Пруссия Герцогства (1525-1701): тарих, неміс, поляк, литвалықтар, Реформация, Альберт герцог, Польша феодалы. Тейтондық орденнен пайда болған алғашқы протестант мемлекеті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тарихи мемлекет (1525–1701)
Historical state (1525–1701)
Пруссия герцогтығы (Herzogtum Preußen, Księstwo Pruskie) немесе Герцогтық Пруссия (Herzogliches Preußen; Prusy Książęce) – 1525 жылы протестанттық реформацияға дейін Тевтон ордені мемлекетінің бақылауында болған территорияның секуляризациясы нәтижесінде Пруссия аймағында құрылған герцогтік.
The Duchy of Prussia (Herzogtum Preußen, Księstwo Pruskie, ) or Ducal Prussia (Herzogliches Preußen; Prusy Książęce) was a duchy in the region of Prussia established as a result of secularization of the Monastic Prussia, the territory that remained under the control of the State of the Teutonic Order until the Protestant Reformation in 1525.
Шолу
1525 жылы Пруссия герцогы Альберт лютеран дінін ресми қабылдағанда, герцогтық алғашқы протестант мемлекетіне айналды. Онда неміс, поляк (көбінесе Мазурияда) және литва тілінде сөйлейтін (көбінесе Кіші Литвада) халықтар тұрды. 1525 жылы, протестанттық реформация кезінде, Краков шарты бойынша Тевтон орденінің бас ұстазы Альберт орденнің басым Пруссия аймағын (Монастырлық Пруссияны) секуляризациялады, ол Пруссия герцогы Альберт атанды. Аймақ 1466 жылғы Екінші Торнь бейбіт шартынан бері Польша Корольдігінің құрамында болғандықтан, Польша королі Зигмунд I Ескі, оның жоғары билеушісі ретінде, аймақты герцог Альбертке Польшаның мұрагерлік иелігі ретінде берді. Бұл шешім 1525 жылғы сәуір айында Краковтағы Пруссиялық ант беру арқылы бекітілді. Жаңа герцог лютеран дінін алғашқы протестанттық мемлекеттік шіркеу ретінде орнатты. Астана Кенигсбергте (қазіргі Калининград) қалды. 1618 жылы герцогтық Бранденбургтың Гогенцоллерн князь-сайлаушыларына мұра болып өтті. Бұл жеке одақ Бранденбург Пруссиясы деп аталады. Бранденбургтың «Ұлы сайлаушысы» Фридрих Вильгельм 1657 жылғы Вехлау шарты бойынша герцогтыққа толық тәуелсіздікке қол жеткізді, бұл 1660 жылғы Олива шартында расталды. Келесі жылдары, әсіресе астанасы Кенигсберг, оның тұрғындары шартымен келіспей, аймақты Польшаның бір бөлігі деп есептегендіктен, Польшаның жоғары билігіне қайта оралуға әрекеттер жасалды. Пруссия герцогтығы 1701 жылы патшалыққа дейін көтерілді.
The duchy became the first Protestant state when Albert, Duke of Prussia formally adopted Lutheranism in 1525. It was inhabited by a German, Polish (mainly in Masuria), and Lithuanian speaking (mainly in Lithuania Minor) population. In 1525, during the Protestant Reformation, in accordance to the Treaty of Kraków, the Grand Master of the Teutonic Knights, Albert, secularized the order's prevailing Prussian territory (the Monastic Prussia), becoming Albert, Duke of Prussia. As the region had been a part of the Kingdom of Poland since the Second Peace of Thorn (1466), King of Poland Sigismund I the Old, as its suzerain, granted the territory as a hereditary fief of Poland to Duke Albert per the Treaty of Kraków, a decision that was sealed by the Prussian Homage in Kraków in April 1525. The new duke established Lutheranism as the first Protestant state church. The capital remained in Königsberg (modern Kaliningrad). The duchy was inherited by the Hohenzollern prince electors of Brandenburg in 1618. This personal union is referred to as Brandenburg Prussia. Frederick William, the "Great Elector" of Brandenburg, achieved full sovereignty over the duchy under the 1657 Treaty of Wehlau, confirmed in the 1660 Treaty of Oliva. In the following years, attempts were made to return to Polish suzerainty, especially by the capital city of Königsberg, whose burghers rejected the treaties and viewed the region as part of Poland. The Duchy of Prussia was elevated to a kingdom in 1701.
