Кіріспе

Пруссия (; ; ; Ежелгі Пруссия: Prūsa; ; Pruthenia/Prussia/Borussia) – Еуропаның оңтүстік-шығыс Балтық теңізі жағалауындағы тарихи аймақ. Бұл аймақ батыста Висла дельтасынан басталып, шығыста Күріш тілінің соңына дейін созылады және Мазурияға дейін ішке қарай кеңейеді, Польша, Ресей және Литва арасында бөлінген. Тациттің "Германия" (98 ж.б.э.) еңбегінде осы территория мен оның тұрғындары туралы куәгердің ең көне жазбасы кездеседі. Плиний Ескі римдіктердің Кимбрик түбегінен (Ютландия) тысқары суларға жүзіп өткенін растаған. Көшпенділер дәуірінде суиондар, ситондықтар, готтар және басқа германдық тайпалар Висла өзенінің шығысы мен батысында, шығысқа қарай қоныстанған аэсттерге жақын жерде уақытша қоныстанды. Бұл аймақ көбінесе Ескі Пруссия деп те аталады.

Ерте заманауи дәуір

1525 жылы Тевтон ордені мемлекетімен билік құрған соңғы Ұлы ұстаз, Бранденбург Альберт, Хогенцоллерн әулетінің кіші тармағының мүшесі, лютерандық дінді қабылдады, лауазымынан бас тартып, "Пруссия герцогы" атағын алды. Мартин Лютердің белсенді қатысуымен жасалған келісім бойынша Пруссия герцогтығы алғашқы протестант мемлекетіне айналып, Польшаның вассалы болды. Герцогтық астанасы Кенигсберг, қазіргі Калининград, 1544 жылы Альбертина университетінің құрылуы арқылы тек басым неміс мәдениеті үшін ғана емес, сонымен қатар өркендеген поляк және литва қауымдастықтары үшін де білім мен баспа орталығына айналды. Поляк, литва және пруссия тілдеріндегі алғашқы лютерандық кітаптар Кенигсбергте жарық көрді. 1618 жылы Пруссияның билігі Бранденбург сайлаушыларына, Хогенцоллерн әулетінің үлкен тармағына көшті, ал герцогтыққа қатысты Польшаның егемендігі 1657 жылы Вехлау шартымен аяқталды. Аймақтың Польшадан бөлінуіне, әсіресе Кенигсбергте күшті қарсылық болды. Қала мен аймақта Польшаның егемендігін сақтау мақсатында конфедерация құрылды. Литва мәдениеті Кіші Литва деп аталатын аймақтың бөлігінде гүлденді, ал Курсенийктер Балтық теңізі және Висла құймасының жанындағы жағалауда өмір сүрді. Ескі пруссия тілі 1700 жылға қарай көбінесе жойылып кетті. Соңғы сөйлеушілер 1709-1711 жылдары Пруссияны шарпыған оба және ашаршылықта қайтыс болған болуы мүмкін. 1724 жылы Пруссия королі Фридрих Вильгельм I поляктар, самагиттер және еврейлердің Кіші Литваның шығыс бөлігінде қоныстануына тыйым салып, аймақтың этникалық құрамын өзгерту үшін неміс отарлауын бастады.

