Кіріспе
1350–1364 жылдар аралығында Франция королі Иоанн II (26 сәуір 1319 – 8 сәуір 1364), «Жақсы Иоанн» (фр. Jean le Bon) атымен белгілі, 1350 жылдан өліміне дейін Франция королі болды. Ол билікке келген кезде Франция бірқатар апаттарға тап болды: халықтың үштен бірінен жартысына дейін қырған Қара өлім; «Жакери» деп аталатын халық көтерілістері; елді тонаған «Грандес Компани» деп аталатын еркін саяхатшылардың отрядтары; және Англияның агрессиясы, оның ішінде Иоаннның тұтқынға түскен 1356 жылғы Пуатье шайқасы сияқты ауыр әскери жеңілістер. Иоанн Лондонда тұтқында болғанда, оның ұлы Шарль регент болып тағайындалды және бірнеше көтеріліске қарсы тұрып, оларды жеңді. Әкесін босату үшін ол 1360 жылы Бретинь келісімін жасады, осы келісім бойынша Франция көптеген аумақтарынан айырылып, үлкен сомада құн төледі. Тұтқындарды алмастыру барысында, оның ішінде оның ұлы Анжу герцогы Людовик I, Иоанн өзінің құны үшін ақша жинау үшін босатылды. Францияға оралғаннан кейін ол валютаны тұрақтандыру үшін франк атын енгізді және оларды крест жорығына жіберіп, еркін отрядтардан құтылуға тырысты, бірақ Папа Иннокентий VI Авиньондағы жолыққанға дейін қайтыс болды. Людовик тұтқыннан қашқандығы туралы хабарды алғаннан кейін, Иоанн өз еркімен Англияға оралып, 1364 жылы қайтыс болды. Оның орнын үлкен ұлы Шарль V басты.
John II (; 26 April 1319 – 8 April 1364), called John the Good (French: Jean le Bon), was King of France from 1350 until his death in 1364. When he came to power, France faced several disasters: the Black Death, which killed nearly one third to one half of its population; popular revolts known as Jacqueries; free companies (Grandes Compagnies) of routiers who plundered the country; and English aggression that resulted in catastrophic military losses, including the Battle of Poitiers of 1356, in which John was captured. While John was a prisoner in London, his son Charles became regent and faced several rebellions, which he overcame. To liberate his father, he concluded the Treaty of Brétigny (1360), by which France lost many territories and paid an enormous ransom. In an exchange of hostages, which included his son Louis I, Duke of Anjou, John was released from captivity to raise funds for his ransom. Upon his return to France, he created the franc to stabilize the currency and tried to get rid of the free companies by sending them to a crusade, but Pope Innocent VI died shortly before their meeting in Avignon. When John was informed that Louis had escaped from captivity, he voluntarily returned to England, where he died in 1364. He was succeeded by his eldest son, Charles V.
Ерте өмір
Әкесі Филипп VI патша тағына отырғанда, Джон тоғыз жаста еді. Филипп VI-ның таққа көтерілуі күтпеген оқиға болды: Филипп IV-тің үш ұлының барлығы да ұлсыз қайтыс болды, ал олардың қыздары мұрагерлікке ие болған жоқ. Сондай-ақ, Филипп IV-тің қызы Изабелла арқылы немересі болған Англия королі Эдуард III де ескерілмеді. Осылайша, Францияның жаңа патшасы ретінде Джонның әкесі Филипп VI тағын басып алуға ниеттенген қарсыластардан қорғау үшін билігін нығайтуға мәжбүр болды; сондықтан ол Джонды он үш жасында жылдам үйлендіруге шешім қабылдады, осылай берік одақ құруды көздеді.
Әйел іздеу және алғашқы неке
Бастапқыда Англия королі Эдуард III-нің қарындасы Вудсток Элеонорамен неке жасау қарастырылған, бірақ оның орнына Филипп Богемия королі Иоанн Соқырды Фонтенблоға шақырды. Богемия Ломбардияны бағындыруға ниеттенді және француздық дипломатиялық қолдауға мұқтаж болды. Шарт жасалды. Әскери тармақтарында соғыс жағдайында Богемия француз армиясына төрт жүз жаяу әскермен көмектесуге міндетті болды. Саяси тармақтары Богемия королі Ломбардия тәжін алған жағдайда, оған ешқандай дау туғызбауды қамтамасыз етті. Филипп ұлына әйел ретінде Богемиялық Боннаны таңдады, себебі ол бала туу жасына (16 жас) жақын болды, ал құдалық 120 000 флоринге белгіленді. 1332 жылдың 27 сәуірінде Иоанн 13 жасқа толып, бір күннен кейін ересек деп есептелді және Нормандия герцогтығын, сондай-ақ Анжу және Мэн графтықтарын иеленді. Той 28 шілдеде Мелундағы Нотр-Дам шіркеуінде алты мың қонақтың қатысуымен өтті. Той жас күйеу жігіт Париждегі Нотр-Дам соборында рыцарь атағын алғаннан кейін тағы екі айға созылды. Жаңа Нормандия герцогы Иоаннға Богемия және Наварра корольдері, Бургундия, Лотарингия және Брабант герцогтары қатысқан құрметті жиын алдында салтанатты түрде рыцарь қарулары табыс етілді.
