Кіріспе

Қытай жазушысы, редакторы, тілшісі, сондай-ақ қытай жазушысы және аудармашысы Сяо Цзянь (1910 жылдың 27 қаңтары – 1999 жылдың 11 ақпаны), лақабы Руопинг (若萍) – Қытайдың белгілі эссешісі, редакторы, журналисі және аудармашысы. Оның өмірі Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейінгі және кейінгі кезеңдегі ел тарихын қамтиды.

Алғашқы жылдар

Сяо 1910 жылдың 27 қаңтарында Пекинде дүниеге келді. Туғандағы аты Сяо Бинкян (蕭秉乾) болған. Ол қытай мәдениетін қабылдаған моңғол отбасында өскен. Әкесі оның дүниеге келмей тұрып қайтыс болғандықтан, оны анасы ғана тәрбиеледі. Ол жеті жасқа келгенде анасы қайтыс болды, содан кейін оны туыстарына жіберді.

Мектеп күндері

1917 жылы 7 жасында Сяо Чонши мектебіне қабылданды. Бұл мектепті еуропалық миссионерлер басқарды. Оқу ақысын төлеу үшін ол жарты күндік жұмыстар істеді (мысалы, түрік кілемдерін тоқу, сүт жеткізу және мектеп әкімшілігінде лекция жазбаларын көшіру). Ол таңертең жұмыс істеп, түстен кейін оқыды. 1924 жылдың жазында, жартылай орта мектепті бітіруге шамамен алты ай қалғанда, ол Бейсин баспасының кітап дүкенінде стажер болып жұмыс істеді. Бұл оның әдебиетке деген қызығушылығын оятып, күшейтті. Сол жылы ол Коммунистік жастар лигасына қосылды. 1931 жылы Сяо Фу Джен католик университетіне түсті. Америкалық жас Уильям Алленмен бірге ол ағылшын тілінде «China in Brief» (中國簡報, Zhōngguó Jiǎnbào) журналын шығарды. Журналда Лу Сүн, Мао Дун, Гуо Моруо, Вэнь Идуо және Ю Дафу сияқты белгілі авторлардың туындылары жарияланды. Жеткіліксіз қаржыландыруға байланысты журнал сегіз нөмірінен кейін жабылды, бірақ ол Пекиндегі шетелдік оқырмандарға әсер етті. Осы кезеңде ол Сяоның ерте туындыларына зор ықпал еткен Шэн Конгвеннің шәкірті болды. 1933 жылы Сяо Йенчин университетінің ағылшын тілі факультетіне оқуға түсіп, сол жылдың күзінде журналистика факультетіне ауысты. Оның ұстазы американдық журналист Эдгар Сноу болды. Сноу оны журналистік материалдарда әртүрлі әдеби тәсілдерді қолдануға ынталандырды, бұл Сяоның жазу стилінің ерекшелігіне айналды. 1936 жылдың маусымында бітіріп, Кембридж университетінде аспирантурада оқуын жалғастырды. Ұзақ өтпей ол Лондон университетінің колледжінде лектор болып жұмыс істеді.

Англиядағы өмір

1939 жылы 28 жасында Сяо Цян Лондондағы Шығыс және Африка зерттеулері мектебінде (SOAS) қазіргі қытай тілінен оқытушы болып жұмыс істеу үшін Англияға оралды. Германияның Blitz бомбалау науқаны басталғанда SOAS Кембриджге көшірілді. Сяо Цян саяси белсенділікпен айналысты және Қытайдағы жапондық оккупацияға қарсы күрескен солшыл Қытай науқаны комитеті үшін үнемі сөз сөйледі.

Неке және отбасы

Төрт рет үйленген. 1936 жылы ол «Та Кунг Пао» газетінің Шанхай басылымында жұмыс істеп жүргенде алғашқы әйелі Ван Шучаңмен танысты. Жұп екі жыл ғана бірге болғаннан кейін, ол Гонконгта болғанда тағы бір әйелге ғашық болды. 1948 жылы олардың некеден тыс туған ұлы дүниеге келді. Сяо ажырасуға тырысты, бірақ Ван қарсы болғандықтан Сяо Цзянь Қытайдан Англияға кетіп қалды. 1954 жылы Сяо төртінші әйелі Вэнь Цзиеруоға (文杰若) үйленді. Олардың екі ұлы мен бір қызы болды. 1955 жылдың 30 қаңтарында қызы Сяо Лизи (萧荔子) дүниеге келді.

Кейінгі жылдар

Мәдени төңкеріс кезінде (1966–1976) Сяо Цзянь Қытай Коммунистік партиясы тарапынан оңшыл деп есептелді және елден қуылды. 1968 жылы ол өзіне қол салуға тырысты. 1978 жылы оның ісі түзетілді, ол қателікке ұшырағандардың бірі ретінде ақталуға ие болды. 1979 жылы Айова университетінің Халықаралық жазу бағдарламасында тұрушы (резидент) болды. 1999 жылы Сяо Цзянь Пекинде 89 жасында миокард инфаркті мен бүйрек жетіспеушілігінен қайтыс болды.