Өмірбаян
Протестантизм Пруссия Тевтондық Монастырлық Мемлекетінің қара халық арасында тарағанда, Тевтондық рыцарлардың Рим-католик үстемдігіне қарсылық көріне бастады. Олардың Ұлы магистрі, Пруссия герцогы Альберт, Гогенцоллерн әулетінің кіші тармағының мүшесі, орденнің билігін орнатуға қажетті әскери күштен мүресіз болды. Польша Корольдығымен соғыста жеңіліске ұшырағаннан кейін, және 1523 жылы лютерандыққа өткен Помесания және Самланд епископы Георг фон Поленц, сондай-ақ протестанттық идеяларды қолдаған бірнеше қолбасшылары болғандықтан, Альберт радикалды шешімді қарастыра бастады. 1522 жылы Виттенбергте және 1524 жылы Нюрнбергте Мартин Лютер оған орденнің жерін жеке басқаруымен светтік княздыққа айналдыруға кеңес берді, себебі Тевтондық рыцарлар реформацияны бастан кешіре алмас еді.
As Protestantism spread among the laity of the Teutonic Monastic State of Prussia, dissent began to develop against the Roman Catholic rule of the Teutonic Knights, whose Grand Master, Albert, Duke of Prussia, a member of a cadet branch of the House of Hohenzollern, lacked the military resources to assert the order's authority. After losing a war against the Kingdom of Poland, and with his personal bishop, Georg von Polenz of Pomesania and of Samland, who had converted to Lutheranism in 1523, and a number of his commanders already supporting Protestant ideas, Albert began to consider a radical solution. At Wittenberg in 1522, and at Nuremberg in 1524, Martin Luther encouraged him to convert the order's territory into a secular principality under his personal rule, as the Teutonic Knights would not be able to survive the reformation.
Құру
10 сәуірде 1525 жылы Альберт лауазымынан қанағаттанбай, протестант дініне көшті. Пруссия құрметіне, оның інісі, Польша королі I Зигмунд, оған «Пруссия герцогы» атағын берді. Лютердің көмегімен жасалған келісім бойынша, Герцогтық Пруссия 1555 жылғы Аугсбург бейбіт шартының ережелерін күткен алғашқы протестант мемлекеті болды. Альберт Кенигсбергке оралғанда, дінін өзгерткенін жариялады және Тевтон орденінің жиналысында өзінің жаңа герцогтық мәртебесін мәлімдеді. Бұл шешімге қарсы болған рыцарьлар Альберттің жақтастары мен Кенигсберг тұрғындарының қысымымен келісуге мәжбүр болды. Тек Эрик Брансуик-Вольфенбюттель, Мемельдің комтуры, жаңа герцогқа қарсы шықты. 1525 жылғы 10 желтоқсанда Кенигсбергте өткен мәжілісте Пруссияның өкілдері шіркеу тәртібін бекітіп, Герцогтық Пруссияда лютерандық шіркеуді құрды. Келесі үлкен магистр Уолтер фон Кронберг бастаған Тевтон рыцарьдары Пруссияны қайтаруға тырысты, бірақ Пруссиядан тыс жерлердегі Тевтон биліктеріндегі көптеген иеліктерін сақтап қалды. 1526 жылғы 1 наурызда Альберт Дания королі I Фредериктың қызы, Доротея ханшайымына үйленді, осылайша лютерандық пен Скандинавия арасында саяси байланыс орнады. Альбертке үлкен ағасы, Бранденбург-Ансбах маркграфы Георг көп көмек көрсетті, ол бұрын Франкония және Жоғарғы Силезияда протестанттық дінді орнатқан еді. Альберт сонымен қатар католик Польшаның корольі I Зигмундтың қолдауына да мұқтаж болды, өйткені Киелі Рим империясы мен Рим-католик шіркеуі оны протестанттығы үшін тыйым салған еді. Тевтон ордені жергілікті халықты христиандыққа айналдыру миссиясын формалды түрде ғана орындады және мемлекет аумағында аз ғана шіркеулер салды. 1524 жылы Поленц епископы Георг, түрлі жазыққыштарға табынуға тыйым салды және 1540 жылы бұл тыйымды қайталады. 