Кіріспе

Американдық математик және діни көшбасшы Орсон Пратт аға (19 қыркүйек 1811 – 3 қазан 1881) – американдық діни көшбасшы және математик, Мәсіх шіркеуінің Он Екі Елшісінің кворумының (Соңғы Күн Қасиеттілері) алғашқы мүшесі болды. Ол Соңғы Күн Қасиеттілерінің Иса Мәсіх Шіркеуінің Он Екі Елшісінің кворумына мүше болып кірді және өмірінің соңына дейін көрнекті мормондық теолог және жазушы болып қалды.

Дінге мүшелік және қызмет

Пратт Нью-Йорк штатының Хартфорд қаласында Джаред Пратт пен Чэрити Дикенсонның ұлы болып дүниеге келді. Ол Парли П. Пратттың кіші інісі болды, ол оны ИЖШ (Құдайдың соңғы заманғы израильдік шіркеуімен) таныстырып, 1830 жылдың 19 қыркүйегінде Нью-Йорк штатының Канаан қаласында Орсонның он тоғызыншы туған күнінде шомылдырды. Пратт бірнеше айдан кейін, 1830 жылдың 1 желтоқсанында Джозеф Смиттен ақсақал болып бекітіліп, бірден Нью-Йорк штатының Коулсвилл қаласына өзінің алғашқы миссионерлік сапарына аттанды. Бұл Пратттың Нью-Йорк, Огайо, Миссури және Шығыс штаттарға жасаған бірнеше қысқа мерзімді миссияларының біріншісі болды. Ол 1835 жылдың 26 сәуірінде осы лауазымға тағайындалды. 1839-1841 жылдар аралығында Ұлыбритания аралдарына Он екі елшінің миссиясының құрамында қызмет етті. Ол Шотландияда уағыз айтып, "Көптеген керемет көріністер туралы қызықты есеп және ежелгі американдық жазбалардың жақындағы жариялануы" атты алғашқы миссионерлік трактат жазды. Бұл трактатта Смиттің алғашқы көрінісі туралы ең алғашқы жарияланған мәліметтер және кейіннен 1842 жылғы "Иман мақалалары" ретінде жарияланған материалдар бар. 1841 жылы Америкаға оралғанда Пратт шіркеу мүшелерінің бірнеше мәселе бойынша талас-тартысқа түскенін көрді. Иллинойс штатының Науву қаласында қаңқу мен әңгімелер көп тарады, және Пратт Джозеф Смиттен көп әйелділік діни қағидасын қабылдау қиын болды. Мормон Джон К. Беннеттің Смит Пратттың әйелі Сара Праттқа үйленуді ұсынды деген айыптауына байланысты Пратт Джозеф Смитқа қарсы шықты, бірақ Смит оны жоққа шығарды. Сара да Смит ұсыныс жасағанын мәлімдеді, ал Пратт әйеліне сенді. Смит пен Он екі елшінің қалған мүшелері Праттпен бірнеше күн пікір таластырғаннан кейін, ол мойынсұнбайтынына көз жеткізді, сондықтан Пратт 1842 жылдың 20 тамызында шіркеуден қуылды. Пратт Смитпен араларының салқындасқаннан кейін бірнеше айдан соң татуласып, қайтадан шомылдыру рәсімінен өтуді сұрады. Пратт 1843 жылдың 20 қаңтарында Он екі елшінің кворумына қайта қабылданды. Көптеген дереккөздер Пратттың Смиттің адамдық кемшіліктерін оның құдайлық аянымен үйлестіре алғаны үшін ИЖШ қауымына оралғанын көрсетеді. Басқалары Смит Сараның бағынуын сынап көргенін түсіндірді, бірақ Джозефтің қорытындысы Сара оның ұсынысын қабылдамауы арқасында бағыну сынағынан өте алмады дегенді көрсетті.