Ағылшын мен корольдіктің қосылуы және өрлеуі
1332 жылы Нормандия герцогы болғаннан кейін Джон, нормандық ақсұйектің көп бөлігінің ағылшындармен одақтас екендігімен бетпе-бет келді. Шын мәнінде, Нормандияның экономикасы Сена өзеніндегі өзен саудасынан гөрі, Англия арнасы арқылы теңіз саудасына көбірек тәуелді болды. Герцогтік 150 жылдан бері Анжу иелігінде болмаса да, көптеген жер иелерінің арнаның қарсы жағында иеліктері болды. Осылайша, біреу немесе екінші билеушінің жағына қосылу мүліктің тәркіленуіне әкелуі мүмкін еді. Сондықтан, нормандық ақсүйектер өзара тәуелді рулар ретінде басқарылды, бұл оларға герцогтікке белгілі бір автономияны қамтамасыз ететін жарғыларды алуға және сақтауға мүмкіндік берді. Ол ұрпақтар бойы қақтығысқа түскен Танкарвиль графтары және Гаркур графтары сияқты екі негізгі лагерьге бөлінді. 1341 жылы қайтадан шиеленіс туды. Корольдіктегі ең бай аймақтың қан төгіске ұшырауынан қорқып, Филипп Байе және Котантеннің сот судьяларына дауды тоқтатуды бұйырды. Джеффри д’Аркур патшаға қарсы әскер жинады, өздерінің автономиясын қорғауға және патшаның араласуына қарсы бірнеше ақсүйектерді біріктірді. Көтерілісшілер Джеффридің герцог болуын талап етті, осылайша жарғымен берілген автономияға кепілдік беруді көздеді. Корольдік әскерлері Сен-Совер-ле-Виконт қамалын басып алды, ал Джеффри Брабантқа жер аударылды. Оның үш серігі 1344 жылдың 3 сәуірінде Парижде басылып қалды.
Авиньон папасы мен Англия патшасымен кездесу
1342 жылы Джон Папалық мемлекеттердің құрамына кірген Авиньон қаласында VI Климент папасының тәж кию рәсіміне қатысты, ал 1343 жылдың соңында Англия королі III Эдуардтың кеңсесінің хатшысымен бейбіт келіссөздерге қатысушы болды. VI Климент жеті Авиньон папасының төртіншісі еді, оның папалық билігі күмәндалмады, бірақ жоғары рухани қайраткерлер 1378 жылы Римге оралуы керек болды.
Нормандиямен қарым-қатынастар және шиеленістің артуы
1345 жылға қарай, көбейіп келе жатқан нормандық көтерілісшілер Эдуард III-ке адалдық көрсете бастады, бұл Валуа патшаларының заңдылығына елеулі қауіп келтірді. 1346 жылғы 26 тамыздағы Креси шайқасындағы жеңіліс және 1347 жылғы 3 тамызда 11 айлық қоршаудан кейін Кале қаласының тапсырылуы патшалық беделді одан әрі әлсіретті. Жерлері Англияның кең экономикалық ықпалына, әсіресе солтүстік және батысқа кіретін ақсүйектердің қоршаудан шығуы күшейді. Осының салдарынан король Филипп VI бітімге келуді шешті. Герцог Жан Джеффри д'Аркурмен кездесті, король оған барлық тәркіленген мүлікті қайтаруға келісті, тіпті оны Нормандияның егеменді капитаны етіп тағайындады. Содан кейін Жан Танкарвиль отбасына жүгінді, олардың адалдығы Нормандиядағы оның билігін нығайтуға мүмкіндік берер еді. Жан, Мелун виконтының Танкарвиль графының жалғыз мұрагері Жаннаға үйленуі Мелун-Танкарвиль партиясының Жанға адал қалғанын қамтамасыз етті, ал Джеффри д'Аркур нормандық бостандықтардың қорғаушысы және реформашы партияның жақтаушысы ретінде әрекет етуін жалғастырды.