1525 жылғы шіркеу тәртібінде пасторлар мен шіркеушілерді тексеру қарастырылды, алғаш рет 1538 жылы епископ Георг жүргізді. Герцогтыққа ауысу кезінде аристократияның құрамы көп өзгермесе де, байлардың шаруаларға деген бақылауы күшейді. Пруссияның Кёльмер деп аталатын еркін шаруалары Кулм заңы бойынша еркін жер иелері болды. Бұл Кёльмерлер феодалдық дәуірдегі басқа елдерге қарағанда егістік жердің шамамен алтыдан бір бөлігін иеленді. Әкімшілік тұрғысынан Тевтон орденінен герцогтық билігіне ауысу кезінде көп өзгеріс болған жоқ. Альберт формалды түрде Польша тәжіне бағынышты болғанымен, Пруссияның өзін-өзі басқару құқығын, өз әскерін, ақша соғу құқығын, провинциялық жиналысын (Ландтаг) және сыртқы саясаттағы тәуелсіздігін сақтап қалды.
On 10 April 1525 Albert resigned his position, became a Protestant, and in the Prussian Homage was granted the title "Duke of Prussia" by his uncle, King Sigismund I of Poland. In a deal partly brokered by Luther, Ducal Prussia became the first Protestant state, anticipating the dispensations of the Peace of Augsburg of 1555. When Albert returned to Königsberg, he publicly declared his conversion and announced to a quorum of Teutonic Knights his new ducal status. The knights who disapproved of the decision were pressured into acceptance by Albert's supporters and the burghers of Königsberg, and only Eric of Brunswick Wolfenbüttel, Komtur of Memel, opposed the new duke. On 10 December 1525, at their session in Königsberg, the Prussian estates established the Lutheran Church in Ducal Prussia by deciding the Church Order. These remaining Teutonic Knights, led by the next Grand Master, Walter von Cronberg, continued to unsuccessfully claim Prussia, but retained much of the estates in the Teutonic bailiwicks outside of Prussia. On 1 March 1526, Albert married Princess Dorothea, daughter of King Frederick I of Denmark, thereby establishing political ties between Lutheranism and Scandinavia. Albert was greatly aided by his elder brother George, Margrave of Brandenburg Ansbach, who had earlier established the Protestant religion in his territories of Franconia and Upper Silesia. Albert also found himself reliant on support from his uncle Sigismund I of catholic Poland, as the Holy Roman Empire, and the Roman Catholic Church, had banned him for his Protestantism. The Teutonic Order had only superficially carried out its mission to Christianize the native rural population and had erected few churches within the state's territory. Bishop George of Polentz had forbidden the widespread forms of pagan worship in 1524, and repeated the ban in 1540. The Church Order of 1525 provided for visitations of the parishioners and pastors, first carried out by Bishop George in 1538. While the composition of the nobility changed little in the transition from the monastic state to the duchy, the control of the nobility over the dependent peasantry increased. Prussia's free peasants, called Kölmer, were holders of free estates according to Culm law. These Kölmer held with about a sixth of the arable land, much more than in other nations in the feudal era. Administratively, little changed in the transition from the Teutonic Knights to ducal rule. Although he was formally a vassal of the crown of Poland, Albert retained self government for Prussia, his own army, the minting of his currency, a provincial assembly, (de, Landtag), and substantial autonomy in foreign affairs.
