей, егер адамнан жазылған түстің түсіне сәйкес келетін квадратты (осы жағдайда қызыл) көрсетуі сұралып, олар кейігіреуді байқайды. MythBusters командасы Струп эффектісін сынау арқылы ерлер мен әйелдердің бөлмеде қарама-қарсы жынысты тартымды адамның болуынан танымдық қабілеттерінің нашарлауын анықтауға тырысты. "Миф" (яғни, гипотеза) жоққа шығарылды. Nova телешоуының бір эпизодында Эверест тауына шығушы альпинистердің биіктікке байланысты ақыл-ой икемділігінің ұсық өзгерістерін көрсету үшін Струп эффектісі пайдаланылды.

Өнеркәсіпте

Британдық MINI автокөлік маркасы бұрылыс сигналын көрсету индикаторын бағытты кері көрсететін жебелер түрінде шығарды – яғни, шам жымырланған бағыттың қарамағында көрсетілген.