Қызмет үшін сыйлық және болашақ қызметтер үшін төлем

Кіріспе

Қызметтер үшін сыйақы немесе болашақ қызметтер үшін төлем

Бенефис (/'//b//ɛ//n//ɪ//f//ɪ//s/) немесе қаражат – көрсетілген қызметтердің құны ретінде және болашақ қызметтер үшін сақтап қалу үшін алынатын сыйақы. Рим империясы латын терминін империяның жеке тұлғасына көрсетілген қызметтері үшін берілетін пайда ретінде қолданды. Батыс шіркеуі осы қолданысты Каролинг дәуірінде патшалар мен шіркеу қызметкерлерінің берген сыйы ретінде қабылдады. Шіркеуден берілген бенефис прекария (көпше түрі – precariae) деп аталады, мысалы, жалақы, ал монарх немесе ақсүйектерден берілгендер әдетте феод деп аталады. Бенефис аллодтан өзгеше, себебі аллод – жоғары биліктен берілмей, толыққанды меншікке тиесілі мүлік.

Рим империясының шығу тегі

Ежелгі Римде бенефис – мемлекетке көрсетілген қызметтері үшін өмір бойына берілген жер (прекария) сыйлығы еді. Бұл сөз латын тіліндегі beneficium сөзінен шыққан, ол "құнар" немесе "пайда" деген мағынаны білдіреді.

Каролинг дәуірі

VIII ғасырда Шарль Мартель, Карл I және Пепин II сарайдың мэрі лауазымын пайдаланып, көптеген шіркеу игіліктерін вассалдарға бөлу үшін узурпациялады, ал кейінірек каролингтер бұл тәжірибені император ретінде жалғастырды. Бұл иеліктер әскери көмекке ант беру үшін берілді, бұл каролингтерге өздерінің билігін консолидациялау және нығайтуда үлкен көмек болды. Шарлемен (император 800–814) өзінің империясына әскери және әкімшілік қызмет көрсету үшін игілік берудің соңғы римдік концепциясын жалғастырды. Осылайша, императорлық құрылым монарх пен жерді (және одан түсетін кірісті) алған адам арасындағы анттар арқылы байланысты болды (Фифке қараңыз). Ол өзінің патшалығын, кейіннен империясын баспаға шығарылған капитулярийлер деп аталатын жарғылар арқылы басқарды және ұйымдастырды. Герстальдың Капитуляриясы (779 ж.) оның вассалдары арасында casati (жыр. casatus) және non casati, яғни корольдің қолынан игілік алған және алмаған азаматтарды ажыратты.

800 жылы Папа Лео III Шарлеменнің басына Киелі Рим императорының тәжін кигізді. Бұл әрекет болашақ ұрпақтар үшін үлкен дау-дамай тудырды, олар кейіннен император осылайша папалықтан игілік ретінде өзінің лауазымын алғандығын айта бастады. 1075 жылғы наурызда Папа Григорий VII Dictatus Papae деп аталатын өкімде тек папа ғана императорды қызметтен шеттетуге құқылы екенін жариялады, бұл оның императорды вассалдан игілікті алып қойғандай алып тастауға құқылы екенін білдірді. Бұл жариялау Киелі Рим императоры Генрих IV-ті ашуландырып, Инвеституралық қақтығыстағы шиеленісті одан әрі күшейте түсті.

Орта ғасырлар

Бұл кең таралған практика Еуропалық феодалдық жүйеде орта ғасырларда жалғасты. Осы дәстүрлі әдісті Католик шіркеуі де қабылдады. Шіркеудің кіріс көздері, басқалармен қатар, шіркеуге сыйға берілген мүліктерден түсетін жалдау ақысы мен пайда, оның иеленуі, монарх, жер иесі немесе вассал болсын, сенушілердің сыйлықтары, сондай-ақ бүкіл приходтағы халықтың жеке еңбегінен алынған өнімді сатудан есептелетін ондықтан (мысалы, мата немесе аяқ киім) және халықтың егін және мал сияқты Құдай берген, табиғи өсімнен түскен пайдасы болды. Бастапқыда Католик шіркеуі ғимараттар, жер участақтары және үлкен және/немесе кіші ондықтарды өмір бойына берді, бірақ жер епархиялардан алынбады. 567 жылғы Лион синоды осы гранттарды шіркеулерге біріктірді. 813 жылғы Майнц кеңесінде бұл гранттар beneficia деп аталды. Beneficia иелену міндетті түрде рухани қызмет көрсетуді білдірмейді, бірақ әрқайсысының бірнеше рухани міндеттері болды. Осы міндеттерді атқарғаны үшін дін қызметкері "уақытша табыс" алды. Beneficia пасторлық дін қызметкерлерінің көпшілігін материалдық тұрғыдан қолдау үшін пайдаланылды – міндеттерін орындағаны үшін белгілі бір кіріс құқығына ие болатын дін қызметкерлері, олар өз лауазымдарының "жемісін" алды. Уақытша табыстың бастапқы доноры немесе оның тағайындаған адамы, меценат және оның титулдық мұрагерлері адвокация құқығына ие болды (бишоп немесе басқа да прелаттың кандидаттың лауазым талаптарына сай екендігін бекітуіне байланысты кандидатты лауазымға ұсыну құқығы). Приходтық дін қызметкерлеріне өз қауымдастарының рухани және материалдық жағдайына қамқорлық ету жүктеліп, қауым қажеттілікке қарай дін қызметкерін қамтамасыз етті, кейіннен, ұйымдасқан сайын, оннан бір бөлігін төледі (оның бір бөлігі немесе толығымен уақытша иеге немесе меценатқа жоғалуы мүмкін, бірақ осы қысымнан құтылуға канондық заң бойынша жол табылды). Шіркеу ішіндегі кейбір жекелеген мекемелер зор қаржы жинап, соның нәтижесінде дүниелік билікке ие болды. Бұл сыйлықтар кейде шіркеудің "өлмеген мүлігінде" ("өлі қолда") үлкен байлықты шоғырландырды, себебі ол кез келген жеке адамның өмірінен асып түсетін. Шіркеу кейбір немесе барлық салықтардан босатылды. Бұл феодалдық практикаға қайшы болды, онда дворяндар патшадан қызмет көрсету үшін, әсіресе соғыста қызмет ету үшін жерді иеленді. Осының салдарынан, шіркеу көптеген феодалдық мемлекеттерде үлкен жерлерге ие болды, бұл шіркеу мен тәж арасындағы шиеленістің күшеюіне себеп болды.