Мұрагерлердің болмауы
1568 жылы Альберт қайтыс болғаннан кейін, оның жас ұлы (нақты жасы белгісіз) Альберт Фредерик герцогтықты мұралады. Зигмунд II сондай-ақ Альберт Фредериктің туысы болды. Бранденбургтың курфюрсі Иоахим II 1539 жылы лютеран дініне ауысты. Иоахим өзінің жерлерін Пруссия герцогтығымен біріктіргісі келді, осылайша оның мұрагерлері екеуін де мұралар еді. Иоахим, Польша королі Зигмунд II-ге, өзінің қайын сіңілісіне, Хогенцоллерн әулетінің Пруссия герцогтығымен бірлесіп иеленуін өтінді және, соңғы шығындарды қоса алғанда, ақырында мұндайда жетістікке қол жеткізді. 1569 жылдың 19 шілдесінде, Польшаның Люблин қаласында герцог Альберт Фредерик король Зигмунд II-ге құрмет көрсетіп, Люблинде Пруссия герцогы болып тағайындалды. Король сонымен бірге Иоахим II және оның ұрпақтарын мұрагерлер ретінде бекітті. Альберт Фредериктің денсаулығы нашарлағандықтан герцогтықтағы басқару нашарлап, 1577 жылы Бранденбургтың маркграфы Георг Фредерик Ансбах Пруссияның регенті болды. Король Зигмунд III-нің Пруссия регенттік шарты (1605), Бранденбургтың Иоахим Фредеригімен және оның 1611 жылғы Варшава шарты, Бранденбургтың Иоанн Зигмундымен, Пруссияның Бранденбург мұрагерлігін растады. Осы екі регент лютерандық Пруссияда католик дінін еркін тануға кепілдік берді. Осы келісімдер негізінде кейбір лютерандық шіркеулер католиктердің құдайға табыну орындары ретінде қайта ашылды (мысалы, 1612 жылы Эльбланқтағы Сент-Николас шіркеуі).
When Albert died in 1568, his teenage son (exact age is unknown) Albert Frederick inherited the duchy. Sigismund II was also Albert Frederick's cousin. The Elector of Brandenburg Joachim II, converted to Lutheranism in 1539. Joachim wanted to merge his lands with the Prussian dukedom, so his heirs would inherit both. Joachim petitioned his brother in law, king Sigismund II of Poland the co enfeoffment of his line of the Hohenzollern with the Prussian dukedom, and finally succeeded, including the then usual expenses. On 19 July 1569, when, in Lublin, Poland, duke Albert Frederick rendered King Sigismund II homage and was in return installed as Duke of Prussia in Lublin, the King simultaneously enfeoffed Joachim II and his descendants as co heirs. Administration in the duchy declined as Albert Frederick became increasingly feeble minded, leading Margrave George Frederick of Brandenburg Ansbach to become Regent of Prussia in 1577. Following King Sigismund III's Prussian regency contract (1605) with Joachim Frederick of Brandenburg and his Treaty of Warsaw, 1611, with John Sigismund of Brandenburg, confirming the Brandenburgian co inheritance of Prussia, these two regents guaranteed the free practice of Catholic religion in predominantly Lutheran Prussia. Based on these contracts some Lutheran churches were reconsecrated as Catholic places of worship (e. g. St. Nicholas Church, Elbląg in 1612).