Бригам Янгпен келіспеушілік

Пратттың шіркеуден қысқа мерзімге оқшаулануының ұзақ мерзімді салдары болды. Жозеф Смит қайтыс болғаннан кейін кеңестегі үлкендерлік мәселесін қарастырғанда, Бригам Янг кеңес мүшесі тәртіптік жаза алып, кеңестен шығарылса, оның үлкендігі қайта қабылдану күніне байланысты болатынын шешті. Осы шешіммен 1875 жылғы маусымда Орсон Хайд пен Пратттың үлкендігі төмендетілді. Бұл олардың ешқайсысының да ЛДС шіркеуінің президенті болмауын қамтамасыз етті. Жозеф Смит қайтыс болғаннан кейін Пратт, Бригам Янгтың басшылығын қолдаған елшілердің қатарында болды, ол өзінің ізбасарларын Навуодан Солтүстік Лейк аңғарына көшіруге бел буған еді, сол жерде ЛДС шіркеуі құрылды. Пратт Смит қайтыс болғаннан кейін ғана Бригам Янгтың басшылығын қолдап қоймай, шіркеудің жалпы жиналысының қолдауын алуда да маңызды рөл атқарды. Янгтың басшылығымен қызмет еткен елші ретінде Пратт оның көптеген мәселелерде келіспейтін және басқа елшілерден қолдау таппайтын. Сондай-ақ Бригам Янгтың Адам-Құдай туралы үйретіміне қарсы болды. Янг Пратттың Киелі кітаптағы жалғыз Құдай – құдайлыққа жеткен көптеген адамдардың қасиеттерінің жиынтығы деген тұжырымын да қабылдамады. Янг Пратттың ықпалын азайтуға тырысты, оны көптеген миссияларға жіберіп, Он екі елшінің құрамындағы үлкендік белгілеу жүйесін қайта ұйымдастырды. Осы қайшылықтарға қарамастан, Бригам Янг Праттты шіркеудегі серіктестігі үшін соттамады, бұл Янгтың діни мәселелерде пікірлердің әртүрлілігіне төзімділік танытуға дайын екенін көрсетеді. Янг қайтыс болғаннан кейін Пратттың түсіндірулері мен пікірлері басқа елшілерге және кейінгі шіркеу басшыларына көбірек әсер етті.

Миссионерлік қызмет

Мормон пионерлерімен бірге Солтүстік Лейк аңғарында қоныстанғаннан кейін, Пратт 1848 және 1851 жылдар аралығында Еуропаға миссиялық әкімші ретінде қайтарылды, осы кезеңде ол "Миллениал Стар" журналының редакторы қызметін атқарды. 1850 жылы Ұлыбритания миссиясының президенті болған Пратт, өзінің миссионерлеріне "Бір жылдың ішінде бүкіл британдық ұлтты қалай ескертуге болады!" атты мақаласында жақсы жаңалықты тарату стратегиясын түсіндірді. Бұл мақсатқа қол жеткізілмесе де, жыл соңына қарай Ұлыбританияда АҚШ-тан екі есе көп LDS шіркеуінің мүшелері тұрды. Миссия президенті ретінде Пратт миссионерлер арасында көптеген логикалық және жақсы жазылған үнқағаздармен және ол сол жерде болғанда жазып, жариялаған еңбектерімен, сондай-ақ британдық зиялылармен теологияны талқылау үшін қарым-қатынас жасағандығы үшін құрметке ие болды. Миссияны басқарған кезінде Пратт Лоренцо Сноудан "Жозефтің дауысы" атты үнқағаз алды, оны Сноу Солтүстік Италиядағы миссиялық жұмысын ілгерілету үшін француз тіліне аудартуды қалаған. Пратт Париж қаласында осы аударманы жасауға дайын адамдармен байланыс орнатты. 1865 жылы Пратт Австрияда жұмыс істеген алғашқы мормон миссионерлерінің бірі болды. Уильям В. Риттермен бірге ол тоғыз ай бойы сол жерде болды, бірақ ешкімді крещение рәсіміне қабылдамады. Миссионерлер ақырында Австрия үкіметі тарапынан елден қуылды.