The expanded practice continued through the Middle Ages within the European feudal system. This same customary method became adopted by the Catholic Church. The church's revenue streams came from, amongst other things, rents and profits arising from assets gifted to the church, its endowment, given by believers, be they monarch, lord of the manor or vassal, and later also upon tithes calculated on the sale of the product of the people's personal labour in the entire parish such as cloth or shoes and the people's profits from specific forms of likewise God given, natural increase such as crops and in livestock. Initially the Catholic Church granted buildings, grants of land and greater and/or lesser tithes for life but the land was not alienated from the dioceses. The Synod of Lyon of 567 annexed these grants to the churches. By the time of the Council of Mainz of 813 these grants were known as beneficia. Holding a benefice did not necessarily imply a cure of souls although each benefice had a number of spiritual duties attached to it. For providing these duties, a priest would receive "temporalities". Benefices were used for the worldly support of much of its pastoral clergy – clergy gaining rewards for carrying out their duties with rights to certain revenues, the "fruits of their office". The original donor of the temporalities or his nominee, the patron and his successors in title, held the advowson (right to nominate a candidate for the post subject to the approval of the bishop or other prelate as to the candidate's sufficiency for the demands of the post). Parish priests were charged with the spiritual and temporal care of their congregation. The community provided for the priest as necessary, later, as organisation improved, by tithe (which could be partially or wholly lost to a temporal lord or patron but relief for that oppression could be found under canon law). Some individual institutions within the church accumulated enormous endowments and, with that, temporal power. These endowments sometimes concentrated great wealth in the mortmain ("dead hand") of the church, so called because it endured beyond any individual's life. The church was exempt from some or all taxes. This was in contrast to feudal practice where the nobility would hold land on grant from the king in return for service, especially service in war. This meant that the church over time gained a large share of land in many feudal states and so was a cause of increasing tension between the church and the Crown.

Плюрализм

Бірден көп игілікке ие болғандар, кейіннен плюралисттер деп аталған, өзіне тиесілі кірістерді сақтап, тиісті міндеттерді орындау үшін орынбасарларға аз сома төлей алатын. 1215 жылғы Латеран кеңесінің қаулысымен ешбір дін қызметкері жандарды сауықтырумен байланысты екі игілікке ие бола алмады, егер игілікке ие болған дін қызметкері жандарды сауықтырумен байланысты екінші игілікті алса, ол автоматты түрде алғашқы игілігінен бас тартатын. Римнен рұқсат алу өте оңай еді. Игіліктер жүйесі зәулімдікке бейімді болды. Әуесқой прелаттар кейде бірнеше маңызды игілікке иелік ететін. Бірден көп игілікке ие болу плюрализм деп аталады (осы атпен белгілі саяси теориямен ешқандай қатысы жоқ). Ағылшын мысалы – Кентербери архиепископы Стиганд (1052–72). Реформациядан кейін жаңа дін ұстанымдары көбінесе игіліктерді қамтымайтын шіркеулік басқару жүйесін қабылдады, ал Екінші Ватикан кеңесі (1962–1965) «игіліктер жүйесін тоқтату немесе реформалау» қажеттігін айтты.