Жеке өмір

Сяоның Сяо Тизю (铁柱) деген баласы болды, оның анасы – Сяо Гэвэнь (格温). 1954 жылы көктемде Сяо аудармашы Вэнь Цзиеруоға үйленді. Олардың екі ұлы мен қызы бар. Олардың қызы Сяо Лизи (荔子) 1955 жылдың 30 қаңтарында дүниеге келді. Оның барлық балалары Америка Құрама Штаттарында тұрады.

Басты мақсаттағы бұйымдар

1940-1990 жылдар аралығында Сяо көптеген танымал мақалалар жазды. Оның көптеген жарияланған материалдары жаңалықтардың нақтылығымен және көркем әдеби стильдің үйлесімімен ерекшеленеді. Алғашқы еңбектері Қытайдағы ғалымдар қауымдастығы тарапынан зор тарихи құндылық деп есептеледі және қазір Қытай әдебиеті қоғамының қамқорлығында сақталуда. Сяоның көптеген материалдары тікелей оқиға орнынан алынған тәжірибеге негізделген. Ол сол заманғы қоғамды көрсететін сахналарды таңдады. Ол оқиғаларды, сезімдерді жанды түрде бейнелеу үшін және оқырманға түсіндіру үшін контурлық суреттерді пайдаланды. Оның туындылары камера сияқты, нағыз өмірдің сәттерін сақтап қалады. Оның материалдары сол кездегі қатал шындықты түсінуге ғана емес, сонымен қатар өз елі мен халқына деген терең құрметін де көрсетеді.

Халыққа танымал басылымдар

Журналист ретінде ол түрлі жариялымдар жазды. Олардың бірі – оның кітабы: "Синь биань вэн ши биджи конг шу" (新编文史笔记丛书). Бұл серияда 50 кітап бар, онда 6 миллион сөз жазылған. Бұл серия 1980-жылдардың басы мен 1990-жылдардың басында жазылды. Кітаптарда 2000-нан астам белгілі тұлғалар мен зерттеушілердің әңгімелері мен қызықты деректері жинақталған. Серия жарық көргеннен кейін жоғары беделге ие болып, кеңінен танылды. 1994 жылдың қазанында жарық көрген серияның соңғы томынан кейін, серияның тағы бір басылымы көп ұзамай Гонконг пен Тайваньда жарық көрді. Бұл еңбек 1993 жылы "Қытай кітап сыйлығымен" марапатталды.

Эсселер

Шыао кітаптарынан басқа да бірнеше маңызды эсселер жазды. Шыао 20-дан астам эссе жазбаса да, олар қытай эссе тарихының қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Оның барлық туындылары 1946-1948 жылдар аралығында латвиялық, қуғынға ұшыраған саудагер "Татамулин" есімімен жарияланды. Оның эсселері сатирикалық сипатта болып, сол кездегі өзекті саяси мәселелерге сынды көзқарас білдірді. Оның эсселерінде сол кездегі Қытайға деген терең сезімдерін көрсететін поэзия да көптеп кездеседі. Оның барлық эсселерінің басты мақсаты – Қытайдағы Гоминьданның саяси диктатурасын тоқтату және бейбіт, демократиялық утопияны құру болды. Оның ең маңызды еңбегі – "Қызыл шаштың ұзақ сөйлесуі" (红毛长谈, hóngmáo chángtán). Қытайдағы сол кездегі қарама-қайшы саяси ахуалда оның "Тыныштық, төзімділік және кадрлық жұмыс" (放心, 容忍, 人事工作) және "Неліктен халықтың баспалары мемлекеттік кеңселерге айналады?" (人民的出版社为甚么变成衙门) атты екі эссесі 1957 жылы оны "оңшыл" деп тануға себепкер болды.

Аудармалар

Журналист және жазушы ретіндегі қызметінен бөлек, Сяо еуропалық әдебиеттің маңызды туындыларын қытай тіліне аударды. Ол Уильям Шекспирдің, Стивен Ликок пен Хенрик Ибсеннің бірнеше кітабы мен пьесасын аударды. Бұл туындылар материктік Қытайда және Тайваньда кеңінен жарияланды. 1990 жылы Нанкин Йилин баспасының (南京译林出版社) шақыруымен ол Джеймс Джойстің «Улисс» романын мандарин тіліне аударды, оған ағылшын және жапон тілдерін жетік білетін әйелі Вэнь Цзиэруо көмектесті. 1994 жылы жарық көрген бұл роман Қытайда күтпеген бестселлерге айналды. Осының нәтижесінде ол «Цайхун» аударма сыйлығын (彩虹翻译奖) және «Ең үздік шетел әдебиеті кітабы – бірінші дәрежелі» сыйлығын (全国优秀外国文学图书一等奖) иеленді.