Батысқа көшіру

ЛДС шіркеуінің батысқа қарай жылжып бара жатқаны туралы хабар Праттке жеткенде, ол: «Біз АҚШ-та бірде-бір киелі адамды қалдырмаймыз», – деді. Ол қасиеттілерді «Вавилоннан» шығуға көмектесті. Пратт Янгтың алғашқы пионерлік тобының мүшесі болды, ол «Алдыңғы қатар тобы» деп аталды, және мормондық қоныстану үшін батыс жерін таңдау үшін жазықтарды кесіп өтті. Оның осы сапар туралы жазған күнделіктері мормон тарихының маңызды дерек көзі болып табылады. Топ Миссуриден Ютаға қарай жол тартқанда, Пратт компанияның ғылыми бақылаушысы ретінде жұмыс істеді. Ол компанияның ғылыми құралдарымен жүйелі түрде өлшемдер жасады, геологиялық құрылымдар мен минералды ресурстар туралы жазбалар жасады, сондай-ақ өсімдіктер мен жануарлар туралы ақпаратты тіркеді. Ол 7 маусымда Ларами шыңындағы қарды сипаттап, 10 маусымда табылған тас «жақсы ұнтақ тас болатынын», өйткені ол жақсы құмтас екенін атап өтті. Математик ретінде Пратт компания хатшысы Уильям Клейтонға қазіргі заманғы спидометрдің үлгісін жобалауға және ойлап табуға көмектесті. Брайхам Янг Праттті Он екі елшінің кворумындағы оның ықпалын азайту үшін үнемі миссияларға жібергені мүмкін. Дегенмен, Пратт мормондық теология туралы кітапшалар жазып, оларды басып шығару арқылы өзін және отбасын асырады. Оның кейбір әйелдері де бас киім, мата және басқа да тауарларды сату арқылы ақша тапты. 1852 жылдың 29 тамызында Орсон Пратт көп әйел алу қағидасын үйреткен уағыз айтты, көп бала тәрбиелеудің ЛДС шіркеуіндегі артықшылықтарын талқылады. Бұл тәжірибе алғаш рет шіркеуде ашық түрде талқыланды. 1870 жылдың маусым айында Пратт Джон П. Ньюманмен көп әйел алуды Киелі кітап қолдай ма, қолдамай ма деген мәселе бойынша пікірсайысқа қатысты. Ол «The Seer» журналындағы жазбаларында және өзінің мінберлік қызметінің барлық кезеңінде осы тәжірибені қорғады, соның нәтижесінде «көп әйел алушылықтың елшісі» деген атаққа ие болды.

Жазушы, тарихшы және философ

Иллинойста болған кезде Пратт Наувоу университетінде математика оқытушысы болды. Юта штатында Пратттің талдау және жазу дағдылары Янгты оған діни тақырыптар бойынша үгіт-насихаттар мен памфлеттер жазуды тапсыруға итерді. Пратт Джозеф Смит және оның інісі Парли П. Пратттың еңбектеріне сүйене отырып, ЫДҰ шіркеуінің доктриналарын қорғайтын он алты памфлет жазды. Олардың ішінде 1848 жылғы «Құдайдан келген билік пе, әлде Жозеф Смит Құдайдан жіберілді ме?» және 1850 және 1851 жылдардағы «Мормон кітабының құдайлық нағыздығы» кітапшалары бар. Оның «Бірінші Көрініс туралы бірнеше есімдердің қызықты есебі» атты памфлеті Бірінші Көріністің алғаш рет жарияланған есебі болды және Смиттің 1842 жылғы «Иман туралы мақалаларына» ұқсас сенімдер тізімін қамтыды. «Материалдық емес пікірлердің абсурдтылығы» атты еңбегінде Пратт мормон доктринасы бойынша материализмді қорғады, ғылымға, философияға және теологияға сілтеме жасады. Мормон теологиясының бір бөлігі ретінде Пратт гилозоизм философиялық доктринасын қабылдады. Бұл материалдар негізінен миссионерлік жұмыста қолданылса да, Пратт көп әйел алу мәселесі бойынша шіркеудің өкілі болды. 1852 жылдың тамызында Солт-Лейк-Ситиде өткен арнайы конференцияда Пратт көп әйел алу доктринасын жариялаған үгіт айтты. Кейіннен ол бұл тәжірибені қорғау үшін шіркеудің «The Seer» журналында 12 ай бойы жарияланған эссе жариялады. Оның көптеген даулы сенімдері Бригам Янг және басқа шіркеу басшылары тарапынан қабылданбаса да, Пратттың жазбалары қазіргі мормон сенімдеріне, оның ішінде Құдай туралы олардың түсінігіне және Израильдің жиналуы доктринасына әсер етті. 1869 жылы Пратт Мормон кітабының бір бөлігін Дезерет әліпбиіне транслитерациялады. Пратт 1874 жылдан өліміне дейін Шіркеу тарихшысы және жазушысы қызметін атқарды. Ол көптеген шіркеу журналдарын редакциялады және Мормон кітабы мен Ырымдар мен Келісімдердің басылымдарын тарауларға бөлуге және аяқжазбалардағы сілтемелерді қосуға көмектесті. Ол Юта штаты заң шығарушы органындағы Палата спикері қызметін жеті рет атқарды.

Өлім

70 жасында Пратт Солт-Лейк-Ситиде қант диабетінен туындаған аурулар салдарынан қайтыс болды. Ол Солт-Лейк-Сити зиратында жерленді. Өмірінің соңына дейін ол көрнекті мормондық дін танушысы және жазушы болып қалды. Ол қайтыс болған кезде, 1835 жылғы Кворумның түпкілікті мүшесі болған және Он Екі Апостол Кворумында қызмет еткен соңғы адам еді.