Кіріспе

Перкунас (, , Ежелгі пруссалық: Perkūns, Perkunos, Yotvingian: Parkuns, латгаль: Pārkiuņs) – Балтық құдайларының күн күркіреу және дауыл құдайы, Балтық пантеонындағы Құдайдан кейінгі екінші маңызды құдай. Литва және Латвия мифологиясында ол аспан, күн күркіреу, найзағай, дауыл, жаңбыр, от, соғыс, заң, тәртіп, құнарлылық, таулар және емен ағаштарының құдайы ретінде белгілі.

Этимология

Атауы PIE * сөзімен байланысты, * сөзінің туысы, "емен", "шалғай" немесе "орманды тау" деген мағынаны білдіреді. Прото-Балтық тіліндегі *Perkūnas атауы нақты қалпына келтіріле алады. Славян құдайы Перун осымен байланысты, бірақ этимологиялық тұрғыдан толық сәйкес келмейді. Фин тіліндегі Perkele, Ukko есімі, Балтық тілінен алынған сөз деп саналады. Тағы бір байланыс – Зевстің "найзағайды ұнататын" деген мағынадағы терпикераунос эпитеті.

Перкуналар жазба дереккөздерде

Перкунас туралы ақпараттың көп бөлігі халық әндерінен, аңыздардан және ертегілерден келген. Олардың көпшілігі 19 ғасырдың соңында жиналғандықтан, бүкіл мифологияның тек бір бөліктерін ғана көрсетеді. Литвалық Перкунастың Дундулис, Диндутис, Дюдус сеніс, Ташкулис, Ташкутис, Близгулис сияқты көптеген балама ономатопеялық аттары бар. Перкунас туралы ең ерте жазба Иоанн Малаланың жылнамасының рутениялық аудармасында (1261) "Перкоунови рекше громоу" деп табыну туралы айтылады, ал Ливония ақындық жылнамасында (шамамен 1290) Перкуне мүсінінен әңгімеленеді. Конституциялық Синодтарда (1530) Перкунас тозақ құдайы Пикулдан бұрын құдайлар тізімінде есімдері аталады және римдік Юпитермен (Юпитер) теңестіріледі. Судовия кітабында Перкунас (Паркун) ешкіге қатысты болған бір рәсімде еске алынады. Христиандық шығармаларда Перкунас - зұлым рух, демон, мысалы, Иоанн Малаланың жылнамасында немесе 15 ғасырдағы поляк шежірешісі Ян Длугош жазғандарында.

Мифологиядағы бейнелеу

Перкунас – найзағай, күн күркірі және дауылдың құдайы. Перкунас құдайлар үштігінде шығармашылық күштерді (оның ішінде өсімдік күштерін), батылдықты, сәттілікті, әлемнің төбесін, аспанды, жаңбырды, күн күркірі мен аспан отын (шағын), және аспан элементтерін бейнелейді, ал Потримпо теңіздермен, жермен, егістіктермен және астық дақылдарымен, ал Велнияс/Патулас – тозақпен және өліммен байланысты. Аспандық (атмосфералық) құдай ретінде Перкунас, Құдайдың еркінің көмекшісі және орындаушысы болып есептеледі. Дегенмен, Перкунас Құдайды, deus otiosus-ты басып өтеді, себебі оны көруге болады және оның мифологиялық функциялары анықталған. Латвия дайналарында Перконс пен Диевс функциялары кейде бірігеді: Перконс Перкона тәвс ("Күн күркірінің әкесі немесе құдайы") немесе Диевиньш деп аталады, бұл Диевс сөзінің кішірейтілген түрі.

Қарулар мен көлік құралдары

Перкунас орта жастағы, балта мен жебелермен қаруланған, Тор немесе кельт Таранисі сияқты ешкілермен жегілген екі дөңгелекті күймеге мінген болып бейнеленеді. Басқа деректерде, күн күркірі құдайының жылдам аттармен немесе отты жылқымен аспанмен өтетін отты күйме айдап келе жатқаны сипатталған.

