Кіріспе

Балтық мемлекеті, 1200-1561 жылдар

Тевтон орденінің мемлекеті (Civitas Ordinis Theutonici) – Солтүстік Еуропадағы Балтық теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан теократиялық мемлекет. Ол 13 ғасырдың басында Пруссия аймағындағы Солтүстік крест жорықтары кезінде Тевтон орденінің рыцарьлары құрған. 1237 жылы Ливониялық қылышбастарлар Пруссияның Тевтон орденімен бірігіп, оның тармағы – Ливония ордені (ал олардың мемлекеті, қазіргі Эстония мен Латвияны қамтитын Терра Мариана, Тевтон орденінің мемлекетінің бір бөлігіне айналды) ретінде белгілі болды. 15 ғасырдың басында мемлекеттің ең үлкен аумағына Чельмен жері, Курляндия, Готланд, Ливония, Эстония, Неймарк, Померелия (Гданьск Помераниясы), Пруссия және Самогития кірді. 1410 жылғы Грунвальд және 1435 жылғы Вилкомиер шайқастарынан кейін мемлекет құлдырауға бет бұрды. 1466 жылғы Торнь бейбіт шартында кең аумақтарды жоғалтқаннан кейін, оның пруссиялық тармағының қалған бөлігі Монастырлық Пруссия (Prusy zakonne) немесе Тевтон Пруссиясы (Prusy krzyżackie) деп аталды және 1525 жылға дейін Польша Корольдігінің бір бөлігі және феодалы ретінде өмір сүрді. Ливониялық тармақ Ливония Конфедерациясына қосылып, 1561 жылға дейін оның құрамында өмір сүруін жалғастырды.

Шолу

Пруссия мен Польшаның Мазовиялық Чельмно жерінде XIII ғасырда құрылған мемлекет, негізінен XIII ғасырда Пруссиялық крест жорығының балтық пруссиялықтарына қарсы және XIV ғасырда Польша мен Литваның көрші елдеріне жасаған шапқыншылықтарының нәтижесінде кеңейді. Сонымен қатар, 1237 жылы Терра Мариананы басқарған Ливониялық семсербастар Тевтон орденіне Ливония ордені ретінде қосылды. 1346 жылы Дания королі Эстония герцогтігін Тевтон орденіне 19 000 Кёльн маркасына сатты. Егемендік Даниядан Тевтон орденіне 1346 жылдың 1 қарашасында ауысты. 14-15 ғасырлар тоғысында Тевтон ордені Готланд және Ноймарк аумақтарын уақытша иеленді, бірақ оларды келесі онжылдықтарда сатты. Тарихы бойында Тевтон мемлекеті Польша мен Литвамен көптеген соғыстар жүргізіп, екі елді тығыз одақ және жеке одақ құруға ынталандырды, бұл 16 ғасырда Польша-Литва одақтастығының құрылуына әкелді. 1410 жылы Грунвальд шайқасында жеңілгеннен кейін Тевтон орденінің ыдырауы басталды, Самогития аймағы Литваға қайтарылды. Тевтон орденінің пруссиялық тармағы Померелияны (бұрынғы поляк аймақтары – Чельмно жері және Гданьск Помераниясы) қайтарды және 1466 жылғы Торнь бейбіт шартынан кейін Пруссияның батыс бөлігін (Вармия, сондай-ақ Помезания және Погезанияның бір бөлігін) Польшаға берді. Польша Корольдігіне өткен аумақтар Корольдік Пруссияның поляк провинциясын құрады, ал шығыс бөлігі Тевтон орденінің билігінде қалды, кейіннен Монастырлық Пруссия (Пруссия zakonne) немесе Тевтон Пруссиясы (Пруссия krzyżackie) деп аталды. Орденнің негізгі (пруссиялық) тармағының монастырлық мемлекеті 1525 жылы протестанттық реформация кезінде секуляризацияланды және Хогенцоллерндер әулеті басқаратын Пруссия герцогтігіне айналды, Польша тәжінің феодалы болып қала берді, кейін Польша-Литва одақтастығының феодалы болды. Ливониялық тармақ 1422-1435 жылдары құрылған Ливония конфедерациясының құрамында жалғасты, ол 1559 жылы Литва Ұлы Княздығының протекторатына айналды, соңында секуляризацияланып, 1561 жылы Курляндия және Семигалия герцогтігіне, сондай-ақ Ливония герцогтігіне бөлінді, екі герцогтік те Литва Ұлы Княздығының феодалы болды.