Қазіргі заман

Шығыс Пруссия провинциясы (алғашқы Пруссия) және қосылған поляк территориялары, Батыс Пруссия провинциясына айналған жерлер 1829 жылы біріктіріліп, бір Пруссия провинциясын құрады. Бұл провинция Германияның бірігуі кезінде, 1866 жылы Солтүстік Германия Конфедерациясы құрылғанға дейін Германиядан тыс қалған патшалықтың бөлігі болды. 1942 жылы Шығыс Пруссияда қалған еврейлер Терезиенштадт (Чехословакия), Кайзервальд (Латвия) және Минск (Белоруссия ССР) сияқты концлагерьлерге жіберілді. Аймақта Солдау концлагері және KZ Hohenbruch негізінен поляк тұтқындары үшін, сондай-ақ Штутгоф концлагерінің бірнеше қосалқы лагерлері, және одақтас әскери тұтқындары – поляктар, бельгиялықтар, британдықтар, француздар, голландтар, сербтер, итальяндықтар, кеңес азаматтары, австралиялықтар, канадалықтар, жаңа зеландиялықтар, оңтүстік африкалықтар үшін әскери тұтқындар лагерьлері жұмыс істеді, мысалы, Stalag I A, Stalag I B, Stalag I C, Stalag I D, Stalag XX B, Stalag Luft VI және Oflags 52, 53, 60 және 63, олардың көптеген мәжбүрлі еңбекке тартылған қосалқы лагерлері болды. Германияның оккупациялаған Польшасынан қуылған көптеген поляктар аймақта немістердің мәжбүрлі еңбегіне алынды. Кенигсбергте цығандарға арналған лагерь де болды (Рома Холокосты қараңыз). Польша қарсылық қозғалысы аймақта белсенді болды, олар поляк үлкендерінің баспасөзін тарату, неміс қару-жарақ өнеркәсібіне ену, неміс концлагерьлері мен түрмелері туралы ақпаратты жасыру, және Гданьск және Гдыня порттары арқылы бейтарап Швецияға неміс әскери тұтқындар лагерьлерінен қашқан әскери тұтқындарды тасымалдауды ұйымдастырды. 1944 жылы кеңес әскерлерінің Шығыс Пруссияға шабуылы басталғаннан бастап, неміс тілді халық эвакуацияланды.