Автор ретінде

Сяоның көзқарасы балалық шағындағы кедейлік пен ауыртпалықтармен қалыптасты. Ол төменгі топтардың қасіретін өз көзімен көрді. Оның есептері қытай қоғамындағы әділетсіздік пен теңсіздікті жоюға бағытталған. Сяо шындықтың адамдарды қимылға келтіретініне берік сенді, сондықтан оның жазбалары оқырмандарын өз қорытындыларын шығаруға шақыратын. Оның "Лу Си Лю Мин Ту" (鲁西流民图) және "Лин Ян Фа Ру Ю" (林炎发入狱) еңбектері оның сенімдерін ең жақсы бейнелейді.

Журналист ретінде

1935 жылы сәуір айында журналистика саласына қадам басты. Алғашқы жұмысын Тяньцзиньдегі «Та Кун Пао» газетінде «Әдеби өнер» (文藝版) бөлімінің редакторы ретінде бастады, онда алғашқы туындыларын, соның ішінде өзінің тұңғыш романын жариялады. 1936 жылы Шанхайға көшіп, «Такунг Пао» газетін шығаруға дайындалды. 1938 жылы Қытайда жапон агрессиясына қарсы толыққанды соғыс басталғанда, Сяоға Гонконгтағы «Та Кун Пао» газеті редактор және тілші болып жұмыс істеуге шақыру жасады. 1939 жылы Лондонға сапар шегіп, 1946 жылға дейін «Та Кун Пао» газетінде журналист ретінде қызмет етті. Британ империясы Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан кезде, 1944 жылы Кембридж университетіндегі оқуын тоқтатты және Батыс Еуропадағы жалғыз қытай соғыс тілшісі атанды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң, «Қарсылықтар симфониясы», «Қанды қыркүйек» және «Күміс желкендер астындағы Лондон» сияқты бірқатар репортаждар жариялады, олар соғыс жылдарындағы (көбінесе қатал) шындықты бейнеледі. Содан кейін «Халықтың Қытайы» (人民中国) газетінің ағылшын тіліндегі нұсқасы сияқты бірнеше газет компанияларында жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыста тілші болып жұмыс істеген кезінде Сяо одақтас әскерлердің 7-ші жасағымен Рейн өзенін кешіп өтті. Одақтас әскерлер Берлинге кіргенде, Сяо қалаға енген алғашқы журналистердің бірі болды. 1945 жылдың шілдесінде өткен Потсдам конференциясына қатысып, одан жаңалықтар жинады. 1945 жылдың мамыр айында Сан-Францискода өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының конференциясын баяндағанда, Вячеслав Молотовтың Т.В. Сунгты Қытай-Кеңес достық және одақтастық шартына қол қоюға шақырғаны туралы эксклюзивті хабар жазғаннан кейін Сяо кеңінен танылды. Сондай-ақ ол Германияның Нюрнберг қаласында нацистердің сот процесін жариялауға қатысты.

Әдебиет достары

Сяоның автобиографиясына сәйкес, ол 1941 жылғы 9 мамырда Тагор еске алу жиынында ағылшын жазушысы Э. М. Форстермен танысты. Шараны ағылшын ПЕН клубы ұйымдастырған. Екеуі жақын дос болып, жиі хат алмасып тұрды. Олар гомосексуализм мәселесінде пікір келіспеді (Сяо гомосексуализмді заңдастыруға қарсы болды). Дегенмен, бұл достық ұзаққа созылмады. Сяо Мәдени революция кезінде отбасының қауіпсіздігіне алаңдап, Форстерден алған барлық хаттарын жойды және Форстерге енді оған хабарласпауын өтінді. Форстер Сяоның өзіне назар бөлмейтін болды деп ойлап, олардың достығының естелігі ретінде сақтап келген хаттарын өртеп жіберді.

Кітаптар тізімі (аудармалар)

Xiao Qian-ның таңдалған шеберлік шығармалары 萧乾作品精选 (ред. Вэнь Цзиеруо 文洁若) Бейжің: Бейжің тіл және мәдениет университетінің баспасы 北京语言大学出版社, 2001. 382 бет. (Қытай түпнұсқасы мен ағылшын тіліне аударылған екі тілді нұсқасы: «Жіпқұрт», «Қоршаудың астында», «Жаңбыр кеші», «Бұзылған көлікте», «Яндаң саяхаты», «Қан қызыл қыркүйек», «Қайшылықтар симфониясы», «Күміс желкен астындағы Лондон» және тағы шамамен жиырма әдеби шығарма.)