Қара өлім және екінші неке
1349 жылы 11 қыркүйекте Иоаннның әйелі, Богемиялық Бонне (Бонне де Люксембург), Еуропаны қырқып жатқан қара өлімнен Париждің жанындағы Маубуисон аббаттығында қайтыс болды. Пандемиядан қашу үшін, париждік патшалық резиденциясы – Сите сарайында тұратын Иоанн Парижден кетіп қалды. 1350 жылы 9 ақпанда, бірінші әйелінің қайтысынан кейін бес ай өткен соң, Иоанн Овернь графының қызы Иоанна I-ге Сен-Жермен-ан-Ледегі Феушеролльдегі корольдік Сент-Жемме шатосында (қазір бұл шато жоқ) үйленді.
Таққа отырғызу
Иоаннның әкесі Филипп VI 1350 жылдың 22 тамызында қайтыс болды, ал Иоаннның Франция королі Иоанн II ретінде тағына отыруы келесі 26 қыркүйекте Реймсте өтті. Оның екінші әйелі Жоанна да сол күні Франция патшайымы болып жағланды. 1350 жылдың қараша айында король Иоанн Еу графы Рауль II Бриеннді тұтқындап, дереу өлім жазасын орындады, себептері әлі анықталмаған, бірақ ол өзінің босатылуы үшін Гин графтығын ағылшындарға уәде берген деген қауесет тарады.
Келіссөздер және Наваррамен араздық
1354 жылы Джонның күйеу баласы және туысы, Наварра королі Карл II, Пиреней тауларында, Франция мен Испанияның шекарасында орналасқан Наварра корольдігімен қатар, Нормандияда да кең аумақтар иеленді. Ол Франция констеблі Шарль де ла Серданы өлтіруге қатысты делінген, ал Шарль де ла Серда король Джонның сүйіктісі болған. Дегенмен, Гасконияда ағылшындарға қарсы стратегиялық одақтас табу үшін Джон 1354 жылдың 22 ақпанында Карлмен Мант шартын жасасты. Бірақ екеуінің арасындағы бейбітшілік ұзаққа созылмады. Карл ақырында Ланкастердің бірінші герцогы Генрих Гросмонтпен одақтасты. Келесі жылы, 1355 жылдың 10 қыркүйегінде Джон мен Карл Валонь шартын жасады, алайда бұл екінші бейбітшілік те біріншісінен көп ұзаққа созылмады. Нәтижесінде, өте күрделі оқиға болды: 1356 жылдың 5 сәуірінде Руандағы корольдік сарайда өткен қонақасы кезінде, корольдің ұлы Шарль, Наварра королі Карл II және француз королінің бірнеше магнаттары мен беделді тұлғалары болды. Содан кейін Карл II және оның серіктері, корольдің інісі Филипп, кіші ұлы Луи және туыстары, сондай-ақ сыртта жүзден астам толық қаруланған рыцарь күтіп тұрғанда, толық қару-жарақпен, қылыштармен есіктен кірді. Джон жылдам қозғалып, Наварралық Карлді ұстап алып, "Егер ол осы қылыштан өлгісі келмесе, ешкім қимылдамасын!" деп айғайлады. Қонақасының иесі, Джонның ұлы дофин Шарль, тізе бүгіп, оны тоқтатуды өтінді. Король Наварраны мойнынан ұстап, креслодан тартып шығарып, оның бетіне қарап, "Сатқын, сен ұлымның дастарқанына отыруға лайық емессің!" деп бұйырды. Содан кейін ол барлық қонақтарды, соның ішінде Наварраны қамауға бұйрық берді. Көптеген адамдар мұны асығыс және саяси қателік деп есептегенімен, ол Джон Харкорт графы мен басқа да бірнеше нормандық лордтарды сол түні жақын жердегі аулада жазалап өлтірді. Бұл әрекет негізінен Наварраның Карлы мен Харкурттың Джонның сүйіктісі Шарль де ла Серданы өлтіру үшін алдын ала жоспарлаған қастандығына кек қайтару ниетімен жасалды. Бұл оқиға корольдің Нормандиядағы лордтардан қалған қолдауының көп бөлігін король Эдуард пен ағылшын лагеріне бұрып, ағылшын шабуылы мен одан кейін болатын Пуатье шайқасына жол ашты.
