Кіріспе

1466 жылғы Торн немесе Торунь бейбіт шарты, сондай-ақ Торн немесе Торуньдің екінші бейбіт шарты (drugi pokój toruński; Zweiter Friede von Thorn) деп те аталады, 1466 жылғы 19 қазанда Польша королі Казимир IV Ягеллон мен Тевтон ордені арасында Ганзалық Торн (Торунь) қаласында қол қойылған бейбітшілік шарты. Бұл келісім Польша-Тевтон соғыстарының ең ұзағы – Он үш жылдық соғысты аяқтады. Келісім Артус залында қол қойылды, ал одан кейін Қасиетті Марияның Көтерілуі францискандық готикалық шіркеуінде бейбітшілік шартын тойлау үшін мисса өткізілді.

Өмірбаян

Келісіммен 1454 жылдың ақпан айында Данциг (Гданьск), Эльбинг (Эльблаг), Кульм (Хелмно) және Торунь қалалары бастаған Пруссия Конфедерациясының көтерілісімен басталған Он үш жылдық соғыс аяқталды. Екі тарап та Рим папасы Пауыл II және Киелі Рим императоры Фридрих III-тен мақұлдау алуға келісті, бірақ поляк тарапы бұл мақұлдау келісімнің күшіне енуі үшін қажет емес екенін баса көрсетті (және тевтондық тарап оған келісті). Бейбіт келіссөздер 1466 жылдың 23 қыркүйегінен бастап Ниешавада (қазіргі Мала Ниешавада) өтті, ал соңғы сатылары Торунь қаласына көшті.

Шарттары

Келісімде Тевтон ордені Гданьск / Шығыс Померания және Чельмно жеріне, сондай-ақ Эльбинг (Эльблаг) және Мариенбург (Мальборк) аймақтарына, Вармия епископтығына қатысты кез келген талаптан бас тартты, олар Польшамен қайта біріктірілді және Польшаның бір бөлігі деп танылды. Шығыс бөлігі Тевтон орденінің Польшаның вассалдығы және қорғауында қалды, сонымен қатар Польша Корольдігінің ажырамас бөлігі саналды. Рим-католик шіркеуінің Чельмно епархиясы Гнезнен архиепархиясының тәуелді епархиясы болды. Бұдан былай Тевтон орденінің әрбір үлкен магистрі қызметке кіріскеннен кейін алты ай ішінде биліктегі польша короліне адалдық серт беруге міндетті болды, ал Тевтон орденінің Пруссиядан тыс жерлерде алған жаңа аумақтары да Польшаға қосылатын болды. Үлкен магистр Польша королінің ханзадасы және кеңесшісі болды, ал Польша Корольдігіне де қатысты. Поляктар Тевтон орденіне қабылдануға тиіс болды. Тевтон рыцарлары соғыс кезінде Польшаға көмектесуге міндетті болды және польша королінің келісімінсіз католиктерге қарсы соғыс жүргізуге тыйым салынды. Екі тараптан да соғыс тұтқындары босатылуға тиіс болды. Келісім сонымен қатар Тевтон орденін Польшаға тәуелділіктен босатуға немесе императорлық және папалық билік сияқты кез келген шетелдік билікке сілтеме жасау арқылы келісім шарттарын қайта қарау мүмкіндігін жоққа шығарды.

Нәтиже

Польшаның тікелей иелігіндегі аумақтар үш воеводствоға (Хелмно, Померания, Мальборк) және Вармия князь-епископтығына бөлінді, олардың барлығы Корольдік Пруссияның автономды провинциясын құрды (кейіннен Польша Тағының Үлкен Польша провинциясының бір бөлігі), ол Польша королі мен Польша Королдығының эксклюзивті меншігі деп есептелді. Кейіннен, Корольдік Пруссия мен қалалардың, мысалы, Данцигтің жеңілдіктері сияқты, белгілі бір құқықтарына қатысты келіспеушіліктер туды. Аймақ өз монеталарын соғу, өзінің Diet жиналыстарын өткізу (Пруссияның мәртебелерін қараңыз), өз әскерін және азшылық үшін неміс тілін әкімшілік қолдану сияқты белгілі бір жеңілдіктерге ие болды. Вармияда епископтарды тағайындау және бекіту құқығы үшін болған жанжал дін қызметкерлерінің соғысына (1467–1479) әкелді. Ақырында, Корольдік Пруссия Польша-Литва одағының құрамына кірді, бірақ Польшаның 18 ғасырдың соңында бөлінуіне дейін өзінің ерекше ерекшеліктерін сақтап қалды. 1525 жылы Альберт, Пруссия герцогы лютерандық дінді қабылдағанда және Пруссия құрметімен Польшаның жоғары билігінде мұрагерлік билеуші ретінде герцог атағын алғанда, Орден өз аумағынан өз Ұлы магистрімен қуылды. Бұл аймақ Пруссия герцогтығы деп аталды.