Бранденбургпен жеке одақ
1618 жылы Пруссияның Гогенцоллерн әулеті еркек желісінен толықтай жойылды, сол себепті Пруссияның поляк феоды аға Бранденбург Гогенцоллерн әулетінің желісіне, Бранденбургтің билеуші маркграфтары мен сайлаушы ханзадаларына берілді. Олар кейін Бранденбургті (Киелі Рим империясының феоды) және Герцогтық Пруссияны (поляк феоды) жеке одақ аясында басқарды. Бұл құқықтық қайшылық шекаралық нақты одақ құруға мүмкіндік бермеді. Дегенмен, іс жүзінде Бранденбург пен Герцогтық Пруссия біртіндеп бірігіп, халық арасында «Бранденбург-Пруссия» деп атала бастады. 1618 жылы Отыз жылдық соғыс басталды, ал келесі жылы Иоанн Зигмунд қайтыс болды. Оның ұлы Георг Вильгельм 1623 жылы Польша королі III Зигмунд Вазаның ресми бекітуімен герцогтыққа ие болды, осылайша Бранденбург-Пруссияның жеке одағы нығайтылды. Польша-швед соғыстарының салдарынан 1635 жылы герцогтықтың басқару құқығы Польша королі Владыслав IV Ваза тағайындаған поляк мемлекет қайраткері Ежи Осолиньскийге берілді. Фридрих Вильгельм, «Ұлы Сайлаушы», Пруссия герцогы және Бранденбургтың сайлаушы ханзадасы, екі феодасын аумақтық тұрғыдан біріктіру үшін Корольдік Пруссияны бағындыруды қалады. Бірақ Екінші Солтүстік соғысы кезінде Швеция королі Карл X Густав Герцогтық Пруссияға шабуыл жасап, 1656 жылғы қаңтарда Кенигсберг шартын қабылдады, осымен герцогтық швед феодына айналды. Ал 1656 жылғы маусымда жасалған Мариенбург шарты бойынша Карл X Густав Фридрих Вильгельм Карл Густавтың күш-жігерін қолдаса, Польшаның Хелмно, Мальборк, Померания және Вармия воеводстволарын Фридрих Вильгельмге беруге уәде берді. Бұл ұсыныс белгілі бір тәуекелге толы болды, себебі Фридрих Вильгельм әскери қолдау көрсетуге міндетті болса, сыйақы тек жеңіске жеткен жағдайда ғана берілуі мүмкін еді. Соғыстың барысы Карл X Густавқа қарсы бұрылған кезде, ол 1656 жылғы қарашада Лабиу шартын жасады, осымен Фридрих Вильгельм Герцогтық Пруссия мен Вармияның толық егемендігіне ие болды, бірақ бұл аймақтар Польшаның құрамында болды.
In 1618, the Prussian Hohenzollern became extinct in the male line, and so the Polish fief of Prussia was passed on to the senior Brandenburg Hohenzollern line, the ruling margraves and prince electors of Brandenburg, who thereafter ruled Brandenburg (a fief of the Holy Roman Empire), and Ducal Prussia (a Polish fief), in personal union. This legal contradiction made a cross border real union impossible; however, in practice, Brandenburg and Ducal Prussia were more and more ruled as one, and colloquially referred to as Brandenburg Prussia. In 1618, the Thirty Years' War broke out, and John Sigismund himself died the following year. His son, George William, was successfully invested with the duchy in 1623 by King of Poland Sigismund III Vasa, thus the personal union Brandenburg Prussia was confirmed. Due to the Polish–Swedish Wars, in 1635 the duchy was administered by Polish statesman Jerzy Ossoliński, appointed by Polish King Władysław IV Vasa. Frederick William the "Great Elector", duke of Prussia and prince elector of Brandenburg, wished to acquire Royal Prussia in order to territorially connect his two fiefs. Yet, during the Second Northern War, Charles X Gustav of Sweden invaded Ducal Prussia and dictated the Treaty of Königsberg (January 1656), which made the duchy a Swedish fief. In the subsequent Treaty of Marienburg (June 1656), Charles X Gustav promised to cede to Frederick William the Polish voivodships of Chełmno, Malbork, Pomerania, and the Prince Bishopric of Warmia, if Frederick William would support Charles Gustav's effort. The proposition was somewhat risky, since Frederick William would definitely have to provide military support, while the reward could only be provided conditional on victory. When the tide of the war turned against Charles X Gustav, he concluded the Treaty of Labiau (November 1656), making Frederick William I the full sovereign in Ducal Prussia and Warmia, which, however, was part of Poland.