Пуатье шайқасы
1355 жылы Жүз жылдық соғыс қайтадан жанданып, 1356 жылдың шілдесінде Англияның Эдуард III-нің ұлы, Қара ханзада Эдуард Франция арқылы үлкен шабуылға аттанды. Жохан өзінің әскерімен оның соңынан қуды. Қыркүйек айында екі әскер Пуатьеден оңтүстік-шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде кездесті. Жохан жеңіске сенімді болды – оның әскері қарсыласынан кемінде екі есе үлкен болды, бірақ ол бірден шабуылға көшпеді. Ол күтіп отырғанда, папаның өкілі екі тараптың басшылары арасында бітімге келу үшін келіссөздер жүргізді. Қара ханзаданың шайқасуға ниетті болған-болмағаны туралы әртүрлі пікірлер бар. Ол көптеген олжамен толтырылған керуенін ұсынды. Сонымен қатар, ол жеті жыл бойы Францияға қарсы соғыспауға уәде берді. Кейбір дереккөздерде ол тіпті Кале қаласын француз тәжіне қайтаруға дайын болғаны айтылады. Жохан бұған қарсы, ханзаданың өзімен бірге 100 ең жақсы рыцарын кепіл ретінде беруін талап етті. Келісімге келісім болмады. Келіссөздер тоқтап, екі жақ та шайқасқа дайындалды. Шайқас күні Жохан және оның жеке күзетіндегі 17 рыцарь бірдей киім киді. Бұл жауды шатастыру үшін жасалды, олар билеушіні тұтқындау үшін барлық күштерін салатын еді. Осы сақтық шарасына қарамастан, ағылшын ұзын садақтарының үздіксіз оқ жауынан француз рыцарларының үлкен әскері талқандалғаннан кейін Жохан тұтқынға алынды, ағылшын әскері жеңісін толықтыру үшін шабуылға көшті. Ол үлкен айқас балғасымен батырлықпен соғысқанымен, шлемі түсіріліп алынды. Ол қоршауға алынып, Англия үшін соғысқан француз эмигранті Дени де Морбекке жеткенше күресті. "Мырза," деді Морбекке. "Мен Артуа рыцарымын. Маған бағыныңыз, мен сізді Уэльс ханзадасына жеткіземін."
Ұстап беру және тұтқындау
Джон патша оған қолғап беріп, басылды. Сол түні король Джон жауының қызыл жібек шатырында кешкі асын ішті. Қара ханзада оны жеке күткен. Кейін ол Бордоға, содан Англияға жеткізілді. Пуатье шайқасы Франция үшін ғана емес, сонымен қатар орта ғасырлар тарихындағы ең ірі әскери апаттардың бірі болды. Бейбіт келісім шартын жасау кезінде Джон бастапқыда Савой сарайында, сосын Виндзорда, Гертфордта, Линкольнширдегі Сомертон қамалында, Гертфордширдегі Беркхамстед қамалында және қысқа мерзімге Король Джонның ложасында, бұрын Шортридж деп аталған, Шығыс Сассексте ұсталды. Ақырында Джон Лондон мұнарасына қамалды.
Ағылшын тұтқыны
Англияның тұтқыны болған Джонға патшалық құқықтар беріліп, ол еркін саяхаттауға және патшайымдық өмір салтын өткізуге мүмкіндік алды. Францияда заң-тәртіп күйреп, үкімет мемлекетті қорғау үшін қаржы жинауда қиындықтарға тап болған кезде, оның тұтқында болған кезіндегі есептері жылқы, үй жануарлары және киім-кешек сатып алғанын, сондай-ақ жұлдыжол бағдарлаушы мен сарай тобын ұстағанын көрсетеді.
Бретиньи келісім-шарты
Бретжинь келісімі (1360 жылдың мамырында жасалған) оның құнына 3 миллион кронаны белгіледі, бұл Франция патшалығының шамамен екі-үш жылдық кірісіне тең болатын, және сол кезде Еуропадағы ең ірі ұлттық бюджет еді. 1360 жылдың 30 маусымында Джон Лондон мұнарасынан шығып, королева Филиппа үлкен қоштасу кешін дайындаған Эльтам сарайына бет бұрды. Дартфордта түнеп, Доверге қарай сапар шегіп, Оспрингтегі Әулие Мария үйінде тоқтады, ал 4 шілдеде Кентербериде Әулие Томас Беккет қасиетті орнына құрмет көрсетті. Ол Довер қамалында Бретжинь келісімін келіскен Қара ханзадамен бірге тамақтанды, және 8 шілдеде англиялықтар бақылауындағы Кале қаласына жетті. Джон төлемді кепілдік беру үшін ұлы Луи Анжуды Каледе кепіл ретінде қалдырып, Францияға қайтып, қаражат жинауға рұқсат алды. Бретжинь келісімі 1360 жылдың қазан айында ратификацияланды.