Қазіргі заман

Шығыс Пруссия провинциясы 1945 жылы Потсдам келісімі бойынша Польша мен Кеңес Одағы арасында бөлінгеннен кейін, Литва КСР және Ресей КСРО арасында тағы бөлінген соң, құрылуын тоқтатты. Польшаға берілген бөлігі уақытша Мазур ауданы ретінде ұйымдастырылды, кейін батыс округтері Гданьск воеводшалығына қосылып, 1946 жылы Ольштын воеводшалығына айналды. Клайпеда аймағы Литва ССР-іне қайтарылды, ал қалған аумақ Ресей ФСР-іне қосылып, 1946 жылы Калининград облысы деп аталды. Соғыс кезінде эвакуацияланбаған тұрғындар Потсдам келісіміне сәйкес, Повислян, Вармиялықтар және Мазуриандар сияқты поляк азшылықтарын қоспағанда, қуылды. Бұл топтар поляк тегінен деп есептелді. Алайда, бұрынғы Шығыс Пруссияның кеңестік бөлігіне кіретін Кіші Литвадағы прус литвалықтарының жағдайы өзгеше болды. Литва КСР үкіметі кеңес саясатын ұстанды және прус литвалықтарын неміс деп қарады. 1945–1950 жылдары жер аударылғандар лагерьлерінен шамамен 8000 адам қайтарылды. Бірақ олардың үйлері мен шаруашылықтары қайтарылмады, себебі олардың жерлерін орыстар немесе литвалықтар басып алған болатын. Бұрынғы Клайпеда аймағында қалған прусстықтар жұмыстан босатылып, басқа да кемсітушіліктерге ұшырады. Кеңес Одағы тарағаннан кейін, кейбір прус литвалықтары мен олардың ұрпақтары Клайпеда аймағындағы жоғалған мүліктерін қайта ала алмады. Пруссия саяси бірлік ретінде 1947 жылдың 25 ақпанында Достасқан Бақылау Кеңесінің жарлығымен таратылды. Жарлықта Пруссияның Германияда милитаризм мен реакцияның көрінісі болғаны айтылды. Осы бағалауға және «қайтарылған аумақтардың» идеологиялық негіздемесіне сәйкес, Польша мен Кеңес Одағының соғыстан кейінгі билігі Пруссияны географиялық атау ретінде пайдалануға тыйым салды. Померелияның поляк аймағы (Гданьск Помераниясы және Хелмно жері) Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін өзінің бастапқы атына қайта оралды, себебі Батыс Пруссия атауы Польшада жасанды неміс өнертабысы деп есептелді. Шығыс Пруссия (нағыз Пруссия) жағдайында поляк билігі Помесания мен Погесания үшін Повисле, бұрынғы Вармия епископтығы үшін Вармия және Польшаның бұрынғы Шығыс Пруссия бөлігі үшін Мазурия атауларын қолдануға ұмтылды. Кеңестік билік территорияның ресейлік бөлігі үшін Калининград облысы атауын қолдады. Бұл саясатты Пруссияның мұрасына ықылассыз қараған поляк халқы қолдады. Себебі тарих бойында Польшаның әртүрлі аумақтарын Пруссияның бір бөлігі ретінде қайта атауға тырысқан, осылайша олардың түпнұсқа Пруссия тарихына жатқызуға тырысқан (жоғарыда айтылғандай), ал Пруссия мемлекеті Польшаның бөлінуіне ықпал еткен негізгі күш ретінде қарастырылды. Сонымен қатар, поляктарға қатысты қуғын-сүргін мен германизацияға ұшыратылған, Пруссияның дворяндары (юнкерлер) поляктарға қарсы күшті сезімдерге ие болған, ал Шығыс Пруссия провинциясы поляк тілді азшылыққа (Вармиялықтар, Мазуриандар, Повислян) қарсы қуғын-сүргін ошағы ретінде қарастырылды. Ең бастысы, ол Германияның Польшаға қатысты экспансиялық талаптарын тудырған эксклав болды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың және одан кейінгі неміс қылмыстарының басты себептерінің бірі деп есептелді. Батыс Германияның Одер-Найсе шекарасы бойынша соғыстан кейінгі Польшаның батыс шекарасын мойындамауы (1972 жылға дейін толығымен, 1972–1991 жылдары де-юре) поляктардың Пруссияның аймақтық сәйкестігін еске түсіру немесе сақтау әрекеттерін Польша билігі үшін оңай нысанаға айналдырды, бұл Польшаның болашақ қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығына нұқсан келтіреді деп есептелді. Саясат өз мақсатына жетті және қазіргі уақытта Пруссия атауы Польшаның ресми құжаттарында және күнделікті тілде тарихи контексте ғана қолданылады, ол Корольдік Пруссия, Пруссия еркін мемлекеті және оның алдыңғы құралымдарына (1466 жылдан кейінгі Монастырь Пруссиясы, Пруссия герцогтығы, Бранденбург Пруссиясы және Пруссия Корольдігі), бұрынғы Шығыс Пруссия провинциясы немесе Ескі Пруссияның аумағына қатысты. Ал қазіргі географиялық аймаққа қатысты ешқашан қолданылмайды. 1991 жылдан бері Пруссия атауы поляк тарихшылары арасында тарихи аймақтың дұрыс атауы ретінде танылды, ол оның бастапқы шекараларымен анықталады (Гданьск Помераниясы, Хелмно және Михалов жерлері, сондай-ақ кейде Любава жері). Бұл атау Польшаның ғылыми тарихи басылымдарында осы контексте жиі қолданылады. Повисле, Вармия және Мазурия қазір Польшада (Вармия-Мазурия воеводшалығының көп бөлігі және Висладан шығысқа қарай Померания воеводшалығының төрт округі), бұрынғы Мемелланд немесе Клайпеда аймағы Литваның Клайпеда және Таураге округтері арасында бөлінген, ал қалған солтүстік Пруссия Ресей Федерациясының Калининград облысы эксклавы болып табылады. Тек соңғы бөлігі ғана Еуропалық Одақтан тыс жерде орналасқан.