Еріту
Швед-пруссиялық одаққа жауап ретінде Польша королі Ян II Казимир Фридрих Вильгельм қабылдаған қарсы ұсынысты ұсынды. Олар 19 қыркүйекте 1657 жылы Вехлау шартын және 6 қарашада 1657 жылы Бромберг шартын жасады. Фридрих Вильгельмнің швед-пруссиялық одақтан бас тартуының орнына Ян Казимир Фридрих Вильгельмнің Пруссия герцогтығына толық егемендігін мойындады. Краков шарты бойынша Польша Корольдігіне қосылу Кенигсберг қаласымен бекітілген, бірақ Польшадан бөліну қаланың келісімінсіз болды. Дегенмен, ол іске аспады. Пруссияның Бранденбургпен біріктірілген басқаруының мәні Пруссия үкіметінің жоғары лауазымдары арқылы көріне бастады, олар отыз жылдық соғыстан (1618–1648 жж.) қашу үшін Кенигсбергке келген сарай Берлинге, Бранденбург астанасына оралғаннан кейін орналасты.
In response to the Swedish Prussian alliance, King John II Casimir of Poland submitted a counter offer which Frederick William accepted. They signed the Treaty of Wehlau on 19 September 1657 and the Treaty of Bromberg on 6 November 1657. In return for Frederick William's renunciation of the Swedish Prussian alliance, John Casimir recognised Frederick William's full sovereignty over the Duchy of Prussia. It was noted that the incorporation into the Polish Crown under the Treaty of Kraków was approved by the city of Königsberg, while the separation from Poland took place without the city's consent. however, it was not implemented. The nature of the de facto collectively ruled governance of Brandenburg Prussia became more apparent through the titles of the higher ranks of the Prussian government, seated in Brandenburg's capital of Berlin after the return of the court from Königsberg, where they had sought refuge from the Thirty Years' War (1618–1648).
Жылжыту
Герцогтық Пруссияның толық тәуелсіздігі Бранденбург курфюрсті Фредерик III-ге 1701 жылы император Леопольд I-ді қынжылтпай-ақ "Пруссия королі" атануға мүмкіндік берді. Де-факто Бранденбург Пруссиясын бірлесіп басқарған үкімет, Бранденбург астанасы Берлинде орналасып, көбінесе Пруссия үкіметінің жоғары дәрежелі лауазымдарымен көзге түсті.
Ducal Prussia's full sovereignty allowed Elector Frederick III of Brandenburg to become "king in Prussia" in 1701 without offending Emperor Leopold I. The government of de facto collectively ruled Brandenburg Prussia, seated in Brandenburg's capital Berlin, mostly appeared under the higher ranking titles of the Prussian government.
Кеңейту және шоғырландыру
1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісінде Пруссия Корольдігі Пруссия Корольдігі провинциясының көп бөлігін аннексиялағаннан кейін, бұрынғы герцогтік Пруссия – оның ішінде Пруссия Корольдігінің құрамында болған, бұрын Польшаның бақылауындағы Вармия аймағы – Шығыс Пруссия провинциясына қайта ұйымдастырылды. Ал Померелия және Малборк аймағы Батыс Пруссия провинциясына айналды, бірақ Гданьск және Торунь қалалары Польшаның екінші бөлінісінен кейін 1793 жылы ғана Батыс Пруссияға қосылды. Шығыс және Батыс Пруссиядан тұратын Пруссия Корольдігі егемен мемлекет болды, ал Бранденбург Киелі Рим империясының құрамындағы вассал болды. Олар 1806 жылы империя таратылғаннан кейін ғана заңды түрде біріктірілді, бірақ Герман конфедерациясының өмір сүрген кезеңінде (1815-1866) қайтадан жартылай дербес болды.
After the Kingdom of Prussia's annexation of the bulk of the province of Royal Prussia in the First Partition of Poland in 1772, former Ducal Prussia — including previously Polish controlled Warmia within Royal Prussia — was reorganized into the Province of East Prussia, while Pomerelia and the Malbork Land became the Province of West Prussia, with the exceptions of the two principal cities of Gdańsk and Toruń, annexed into West Prussia only in 1793 after the Second Partition of Poland. The Kingdom of Prussia, then consisting of East and West Prussia, being a sovereign state, and Brandenburg, being a fief within the Holy Roman Empire, were amalgamated de jure only after the latter's dissolution in 1806, though later became again partially distinct during the existence of the German Confederation (1815 1866).