Перкунастың отбасылық қатынастары

"Аспандық үйлену тойы" туралы әндерде Сауле (Күн) Перкунаспен Мэнулисті (Айды) алдап жүреді; Перкунас Мэнулисті қылышпен екіге бөледі. Тағы бір, көбірек таралған нұсқа бойынша, Мэнюлис үйлену тойынан кейін күнді Аушринемен (таң жұлдызымен) алдап, Перкунас оны жазалайды. Бірақ ол сабақ алмай, қайта-қайта адалсыздық жасайды және әр ай сайын жазаланады. Басқа түсіндірулерде, Күн күндіз, ал Ай түнгі уақытта сәулеленуінің себебі осы деп айтылады. Ажырасса да, екеуі де қызы Жэминаны (Жерді) көруге ниетті. Басқа әндерде Перкунас Аушраның (Таң, Күннің қызы) үйлену тойына жол тартқанда алтын еменге соққы береді. Балтық мифологиясында емен – найзағай құдайының ағашы. "Перкунас емені" (литов тілінде Perkūno ąžuolas; латыш тілінде Pērkona ozols) туралы деректер 19 ғасырдың бірінші жартысына қарайтын көздерде кездеседі. Тағы бір аңыз бойынша, Перкунас пен Лаумэ немесе Вайва (көпіршік) бейсенбі күні үйленуге тиіс болған, бірақ келіншекті Велнияс (шайтан) ұрлап кеткен, содан бері Перкунас Велниясты қууда. Кейбір аңыздарда Перкунастың төрт ұлы (латыш: Perkona dēli; литов: Perkūno sūnūs) айтылады, олар, көрінеу, төрт маусыммен немесе әлемнің төрт бағытымен (шығыс, батыс, оңтүстік және солтүстік) байланысты. Кейде жеті немесе тоғыз Перкунастар бауыр деп еске алынады. Литов тілінде "Perkūnų yra daug" ("көк күркіреу көп") деген сөз бар. Кейбір аңыздарда Перкунас әйелін (ал кейде балаларын да) қуа жөнеп, аспанда жалғыз қалады. Ал кейбір аңыздар мүлдем басқаша оқиғаны баяндайды: Құдай Перкунасты жерден аспанға көтереді. Перкунастың аспанда тастары бар (бұрақтың кезінде шуылдаған), бұл Индоевропа мифологиясымен байланысты. Перкунас биік төбелерде немесе тауларда мекендейді: литов топонимикасындағы Перкункальнис, "Перкунас тауы", немесе Гриаусмо калнас, "тұңғырау тауы" осыған дәлел. Дегенмен, көптеген мифтерде Перкунастың әйелі – Земина.

Перкунас және Велния

Перкунастың маңызды функциясы – Велниялармен (латыш тілінде Велнс) күресу болып табылады. Ол кейде Перкунастың антоними ретінде қарастырылады және жер асты әлемі мен өлім құдайы болып саналады. Христиан діні «Велнияны» өздерінің «шайтанымен» теңестіреді, бірақ бұл ежелгі сенімдерге қайшы келеді. Перкунас өзінің қарсыласы Велнсті әдейі жасалған қиянат немесе құнарлылық пен мал ұрлығы үшін қуалайды. Велнияс ағаштардың ішінде, тастардың астында жасырынады немесе түрлі жануарларға айналады: қара мысық, иттің баласы, шошқа, ешкі, қошқар, шұбар балық, сиыр (латыш тіліндегі jods – сиыр тұяқтары бар жаратылыс) немесе адам. Перкунас қарсыласын аспанда тас пен оттан жасалған күйме арқылы қуалайды (литов тілінде ugnies ratai). Кейде күйме қызыл темірден жасалады. Оны қызыл және ақ (немесе қара және ақ) түсті жылқылар (кейде ешкілер) жұбы (сирек жағдайда төрт немесе үш) тартады. Литов құдайы Ратаинича (Ласиктің еңбектерінде айтылған Ратаинича; литов тілінде ratai – «дөңгелек») жылқылар мен күймелердің құдайы. Бұл Дидиежи Грижуло Ратай («Грижуланың үлкен дөңгелектері») күймесінің мифологиялық бейнесі. Бұл Перкунастың отты жылқыда отырған атты жаратылыс ретінде бейнеленген Самогит бейнелерімен сәйкес келеді. Ол көктегі күймесінде ақ және қара киім киген, көп түсті, ұзын сақалы бар, бір қолында балта, екінші қолында мүйіз немесе айқас ұстаған қарт адам түрінде пайда болады. Перкунас көптеген қару-жараққа ие. Оларға балта, тас, қылыш, найзағай, садақ-жебе, тоқпақ, темір немесе отты пышақ кіреді. Перкунас қару-жарақ жасаушы (Акменинис кальвис, «тас ұста») немесе оған көктегі ұста Телевелис (Калвелис) көмектеседі. Перкунастың қарсыласы ағаш қуысының ішінде немесе таста жасырынады (Перкунастың атрибуттары). Перкунастың қарсыласын қуудың шегі – нөсер жаңбыр; ол жерді зұлым рухтардан тазартып қана қоймай, ұрланған мал мен қаруды да қайтарады. Перкунас бейсенбі күнімен де байланысты. Бейсенбі көптеген дәстүрлерде Күн күркіреу күні болып табылады: салыстырыңыз Полабиялық Peräune dǻn («Перун күні»), литов тілінде Perkūno diena. Перкунас ертеде рим құдайы Юпитермен байланыстырылған. Бейсенбі күні нөсер жаңбыр мен күн күркіреу күні, сонымен қатар тойлардың да күні.