Ескі Пруссиядағы поляктар

Ежелгі пруссиялықтар Тевтон орденінің шабуылына дейін көптеген жаулап алу әрекеттеріне қарсы тұрды. Польшаның Болеслав I 997 жылы Праганың Адалбертін жіберу арқылы сәтсіз жаулаулар тізбегін бастады. 1147 жылы Польшаның Болеслав IV Киев Русінің көмегімен Пруссияға шабуыл жасады, бірақ оны бағындыра алмады. Содан кейін көптеген басқа әрекеттер жасалды, ал Мазовияның герцогы Конрад I тұсында 1209, 1219, 1220 және 1222 жылдары ірі шайқастар мен крест жорықтарымен күшейтілді. Батыс Балтық пруссиялықтары көптеген жорықтарды сәтті тойтарып, Конрадқа қарсы шабуыл жасады. Дегенмен, оңтүстіктегі пруссиялықтар мен йотвингтердің жерлері жаулап алынды. Йотвингтер жері қазіргі Польшаның Подляск воеводиясы аумағында орналасқан. Пруссиялықтар поляк немесе мазовиялық әскерлерді Йотвингтен ығыстыруға тырысты, ол бұл кезде ішінара жаулап алынып, қиратылып, дерлік толығымен халықсыз қалған еді.

Папа жарлықтары

1208 жылы Мазовияның Конрады ежелгі пруссиялықтарға қарсы крест жорығын шақырды, бірақ ол сәтті болмады. Конрад, Пруссияның бірінші епископы Кристианның кеңесімен, 15 рыцарьдан тұратын Добрынь орденін құрды. Алайда, орден тез жеңіліске ұшырады, соның салдарынан Конрад Пападан тағы бір крест жорығын және Тевтон орденінен көмек сұрады. Нәтижесінде, ежелгі пруссиялықтарға қарсы крест жорықтарын жариялайтын бірнеше жарлықтар шығарылды. Еуропаның көптеген рыцарьдарын қамтыған крест жорықтары алпыс жылға созылды. 1211 жылы Венгрияның Андраш II Тевтон орденіне Бурзенландты берді. 1225 жылы Андраш II Тевтон рыцарьдарын Трансильваниядан қуды, олар Балтық теңізіне көшуге мәжбүр болды. 1224 жылдың басында император Фридрих II Катанияда Ливония, Пруссия және Самбия, сондай-ақ бірқатар көршілес провинциялар императорлық билікке бағынышты екенін жариялады. Бұл жарлық провинцияларды жергілікті билеушілердің емес, тікелей Рим-католик шіркеуінің және Киелі Рим императорының билігіне бағындырды. 1224 жылдың соңында Папа Онорий III бүкіл христиан әлеміне моденалық епископ Вильгельмді Ливония, Пруссия және басқа елдерге Папалық легаты етіп тағайындағанын хабарлады. 1226 жылғы Риминидегі Алтын бұқа және 1234 жылғы Риетидегі Папалық бұқаның нәтижесінде Пруссия Тевтон орденінің иелігіне көшті. Орден 1230 жылы Пруссия крест жорығын бастады. Олардың басқаруымен ормандық жерлер тазартылып, батпақты жерлер егістікке айналдырылды, осының нәтижесінде көптеген қалалар мен ауылдар, соның ішінде Мариенбург (Мальборк) және Кенигсберг (Калининград) құрылды.