Луидің қашып кетіп, Англияға оралуы
1363 жылдың 1 шілдесінде король Иоаннға Луидің берген уәдесін бұзып, Каледен қашып кеткені хабарланды. Бұл әрекеттің ар-ұятсыздығы мен соғыс тұтқыны үшін төленбеген сомасы оны мазалады. Джон патша кеңесін шақырып, Англияға өз еркімен қайта тұтқынға түсіп, Эдуардпен жеке келіссөздер жүргізетінін мәлімдеді. Кеңесшілерінің қарсылығына тап болғанда король: «Егер адалдық Жер бетінен қуылса, ол патшалардың жүрегінде пана табуға тиіс», – деді. Содан кейін ол ұлы Нормандия герцогы Карлді Францияның регенті және губернаторы етіп тағайындады, ол оның оралуына дейін қызмет ететін болды.
she ought to find asylum in the hearts of kings". Immediately after he appointed his son Charles the Duke of Normandy to be regent and governor of France until his return.
Өлім
Джон 1364 жылдың қаңтар айында Англияға келді, онда оны Доверде сэр Алан Бекшулл, сэр Ричард Пембридж және лорд Бургерш күтіп алды, содан кейін оны Элтемге және Савой сарайына жеткізіп, 1364 жылдың қаңтар айында Лондонда жылы қарсы алды. Ол зор құрметпен қабылданып, Эдвардтың Вестминстердегі жиі қонағы болды. Бірақ ол келгеннен кейін бірнеше ай өткен соң, белгісіз ауруға шалдықты. 1364 жылдың сәуір айында Савой сарайында дүние салды. Оның денесі Францияға қайтарылып, Сен-Дени базиликасындағы патшалық бөлмелерде жерленді.
Дене күштері
Джонның денсаулығы күнсіз болды. Ол дене еңбегімен айналыспады, тігілместен сирек қатысты, аң аулауды ұнатты. Қазіргі замандастары оның оңай ашуланып, зорлыққа бейімділігін, осының саяси және дипломатиялық жанжалдарға себеп болғанын айтады. Ол әдебиетке құмар болды және суретшілер мен музыканттарға демеушілік жасады.
Сурет
"Жауынгер патша" бейнесі, әлдебір Пуатье шайқасында көрсеткен батылдығынан туған болуы мүмкін, онда ол қоршаудағы әскерінің алдында, қолында айқаш ұстап, аттан түсіп шайқасқа түсті, сондай-ақ Жұлдыз орденін құрғандығынан. Бұл саяси қажеттіліктермен байланысты болды, себебі Джон өзінің тәжіннің заңдылығын дәлелдеуге ниеттенген, әсіресе оның билігі, әкесінің билігі сияқты, Наварраның Карл II және Англияның Эдуард III-і тарапынан Валуа таққа таласу туралы даулар тоқтамай келді. Джон жас кезінен-ақ қалалар мен ақсүйектерге әсер ететін орталықтандыруға қарсы күштерге қарсы тұруға шақырылды, олардың әрқайсысы ағылшын экономикалық ықпалына немесе реформаторлар тарапына тартылды. Ол қастандық пен сатқындықтың ортасында өсті, сондықтан ол құпия түрде тек жақын және сенімді кеңесшілер тобымен ғана басқарды.
Жеке қарым-қатынастар
Ол Богемиялық Боннаны әйел етіп алды және он бір жылдың ішінде 11 баланың әкесі болды. Өзінің сүйіктісі Шарль де ла Сердамен жақын қарым-қатынасы болғандықтан, Наварраның Карл II-нің жақтастары патшаны "ол өзінен басқа ешқандай құдайды мойындамайды" деп қынжырлады. Ла Сердаға түрлі құрмет көрсетілді және Джон патша болғанда коннетабльдің жоғары лауазымына тағайындалды; ол патшаның провинцияларға жасаған барлық ресми сапарларында бірге болды. Ла Серданың сарайдағы өркендеуі француз барондарының қызғанышын тудырды, олардың бірнешесі 1354 жылы оны пышақтап өлтірді. Ла Серданың тағдыры Англияның Эдуард II-нің Пирс Гавестоны мен Кастилияның Иоанн II-нің Альваро де Лунасының тағдырымен сабақтасты; патшаның сүйіктісі болу қауіпті еді. Джон Ла Серданың өліміне терең қайғырып, ашық түрде көрінді.
Мұрагерлік
Иоанн II-нің орнын оның ұлы Карл басты, ол Францияның V Карлы ретінде танылды, және даналықпен белгілі болды.