Пруссиялық перкун

Саймон Грунау (шамамен 1520 жыл) пруссиялық Перкун бейнеленген туды сипаттайды. Құдай ашулы, орта жастағы, бұрылып өскен қара сақалды, басында жалыны бар ер адам ретінде бейнеленген. Ол жас Патримпа мен ескі Патуланың арасында тұрады. Перкун Ромуве қасиетті орнындағы қасиетті еменнің сипаттамасында да осы орталық позицияны сақтайды. Еменнің алдында мәңгілік от (Перкуннің символы) жағылды. Бұл қасиетті орында арнайы дін қызметкерлері қызмет етті. Ежелгі пруссиялықтар құдайға дұға арқылы жалбарынуға тырысты. Перкунатете Перкуннің анасы болды.

Латвиялық Pērkons

Перконс Құдаймен тығыз байланысты болғанмен, екеуі анық түрде ерекшеленді. Халық, әсіресе құрғақшылық кезінде, Перконға қара бұзаулар, ешкілер және әтештерді құрбандыққа шалған. Қоршаған халықтар осы құрбандықтарға келіп, бірге тамақтанып, ішімдік ішіп, одан кейін жерге немесе отқа сыра құйған. Латвиялықтар да күн бұрқыраған кезде, бұлттарды тарату үшін бал ұяларын отқа лақтырып, ал оны болдырмау үшін тамақ ішер алдында пісірілген тағамдарды Перконға құрбандыққа шалған. Перконстың отбасында күннің әртүрлі белгілерін (мысалы, нөсер, молния, шартқы) бейнелейтін ұлдары мен жаңбырдың әртүрлі түрлерін бейнелейтін қыздары болған. Перконс алтын атқа мінген, қолында семсер, темір тоқпақ, алтын қамшы және пышақ болған. Ежелгі латыштар оның құрметіне киімдеріне кішкентай балқыларды таққан.

Қазіргі мәдениетте

Перкунас кейде Гарри Тертлдоуф романдарының ішінде еске алынады. Ол «Токсикалық сиқырлы қоқыс ошағының ісі» (1993) романында маңызды макгаффин рөлін атқарады және «Оқ-дәрі империясы» (2003) романындағы әскерлердің бірінің қадағалаушы құдайы болып табылады. Гюнтер Грасс өзінің екінші романы «Иттің жылдары» (1963) шығармасында Перкунасты («Перкунос») 1930-шы жылдардағы Германияда нацизмнің өркендеуімен байланысты қараңғы адам энергиясының символы ретінде көрсетеді. Филип Хосе Фармердің 1966 жылғы «Уақыт қақпасы» альтернативті тарих романындағы нацистік Германияға ұқсас ойдан туған параллель, қазіргі Германия аумағында орналасқан, бірақ немістер емес, литвалықтардың үстемдігіндегі Перкуниша деп аталады, бұл ат Перкунас құдайының есімімен байланысты. Тағы екі альтернативті тарих желісінде Перкунасқа табынған Литва мемлекеті 20-ғасырға дейін сақталған, бұл оқиғалардың диаметрально қарама-қарсы нүктелерінен бастау алады. Поул Андерсонның «Delenda Est» романында Карфаген Римді жеңіп, жойған және Рим империясы құрылмаған тарихта альтернативті Литва пайда болады. Керісінше, Гарри Тертлдоуфтың «Оқ-дәрі империясы» романында Рим империясы 20-ғасырға дейін және одан әрі сақталған, ал «Лиетува» солтүстікте оған қарсылас империя ретінде пайда болды. Литвалық халық музыкасы тобы «Kūlgrinda» 2003 жылы «Перкунас гимндері» деген мағына беретін «Perkūno Giesmės» атты альбом шығарды. «Saule, Pērkons, Daugava» - Mārtiņš Brauns жазған латыш хор әні, бұл ән Rainis-тің 1916 жылғы өлеңіне негіделген. 2023 жылдың тамызында Ұлыбританияның Оңтүстік Англиясындағы Довердің ақ құздарының үстінде «Перкунас 2023» деген жазуы бар кесілген тотем бағанасы пайда болды. Бүгінгі күнге дейін ешкім бұл туындының иесі екенін мойындаған жоқ және жұртшылық оның қалай пайда болғанын әлі де білмейді.