Құрылған қалалар

Эльба және Одер өзендері арасындағы жаңадан құрылған қалалардан өзгеше, Тевтон орденінің қалалары көшелердің әлдеқайда тұрақты, тікбұрышты жоспарына ие болды, бұл олардың жоспарлы негізде салынғанын көрсетеді. Қалалар күшті бекітілген, бұл ертедегі қарсылық көрсеткен жергілікті ескі пруссиялықтармен ұзақ созылған қақтығыстарға себеп болды, олардың әскерлері орденнің шақырушыларының басшылығында болды. Қалаларға көбінесе Магдебург құқығымен қалалық жеңілдіктер берілді, бірақ Эльбинг (Эльблаг) қаласы Любек тұрғындарының қолдауымен құрылғандықтан, Любек құқығымен құрылды – бұл ерекше жағдай. Ганза лигасының мүшелері пруссиялық қалалардан келген саудагерлерді өздеріне жақын санады, бірақ сонымен қатар орденнің үлкен магистрін Ганза диетасында Пруссияны білдіретін жалғыз аумақтық билеуші ретінде қабылдады. Лиганың толыққанды мүшелері тек алты пруссиялық Ганза қаласының – Браунсберг (Браниево), Кульм (Хелмно), Данциг (Гданьск), Эльбинг, Кенигсберг және Торн (Торунь) саудагерлері болды, ал басқа пруссиялық қалалардың саудагерлері төмен мәртебеге ие болды. Тевтон орденінің Гданьск (Данциг) және оны қоршаған аймақты аннексиялауы және иеленуі Польша патшалары I Владислав және III Казимир Ұлымен үнемі дауланып келді, бұл Польша-Тевтон соғысына (1326-1332) және, соңында, 1320 және 1333 жылдары Папа сотындағы сот процесіне әкелді, ол Польшаның пайдасына шешім шығарды, бірақ Тевтон рыцарлары оған бағынбады және аннексияланған польшалық территорияларды оккупациялауды жалғастырды. Дегенмен, Ганза лигасының мүшелері оған қарсы бірігуге бел буған жоқ. Бірақ Вальдемар IV Англияға бет алған пруссиялық сауда кемелерін Ересундта тоқтатып алғанда, Книпродтың үлкен магистрі Винрих Любекке Данияға қарсы соғыс одағын ұсыну үшін барды, оны Ганзаның Венд-Саксон үшінші бөлігін құрайтын маңызды қалалар кейбір тартыншақтықпен қабылдады. Вальдемар IV голландтық Кампен қаласына және Зюдерзеедегі басқа да қалаларға шабуыл жасады, сондықтан Пруссия мен Кампен, Эльбург және Хардервик сияқты голланд қалалары Данияға қарсы одақтасты. Батыс Рейннің төменгі ағысынан шығысқа қарай Ливонияға дейінгі аймақтағы қалалар қосылды. Пруссиядан басқа, тағы үш аумақтық серіктес – Шауенбург пен Холштейн Рендсбургтың Генрих II, Мекленбургтың Альберт II және оның ұлы Швецияның Альберті одаққа қосылып, құрлық және теңіз арқылы шабуыл жасап, Данияны 1370 жылы Штральзунд шартына қол қоюға мәжбүр етті. 1371 жылы қарым-қатынас жақсарғандықтан сауда қайта басталды, бірақ 1388 жылға дейін қайтадан нашарлады. 1369/1370 жылғы Литва крест жорығы кезінде Рудау шайқасында Тевтон жеңісімен аяқталды, Пруссия ағылшын рыцарларынан айтарлықтай қолдау алды. Орден Балтық теңізінде голланд, саксон және венд Ганза саудагерлерімен бәсекелесе бастаған ағылшын саудагерлерін құттықтады және оларға Данциг пен Эльбинг қалаларында бекіністер ашуға рұқсат берді. Бұл сөзсіз Ганзаның қалған бөлігімен қақтығысқа әкелді, ол Англияның Ричард II-імен жоғары баждар бойынша қызу дауласып жатты. Саудагерлер қанағаттанарлық емес келісімге қол жеткізу үшін күресті. Үлкен магистр Конрад Зёлльнер фон Ротенштейн Англиямен барлық сауданы дереу тоқтатты. Қалалар келіссөздер жүргізуді және ағылшын тауарларын конфискациялау сияқты жауап беру шараларын қабылдауды жөн санады.