Француз төңкерісі

Француз революциясы 1790 жылы Луи Симон Мартино басқарган талқылаулар мен баяндамадан кейін Франция жүйесін дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясымен алмастырды. Осы ретте шіркеудің барлық иеліктері тәркіленді, ол сол кезге дейін Ескі тәртіптің (Ancien Régime) ең жоғары дәрежесі (premier ordre) болған еді; оның орнына мемлекет бұрын иеліктерге тәуелді дін қызметкерлеріне жалақы төледі және канондарды, пребендарларды және капелландарды жойды. Бұл конституция тағайындау (advowson) мен каноникалық бекітудің (әкімшілік құқықтарды беретін пайда/қызмет) арасындағы айырмашылықты сақтап қалды, бірақ мемлекет жалақының белгілі бір жүйесін орнатты және митрополит епископтарын сайлады, олар өз кезегінде дін қызметкерлерін сайлайтын болды. Аталған үш тарихи лауазымның жойылуы сияқты осы өзгерістердің бір бөлігі әлі де күшінде, ал конституция Бельгияда бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді.

Англия шіркеуі

Канондық құқық бойынша бенефис термині шіркеулік лауазымды (бірақ әрқашан жандарды баптау емес) білдіреді, онда лауазымдағы адам рухани сипаттағы белгілі бір міндеттерді немесе шарттарды (руханият) орындауға міндетті, ал осы лауазымға (уақытша) қосылған кірістермен қамтамасыз етіледі. Пароктық бенефикстер, мейлі ректорлық, мейлі викариат, мейлі мәңгілік пасторлық болсын, діни тұрғысынан міндеттемелерді орындау және паштарының рухани және моральдық әл-ауқаты туралы тиісті көңіл көтеруді қамтиды. Осы айырмашылықты ескере отырып, пароктық бенефикстер немесе адвокация жағдайындағы меценаттық құқық логикалық болып көрінеді, себебі бұл құқық бастапқыда уақытша иеліктің иесіне берілген, ол епископына лауазымға қабылдануға лайық деп табылған жандарды ұсынуға құқылы болған. Басқаша айтқанда, глеб (ректориялық меншік немесе шіркеу жері) сыйлығы бастапқы донорға мұрагерлік және берілетін құқық – икорпоралды мұралық алу шартымен ғана берілді. Осылайша, бенефициардың атынан ұсыну немесе тағайындау кеңсе қызметкерінің бенефициарға заңды түрде ие болуы үшін алғышарт болып табылады. Келесі талап – ол епископ тарапынан рухани лауазымға лайықты деп қабылдануы керек, ал епископ осы лауазымға қабылдануға тиіс жандардың жеткіліктілігін бағалайды.

Көптілік туралы заң

Диспенсация, бір мезгілде бірнеше діни лауазымдарды немесе иеліктерді ұстауға рұқсат беретін құқық, 1533 жылғы Шіркеулік Лицензиялар Заңы арқылы Кентербери архиепископына берілді, ал бұрынғы заңмен (1529 жылғы) белгілі бір діни тұлғалар мұндай диспенсацияларға құқылы деп жарияланды. Иеліктер жүйесі тікелей салдары ретінде көптеген дін қызметкерлерінің тұрақты түрде қатыспаушылығына және олардың жамағаттарына қатысты рухани міндеттерін көмекші пасторларға жүктелуіне әкелді. Бұл жүйедегі зияндар соншалықты ауыр болды, 1838 жылғы Иеліктер Заңы (1 және 2 Виктория, тарау 106) иеліктерді көптеп иеленуді шектеу үшін қабылданды, бұл заң ешкімнің ешқандай жағдайда екіден артық иелікті ұстамауын талап етті, ал мұндай құқық екі иеліктің де бір-бірінен 10 миль (16 км) арақашықтықта болуы керек деген шектеуге бағынды. 1850 жылғы Иеліктер Заңы (13 және 14 Виктория, тарау 98) шектеулерді одан әрі күрделендірді, соның салдарынан ешбір рухани тұлға екі иелікті ұстай алмайды, бірақ мұндай иеліктердің шіркеулері ең жақын жолмен бір-бірінен 3 миль (5 км) қашықтықта орналасқан және олардың біреуінің жылдық құны 100 фунт стерлингтен аспауы керек. Осы заң бойынша «иелік» термині «жандарды емдеумен байланысты иелік» деп анықталды және оған барлық приходтар, мәңгілік пасторлықтар, донативтер, жамағатқа арналған ғибадатханалар, приходтық ғибадатханалар және кез келген шіркеуге немесе ғибадатханаға тиесілі немесе тиесілі деп есептелетін немесе қосылған немесе қосылған деп есептелетін аудандар кірді. 1885 жылғы Иеліктер Заңын Өзгерту Заңы (48 және 49 Виктория, тарау 54) бұрынғыларын жойды және Кентербери архиепископының рұқсатымен екі иелікті бірге ұстауға болады, олардың шіркеулері бір-бірінен 4 миль (6 км) қашықтықта және олардың біреуінің жылдық құны 200 фунт стерлингтен аспауы керек екенін бекітті.

Қазіргі қолданылуы

Англия шіркеуіндегі "пайда" немесе "өмір сүру" термині бір стипендиялық пастордың басқаруындағы жеке шіркеулік ауданды немесе бірнеше шіркеулік аудандардың тобын, сондай-ақ оның тарихи мағынасын білдіреді. Бұл термин епископтардың қасиетті міндеттердегі дін қызметкерлеріне ерекше еңбектері үшін сыйлық ретінде берген "пайдаларынан" бастау алады.