Кіріспе

1791 жылы АҚШ қазынашылық министрі Александр Гамильтонның экономикалық саясат жөніндегі баяндамасы. АҚШ тарихында «Өндіріс туралы баяндама» деп жиі аталатын бұл баяндама, американ құрылтайшысы және бірінші АҚШ қазынашылық министрі Александр Гамильтонның төрт маңызды баяндамасының үшіншісі және ең маңызды туындысы болып саналады. Ол 1791 жылдың 5 желтоқсанында Конгреске ұсынылды. Баяндамада Елизавета I Англиясының меркантилистік жүйесі мен Францияның Жан-Батист Колбер саясатына негізделген экономикалық принциптер жатқызылды. Баяндаманың негізгі идеялары кейін Кентукки штатының сенаторы Генри Клей және оның Виг партиясы тарапынан «Америкалық жүйе» бағдарламасына енгізілді. Ыбырайым Линкольн, жастығында өзін «Генри Клейдің тарифтік вигі» деп атаған, кейіннен осы принциптерді, құлдық институтына және оның таралуына қарсылығымен бірге, жаңадан құрылған Республикалық партияның негізгі құндылықтарына айналдырды. Гамильтонның идеялары американ экономика мектебінің қалыптасуына ықпал етті.

Экономикалық жоспар

Гамильтон Американың тәуелсіздігін сақтау үшін Америка Құрама Штаттарының өндірісті дамытуға бағытталған дұрыс саясаты болуы керек және оның болашағын ұлттың экономикалық жүйесінің тұрақты құрауы ретінде қамтамасыз ету қажет деп есептеді. Ол мұны өнеркәсіпке сыйлықтар немесе субсидиялар беру, сауданы қоңыржай тарифтермен реттеу (импортты шектеу емес, американдық өндірісті субсидиялар арқылы қолдау үшін кіріс жинау) және мемлекеттік қолдау арқылы іске асыруға болатынын айтты. Бұл саясат өндірістің өсуіне ғана емес, сонымен қатар жұмыспен қамтудың әртүрлі мүмкіндіктерін ұсынып, жас АҚШ-қа көшіп келуді ынталандырады. Олар сондай-ақ технология мен ғылымды экономиканың барлық салаларында, оның ішінде ауыл шаруашылығында қолдануды кеңейтеді. Гамильтон есебінде АҚШ-қа "ерекше құндылығы бар жаңалықтар мен құпияларды" әкелгендерді марапаттауды жақтады. Бұл АҚШ-ты өнеркәсіптік шпиондар үшін қауіпті мекенге айналдыруға себепкер болды.

Тарифтер

Гамильтон тарифтерді шамамен қолдану арқылы мемлекеттік қазынаны толтыруға болатынын есептеді. Тарифті отандық немесе ұлттық өндірісті және экономиканың өсуін ынталандыру үшін де пайдалануға болады, яғни жиналған қаражаттың бір бөлігін өндірушілерге субсидиялар, сол кезде сыйлықтар деп аталған, түрінде беруге болады. Гамильтон тарифті мынадай мақсаттарда қолдануға ұмтылды:

Экономиканың масштабты дамуына қол жеткізе алғанға дейін және шетелдегі беделді фирмалармен бәсекелесе алғанға дейін жаңадан құрылған отандық өнеркәсіптерді қорғау. Үкімет шығындарын жабу үшін кіріс көтеру. Субсидиялар (сыйлықтар) арқылы өндірісті тікелей қолдау үшін кіріс көтеру.

Өнеркәсіптік субсидиялар

Гамильтон өндіріске берілетін сыйлықтардың (субсидиялардың) орташа тарифтерден түсетін қаражат есебінен қаржыландырылатынын, осылайша өнімнің көлемін кемітпей және тауар бағасын көтермей өндірісті дамытудың ең тиімді жолы екенін айтты. Мұндай тікелей қолдау американдық кәсіпорындарды, сондай-ақ жалпы ұлтты бәсекеге қабілетті және тәуелсіз етеді. Субсидиялардың бір бөлігі мынадай мақсаттарға жұмсалатын болады:

Ұлттың кәсіпкерлік, инновациялық және өнертабыстық рухын жандандыру. Ішкі сауданы дамыту және ынталандыру үшін жолдар мен каналдар сияқты ішкі инфрақұрылымды жақсарту. Елді, әсіресе қорғаныс саласындағы тауарлар бойынша шетелдік державалардың ықпалына тәуелді болмайтын өндіріс қуатына айналдыру.

Конгресспен қабылдау

1791 жылы Мэдисон мен оның жақтастарының қарсылығынан Конгресс Гамильтонның ұсыныстарын қабылдаудан бас тартса да, Гамильтонның үшінші баяндамасының көп бөлігі кейіннен АҚШ Конгресі тарапынан, өнеркәсіпті субсидиялар арқылы қолдауға қарсылыққа қарамастан қабылданатын болды. Екі тарап та өндірістің тәуелсіздігіне қол жеткізу қажет және маңызды екендігіне келісті, бірақ оны қалай істеу керектігі туралы пікір таласты. Джефферсондық Демократиялық-Республикалық партияның субсидияға қатысты басты қарсылығы – субсидиялардың жаңа мемлекеттің кейбір аймақтарына сыбайлас жемқорлық пен артықшылықтар беруіне, басқаларын қарапайым қалдыруына қатысты еді: аграрлық Оңтүстікке қарағанда Солтүстікке. Бұл қайшылық Американдық Азамат соғысы басталарға дейін экономикалық саясат мәселелерінде қайта-қайта туындады. Гамильтонның баяндамасы толығымен ескерілмеген деген пікір бар, бірақ "Гамильтон Конгресс оның ұсынылғаннан кейін бес ай ішінде баяндамадағы барлық тарифтік ұсыныстарды қабылдауын қамтамасыз етуге күш салды". Гамильтонның табысқа негізделген сауда саясаты, оның орташа тарифтерінің арқасында 1794 жылға қарай өндірушілер Федералистерден қолдауын алып, жоғары, протекционистік тарифтерді жақтаған Демократиялық Республикашылдарға бұрды.

Қарсылық

Александр Гамильтонның экономикалық жоспарына қарсы ең белгілі оппоненттерінің қатарында Томас Джефферсон (кейінгі жылдары) және Джеймс Мэдисон болды, олар өнеркәсіпке субсидия беруге қарсылық танытты, сонымен қатар олардың жаңа құрылған Демократиялық-Республикалық партиясының көп бөлігі де осы пікірді қолдады. Олар сыйлықтардың орнына өндірісті дамыту үшін импортқа жоғары тарифтер мен шектеулер қоюды ұсынды, бұл өндірушілердің өздеріне, олардың ішкі нарығын қорғауға мүдделіліктеріне сай келетін шара еді. Джефферсонның бастапқы ұстанымы фермерлердің "аграрлық" экономикасын қолдағанмен, уақыт өте келе Гамильтонның көптеген бастапқы идеяларын қабылдады. Сонымен қатар, "Мэдисон әкімшілігі АҚШ тарихындағы алғашқы, толыққанды протекционистік тарифтің құрылуына ықпал етті".