Конрад фон Юнгинген

XV ғасырдың басында Тевтон орденінің мемлекеті Конрад (Конрад) фон Юнгингеннің басшылығымен өзінің билігінің шыңына жетті. Тевтон флоты Пруссия мен Готландтағы базалардан Балтық теңізін бақылап отырды, ал Пруссия қалалары Тевтон рыцарьдарының, олардың жасақтарының, Пруссиялық шаруалардың және неміс жалдамалы әскерлерінен құралған тұрақты әскерді күтіп алуға жеткілікті салық түсімдерін қамтамасыз етті. 1402 жылы Бранденбург маркграфтығын билеген Люксембург әулеті Польшамен келісімге келді, соған сәйкес Польша Жаңа Марк аймағын сатып алып, қайта қосып алмақшы болды. Бірақ сол жылы Люксембургтер бұл аймақты Польшамен бұрынғы келісімдерге қарамастан Тевтон орденіне кепілге берді, және орден оны 1454 және 1455 жылдары Кёльн және Меве шарттары арқылы Бранденбург қайта сатып алғанға дейін өз бауырында сақтап тұрды. Бұл аумақты орденнің иеленуі орден мен Солтүстік Германиядағы оның әріптестері арасындағы байланысты нығайтса да, орден мен Польша-Литва одағы арасындағы шиеленісті қарым-қатынасты одан әрі күшейтті. 1407 жылдың наурыз айында Конрад өт кісінетінен туған аурудың салдарынан қайтыс болды, оның орнын оның кіші інісі Ульрих фон Юнгинген басты. Ульрихтың басшылығымен Тевтон мемлекеті өзінің тұрақсыз билігінен құлап, ішкі саяси тартыстарға, Польша-Литва одағымен үздіксіз соғыстарға және қарызға батты.

Польшаға шығындар, Польшаның билігі

1408 жылы Конрад Летцкау королева Маргарет I-нің дипломаты қызметін атқарды және Орденнің Готландты Данияға сатуын ұйымдастырды. Орден Генрих фон Плауэнды Тевтон иелігіндегі Шығыс Померанияны (Померелияны) қорғауға тағайындады, ол дереу Помезаниядағы Мариенбург қамалының қорғанысын нығайтуға кірісті. Генрих фон Плауэн 1410 жылы Мариенбургтің қоршауы кезінде Тевтон орденін басқарды. Соңында фон Плауэн Бас шеберлікке дейін көтеріліп, 1411 жылы Польша королі Владыслав II Ягиелломен Бірінші Торнь шартты жасасты. Келесі ірі поляк-тевтон соғысы 1431-1435 жылдары Тевтон орденінің Польшаға тағы бір шабуыл жасауынан кейін басталды және Польша үшін тиімді болған Бжест Куявский бейбіт шартымен аяқталды.

Археология

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері Орден мемлекетінің бекіністері археологиялық қазбалар арқылы зерттелді, әсіресе он төртінші ғасырда салынған немесе кеңейтілгендері. Бүгінде қамалдар Орденнің Балтық аймағындағы ең жақсы сақталған материалдық мұрасы болып табылады, археологиялық деректерде ағаш, топырақ және кірпіштен салынған мысалдар кездеседі. Орден мемлекетінің ең алғашқы қамалдары қоршалған аумаққа жапсырылған қарапайым ғимараттардан тұрды. Төртбұрышты қызыл кірпіштен салынған құрылыстар монастырлық ғимараттардың типін білдірсе де, бір қанатты қамалдар ағаш мұнаралармен бірге салынуын жалғастырды. Қамалдар дәстүрлі жоспармен салынған жағдайда, жатақхана, асхана, ас үй, кеңес бөлмесі, шағын шіркеу немесе ғимарат, емхана және бекініс қабырғасынан шығып тұратын мұнара сияқты бірнеше қоғамдық кеңістіктерді қамтыды.

Мариенбург бекінісі

Мариенбургтің құрылысы он үшінші ғасырдың үшінші ширегінде басталды және он бесінші ғасырдың ортасына дейін жалғасты. Қасқырдың жанында 25 гектар жерді алып жатқан елді мекен пайда болды. 1286 жылы қала құқықтары берілген, оның қамалы Орден салған кез келген қамалынан үлкен. 1997 жылдан бері сыртқы қамал 1350-ші жылдардың ортасына дейінгі мерзімге қазба жұмыстарымен толықтай зерттелді. Мариенбургте 8 метр биіктіктегі Марияның түрлі түсті мүсіні сақталған, ол жасанды тастан жасалған және бастапқыда мозаикалық плиткалармен әшекейленген. Мария рыцарьлардың ең маңызды қамқоршысы және Тевтон орденінің діни рәсімдерінің орталығы болғандықтан, олардың ең маңызды қамалында оның осындай әсерлі бейнелерін кездестіруге таң қалмайсыз.

Монеталар

Монеталар 1250 жылдардың соңынан бастап соғыла бастады. Олар көбінесе қарапайым дизайнда болды, бір жағында Орденнің кресті бейнеленген, бірақ бұл крестовый жорыс, отарлау және оны қолдайтын инфрақұрылым Пруссия крестовый жорығының басты күндерінен бастап бірге дамыған деген пікірді қуаттайды.